Кіріспе
Караваджоның суреті, Валентин де Булоньнің картинасы
the painting by Valentin de Boulogne
"Лютняшы" - итальян бароккосының шебері Караваджоның туындысы. Бұл картинаның екі нұсқасы болған: біреуі Уайльдштейн коллекциясында, екіншісі Санкт-Петербург қаласындағы Эрмитаж мұражайында сақталған. Үшінші нұсқа 275 жыл бойы Глостерширдегі Бадминтон үйінде тұрған, ол 2001 жылы жарыққа шықты және қазіргі таңда түпнұсқа деп есептеледі. Эрмитаж және Бадминтон үйінің нұсқалары 2020 жылы Боргезе галереясында бірге көрмеге қойылды.
Бадминтон үйінің нұсқасы
Бадминтон үйінің суреті Нью-Йорктегі Сотби аукционында (2001 жылдың 25 қаңтары, 179-лот) жарық көрді; сурет Карло Магноне авторлығымен, бірақ Караваджо шеңберіне жатқызылып сатылды. Лондондық сурет сатушы Кловис Уитфилд авторлыққа күмән келтіріп, Бадминтон үйінің суретінің шын мәнінде Караваджоның туындысы болуы мүмкін деген пікір білдірді. Бұл тұжырым бірнеше зерттеулер мен талдаулар нәтижесінде расталды. Бастапқыда қалың сары лакпен жабылған сурет, Баглионе кардинал Дель Монте сарайында көрген туындының сипаттамасына толық сәйкес келеді. Гүлдердегі шық тамшылары Баглионе атап өткендей, су құмырасы терезенің және бөлменің басқа да ерекшеліктерінің көрінісін көрсетеді. Осы элементтер және көптеген пентименти (суретшінің щетка сабымен бояуға түсірген түзетулер) Бадминтон үйінің суретін Эрмитаж нұсқасынан ерекшелендіреді. Сурет Эрмитаж туындысынан сәл үлкен, оның бастапқы жиегі сол жақтағы гүлдерді және скрипканың иірімдерін кесіп тастайды, сонымен қатар бояуы тығыз. Бұл сурет 1627 жылғы Дель Монте жинағының тізімінде сипатталған туындыға ұқсайды. Бұл 1628 жылы мұрагерлер "Un giovane che sona di clevo" деп атаған картина емес (авторлық аты жоқ), ол Караваджоның "Святая Екатерина және Кардшоптар" (авторы нақты көрсетілген) және басқа да көптеген туындылармен бірге кардинал Антонио Барбериниге сатылды, және қазірде Уайльдштейн жинағында сақталуда. Гүлдер композициясы Италияда да, Нидерландыда да натюрморт дәстүрі үшін маңызды, сонымен қатар фламанд суретшілерінің ерте туындыларымен байланысты; мысалы, Ян Брюгельден Амброзиус Босшартқа және Ван дер Астқа дейінгі көптеген фламанд гүл суретшілері жылдың әртүрлі маусымдарында жеке үлгілерді зерттеп, оларды кейіннен ойдан шығарылған композицияға біріктіретін. Алайда, лютнисттегі жемістер гүлдермен бірдей маусымға жатпайды, бұл Брюгель мен Босшарттың ұқсас маусымдық көзқарасын көрсетеді. Гүлдер Джованни Баттиста делла Портаның "Табиғи сиқыр" (Неаполь, 1589) еңбегінде суреттелген гүлдерге сәйкес келеді, олар көріс символы болып табылады, мысалы, Күнге ұқсайтын қызғалдақ, көзге ұқсайтын сары жүгері және орта ғасырдан бері көзге арналған дәрілердің құрамына кіретін көзге ұқсайтын басқа гүл. Бұл гүлдердің таңдалу себебін түсіндіруге көмектеседі, олардың ішінде ең жоғарыда ирис гүлі орналасқан, ал Ирис құдайлардың хабаршысы ғана емес, сонымен қатар оптикалық тұрғыдан көкжиек пен түрлі гүлдердің түстер спектрін білдіреді. Делла Портаның "De refractione optices" еңбегінде "De Iride et colore" деген тарау бар, ол аяз түстерін түсінуге арналған. Бірақ гүлдердің натурализмі, ирис тұқымдас гүлшақтары мен кеуек гүлдерінің бейнеленуі Караваджоның оларды нақты үлгілерден көшіргенін көрсетеді, ал табиғаттың өзінің жағдайларына байланысты жақсартуға тырыспағанын көрсетеді. Сегнатура теориясының жасырын көрінісі, табиғи әлемдегі белгілі бір формалардың адам денесіндегілермен сәйкестігі, суреттің артындағы ойды Парацельс сенімімен байланыстырады. Дель Монтедің бұл қызығушылығы оның алхимиялық Казиносындағы портреттер тобында көрінеді, олар Освальд Кроллдің "Кимика базиликасы" (Франкфурт, 1609) кітабының титул бетінде бейнеленген жеті жарқын тұлғаны көрсетеді. Біз Пинчодағы Казиноның Римдегі иатрохимия немесе химиялық медицина практикасының орталығы болғанын білеміз, бірақ осы табиғат философиясының түрі көбінесе сынға ұшырап, Дель Монтеге қарсы жағымсыз қарым-қатынасқа себеп болуы мүмкін. Бірақ Федерико Цези мен оның Accademia dei Lincei де Парацельс ілімдерін жақтаушылар болды. Лютнист бастапқыда 1596 жылы Дель Монте сатып алған Пинчодағы Казиноның бірінші қабатындағы студиолоның безендіруі ретінде жоспарланған болуы мүмкін, ал Герчино кейіннен Людовизи үшін Аврораның фрескасын салған. Жер төбесінде Дель Монте алхимиялық жұмыстарын және химиялық тәжірибелерін жүргізген, ал студиоло төбесінде Караваджо элементтерді бейнелейтін Нептун, Юпитер және Плутон құдайларын салған. Аполлон ғаламның үйлесімділігін бейнелеуде дұрыс таңдау жасаған. Оның сурет салу стилі классикалық сюжеттерді өмірінен алынған адамдардан суреттеуге негізделген, мысалы, Уффицидегі Бахкус суретіндегідей, олардың ерекшеліктері кейде заманауи көрінісімен жасырылады. Джордано Бруно Аполлонды лирамен емес, латта ойнайтын жас адам ретінде бейнелеудің орынды екенін жазғандықтан, бұл картинада Дель Монте осыны көздеген болуы мүмкін, ал шыны шардың сәулелері осы мағынаны білдіреді. Аполлон элементтерге арналған бөлмеде өте орынды, студиоло төбесіндегі суреттегідей, өйткені Вазари жасаған Палаццо Веккьодағы Элементтер бөлмесінде Аполлон Күннің көлігімен бейнеленген, ал Дель Монте осы сюжетті Палаццо Авогадродағы жаңа студиоло төбесінің орталық бөлігі ретінде пайдаланған, оны Андреа Сакки салған. Шындығында, Джулио Романоның Палаццо дель Те безендіріліміндегі ең көп көшірілген суреттердің бірі төбесі, оны Караваджо суреттен білуі мүмкін. Студиолода Дель Монтедің тағы бір суретіне, Коридон бақташысына да орын болған. Қазірде Капитолий мұражайында сақталып тұрған бұл туынды ұзақ уақыт бойы Иоанн Креститель ретінде қате түсінілген, бірақ жас баланың көрсеткіштік мінезінен басқа, қойдың (қозының емес) болуы бұл сюжетке қайшы келеді. Оның орнына, бұл туынды символдық мағынаға ие: қой Зодиак белгісінің біріншісі, Арыс, көктемгі күн тоғысының кезеңінде және осы маусымның күшінің символы. Тақырыптардың үйлесімінде, аспан сферасының үйлесімділігі лютнист Аполлон арқылы бейнеленген, ал көктемгі күн тоғысы мен көктем гүлдері күздегі жемістермен теңдестірілген – күзенгі күн тоғысынан – Таразы белгісінің астында, онда табиғат күштері қайтадан тепе-теңдікте болады. Бақташының әйелдік сұлулығы Дель Монтенің жеке эстетикалық талғамына сәйкес келеді, ал одан кейін шақырылған Чириако Маттейдің туған ұлы Иоанн Креститель атымен аталатын туындысынан гөрі. Бұл туынды Караваджо салған көптеген Иоанн Креститель суреттерінің бірінде іздеуге болады. Мұндай сурет Маттей отбасы үшін салынған және кейіннен кардинал Пио Дель Монте жинағынан сатып алынған, қоймен ойнайтын Иоанн Креститель және иығында қамыс кресі бар, ол 1777 жылы Гавин Гамильтонға сатылған. Заманауи табиғат философиясының көп бөлігіне әсер еткен "сәйкестіктер" идеясы, су құмырасының және оның көрінісінің, төбедегі элементтермен бірге аспан шармен салыстырылатынын білдіреді. Баглионе Дель Монте кардиналының студиясында көрген лютнист суретінде сипатталған бұл ерекшелік Эрмитаж нұсқасынан жоқ. Аполлон лютнистің композициялық элементтері ғана емес, Эрмитаж туындысында да (көптеген контрапункттық вариациялармен), сонымен қатар Ұлттық галереядағы (Лондон) кесілген кесік шаққан баланың екі суретінің төменгі бөлігіндегі шыны құмырада да қайталанады. Ондағы орталық раушан және ақ жасмин осы туындыдағы элементтерге өте жақын, ал Лонги қорының суретінде раушан ақ түсті. Осы туындыдағы төменгі ромашка 3 см жоғары жылжытылған, және шындығында үстінде елеулі пентимент бар, және...