Кіріспе

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі шайқас (1918 жылдың қазан-қараша айлары)

Витторио-Венето шайқасы 1918 жылдың 24 қазанынан 3 қарашасына дейін (24 сағаттан кейін күшіне енген келісіммен) Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Италия майданында, Витторио-Венето маңында өтті. Пьяве өзенінің қорғаныс шайқасында австро-венгр әскерлерін толық жеңгеннен кейін, итальян армиясы ірі қарсы шабуылға шықты: итальяндық жеңіс Италия майданындағы соғыстың аяқталуын белгіледі, австро-венгр империясының тарауына жағдай жасады және бір аптадан кейін Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуына септігін тигізді. Шайқас барысында 5 мыңнан астам артиллериялық құрал және 350 мыңнан астам австро-венгр әскері, оның ішінде 120 мың неміс, 83 мың чех және словак, 60 мың оңтүстік славян, 40 мың поляк, ондаған мың румындар мен украиндер, сондай-ақ 7 мың австро-венгрлік итальяндықтар мен фриульдіктер тұтқынға алынды.

Атауы

1918 жылы қарашада шайқас болған кезде, жақын орналасқан қала жай ғана Витторио деп аталды, ол 1866 жылы жаңа құрылған Италия Корольдігінің монархы Витторио Эммануэле II құрметіне берілген есім болатын. Италия мен Австрия-Мажарстан арасындағы соғыстың (1915–1918 жж.) соңғы маңызды шайқасы көбінесе Витторио-Венето шайқасы деп аталады, яғни «Венето аймағындағы Витторио». Қаланың атауы 1923 жылдың шілдесінде ресми түрде Витторио-Венето болып өзгертілді.

Өмірбаян

Капоретто шайқасында 1917 жылдың 24 қазанынан 9 қарашасына дейін итальян армиясы 300 000-нан астам жарақат алды (өлгендер, жараланғандар және тұтқынға алынғандар) және шегінуге мәжбүр болды, бұл итальяндық Жоғарғы Бас қолбасшы Луиджи Кадорнаның орнына генерал Армандо Диазды тағайындауға әкелді. Диаз әскерлерді қайта ұйымдастырды, жаудың шабуылын терең қорғаныс және жылдам әрекет ететін резервтерді қолдану арқылы тоқтатты және Пиаве өзені маңындағы майданды тұрақтандырды. 1918 жылдың маусым айында австро-венгрлер Пиаве өзенінің қорғаныс шебін бұзып, итальян армиясына шешуші соққы беру мақсатымен ірі шабуылға көшті. Австро-Венгрия армиясы бір жағынан Тонале асуын басып алып, Ломбардияға енуге тырысты, екінші жағынан орталық Венецияға екі бағытта шабуыл жасады – біріншісі Трентинодан оңтүстік-шығысқа қарай, екіншісі төменгі Пиаве арқылы оңтүстік-батысқа қарай. Бұл шабуыл, Пиаве өзенінің шайқасы ретінде танылды, императорлық армия үшін ауыр жеңіліспен аяқталды. Австро-венгрлер 11 643 адамды өлтіріп, 80 852 адамды жаралады және 25 547 адамды тұтқынға алды. Пиаве шайқасынан кейін генерал Армандо Диаз Италия жеңіске жетуге толық дайын болғанға дейін шабуылдық әрекеттерден бас тартты. Ол жоспарлаған шабуылда Монте-Граппа секторынан Пиаве өзенінің Адриатикалық жағасына дейінгі майданды қорғаған бес армияның үшеуі Витторио-Венетоға қарай өзенді кесіп, қарсыласатын екі австрия армиясының арасындағы байланысты үзуге тиіс болды. Одақтас күштердің жалпы саны 57 жаяу әскер дивизиясын құрады, оның ішінде 52 итальян, үш британ (23-ші, 7-ші және 48-ші), екі француз (23-ші және 24-ші) дивизиялары және 332-ші АҚШ жаяу әскер полкі, сондай-ақ қолдау бөлімдері. Австро-Венгрия армиясы 46 жаяу әскер және 6 атты әскер дивизиясына ие болды, бірақ екі тараптың да әскерлері тұмау мен безгекке шалдықты, ал австриялықтарда одақтастарға қарағанда 7 700-ге қарсы 6 030 артиллериялық құрал болды. Италия армиясы майданды ұстап тұруға және жау шегінетін кезде оның қозғалысын қадағалауға тиіс болды. Шабуылды бастау және ең қиын позицияларды басып алу міндеті Граппадағы Төртінші армияға (генерал-лейтенант Гаэтано Джандино) жүктелді. Француз және үш итальян дивизиясынан тұратын 12-ші армияны ағылшын тілінде сөйлейтін генерал-лейтенант Энрико Кавилья басқарды, ал оның оң жақ қанатын қорғау үшін оныншы армия (генерал-лейтенант лорд Каван) қарастырылды. Лорд Каванның армиясы екі британ және екі итальян дивизиясынан тұрды, олар Пападополи аралында австриялық қорғанысты бұзып, Пиаве өзенін кесіп өтуге тиіс болды. Үшінші армия төменгі Пиаведі ұстап тұруға және жау қарсылығы жойылғаннан кейін өзеннен өтуге міндеттелді. Тоғызыншы армия, оның құрамында екі итальян дивизиясы, сондай-ақ 6-шы Чехословакия дивизиясы (италиялықтар тұтқындаған бұрынғы әскери тұтқындардан құралған) және 332-ші АҚШ жаяу әскер полкі резервте болды. Одақтастар 600 ұшаққа ие болды (93 англо-француз, оның ішінде төрт RAF эскадрильясы), соңғы шабуылда толық әуе басымдылығын қамтамасыз ету үшін.

Кіріспе

23 қазанда түн түскен кезде лорд Каванның 10-армиясының алдыңғы қатарлары бірнеше арал бар жерде өткел жасауға кірісті. Каван, алыс жағалауға толыққанды шабуыл жасауға дайындық ретінде олардың ішіндегі ең ірісі – Grave di Papadopoli аралын басып алуға шешім қабылдады. Жоспар бойынша, британдық 7-ші дивизияның 22-ші бригадасынан екі батальон Пападополидің солтүстік жартысын, ал итальяндық 11-ші корпус оңтүстік жартысын басып алуға тиіс болды. Түнгі шабуылға дайындалған британдық әскерлер – 2/1 Құрметті артиллерия ротасы (атауына қарамастан, жаяу әскер батальоны) және 1/ Корольдік Уэльс фюзилерлері еді. Бұл әскерлер Пиаве өзенінің күшті ағынымен күресуге мүмікін емес еді және итальяндық инженерлердің капитаны Одини басқаратын 18-ші Понтьериге тиесілі қайықтарға тәуелді болды. 23-ші күннің тұманды түнінде итальяндықтар британдық әскерлерді тыныш, сенімді және шеберлікпен өкілді, бұл австриялықтармен шайқасқаннан гөрі суға батудан қорқып жүрген көптеген сарбаздарды таң қалдырды. Үнсіздік сақтау үшін HAC дабыл берілгенге дейін тек штыктарын ғана қолданды және көп ұзамай аралдың жартысын басып алды. Пападополидің оңтүстігіне жасалған итальяндық шабуыл ауыр пулемет атысымен қайтарылды. Дегенмен, австриялықтар түннің соңына қарай аралды тапсырды.

Шайқас

24 қазанның таңертеңгісінде Капоретто шайқасының басталуының жылдығы күні Командо Супремо Моне Граппаға Австро-Венгрия резервтерін тартуға бағытталған шабуылды бастады. Сағат 03:00-де Италияның төртінші армиясының оң жақ қанаты өз әскерлеріне позицияға түсу үшін уақыт беру мақсатында артиллериялық оқтарды атқызып бастады. Сағат 05:00-де қалған артиллерия да қосылды. Жаяу әскерлер австриялықтар бақылап тұрған тік беткейлер мен екінші дәрежелі шыңдарға қиындықпен көтеріле бастады. Пиаве өзенінің тасыған суы үш орталық армияның екеуінің үшінші армиямен бірдей уақытта ілгерілеуіне кедергі келтірді; бірақ соңғысы, граф Каванның басқаруымен, өзеннің төменгі ағысындағы Пападополи аралын басып алғаннан кейін, 27 қазанда өзеннің сол жағалауында бекініп алды. Кешке қарай одақтастар мұндай үлкен қашықтықты басып өтті, сондықтан олар қарсы шабуылға осал болып қалды. Италияның онінші армиясы өз позицияларын сақтап, 4 км тереңдігінде және 8 км ені бар көпір басын құрды. Британдықтар 3520 тұтқын мен 54 қаруды жаулап алды. Австро-Венгрияның қолбасшысы Светозар Бороевич фон Бойна сол күні итальяндық көпір басына қарсы шабуылға бұйрық берді, бірақ оның әскерлері бұйрықтарды орындаудан бас тартты – бұл мәселе австриялықтарды сол кезден бастап мазалады, нәтижесінде қарсы шабуыл сәтсіз аяқталды. Шабуылдың алғашқы күндері екі тараптың арасында ауыр артиллериялық дуэль болды, олардың атыс қуаты шамалы ерекшеленді, итальяндықтарда 7700 қару болса, австро-венгерліктерде 6000 қару болды. 24 қазан мен 31 қазан аралығында итальяндық артиллерия 2 446 000 снаряд атты. 28 қазанда чехтер тобы Богемияның Австро-Венгриядан тәуелсіздігін жариялады. Келесі күні оңтүстік славяндарды өкілдік етуді мақсат еткен тағы бір топ тәуелсіздігін жариялады, ал 31 қазанда Венгрия Парламенті Одақтан шығуды жариялады, бұл Австро-Венгрия мемлекетін ресми түрде таратып жіберді. 28 қазанда осы жаңа саяси және әскери жағдайларға байланысты австро-венгерлік жоғары қолбасшылық жалпы шегінуге бұйрық берді. 29 қазанда итальяндық сегізінші армия Витторио Венетоға қарай жылжыды, оның алғы шебіндегі ұланшалар мен Берсальери велосипедшілері 30-шы күні таңертең қалаға кірді. Италияның үшінші армиясы төменгі Пиаве өзенін кесіп өтті, ал таулардағы шабуылдар австриялықтардың сол жаққа шегініп жатқанын көрсетті. Резервтер, соның ішінде 332-ші АҚШ жаяу әскер полкі, Италияның онінші армиясының артынан Пиаве өзенінен өтті. Витторио Венето келесі күні итальяндық сегізінші армия тарапынан басып алынды, ол Тальяменто өзеніне қарай жылжуын жалғастырды. Триест 3 қарашада амфибиялық экспедиция арқылы алынды. Пиаве өзенін кесіп өтуге қол жеткізген итальяндық сегізінші армия әскерлері батыс жағалаумен тек жүзушілер арқылы байланыса алды. Жүзушілерді Италия тарихындағы ең элиталық шабуыл жасақтарының бірі – Ардити корпусы, «Пьяве каимандары» қамтамасыз етті. 82 адамды капитан Ремо Понтекорво Баччи жұмылдырды. Бұл мамандандырылған әскерлер бір жыл бұрын Капореттодағы қателіктерді талдағаннан кейін құрылды. Рельза пышағы мен екі қол гранатасын алып жүрген олар, мұзды Пиаве өзенінің күшті ағынында 16 сағатқа дейін қалуға дайындықтан өтті; наурыз барысында 50 адам өзенде қаза тапты, бұл 60%-дан астам қаза болды. 5600 зеңбірек пен миномет, 4000 пулемет қолданылды. Италиялықтар 10 күндік шайқаста 37 461 адамнан (өлген және жарақат алған) зардап шекті, олардың 24 507-сі Монте-Граппада қаза тапты. Британдықтар 2139 адамнан, ал француздар 778 адамнан қаза тапты. Вилла-Джиустидегі қарулы келісімге 3 қарашада сағат 15:20-да қол қойылды, ол 24 сағаттан кейін, 4 қарашада сағат 15:00-де күшіне енді.

Салдары

Австрия командалығы 3 қарашада әскерлеріне жаушылық әрекеттерді тоқтатуға бұйрық берді. Соғыс бітіру туралы келісімге қол қойылғаннан кейін, австриялық генерал Вебер итальяндық әріптестеріне императорлық армияның қаруын тастағанын, дереу жауынгерлік қимылдарды тоқтатып, итальяндықтардың әрі қарай жылжуын тоқтатуды сұрады. Бұл ұсынысты итальяндық генерал Бадольо қатысты қабылдамады, барлық келіссөздерді тоқтатып, соғысты жалғастырумен қорқытты. Генерал Вебер өтінішін қайталады. Жаушылық әрекеттерді тоқтатуға бұйрық берілгенге дейін, императорлық армия күйреуді бастап, хаостық шегінуге көшкен еді. Италиялық әскерлер 4 қарашада сағат 15:00-ге дейін алға жылжуын жалғастырды. Қараша айының соңына қарай Инсбрукты қоса алғанда, Тирольдің барлық аймағы басылып алынды. Вилла-Джиустидегі австрия-италиялық келісім шарттарына сәйкес, Австрия-Мажарстан әскерлері 1914 жылдың тамызынан бері басып алынған барлық аумақтан ғана емес, сонымен қатар Оңтүстік Тироль, Тарвизио, Изонцо аңғары, Гориция, Триест, Истрия, Батыс Карниола және Далмацияны эвакуациялауға міндетті болды. Барлық неміс әскерлері 15 күн ішінде Австрия-Мажарстаннан шығарылуы немесе оқшаулануы керек еді, ал одақтастар Австрия-Мажарстанның ішкі коммуникацияларын еркін пайдалануға құқылы болды. Олар Антанта армияларының Германияға оңтүстіктен өтуіне де жол беруге міндетті болды. Қараша айының басында итальяндық әскерлерге Ландек және Инсбрукке қарай жорық жүргізуге бұйрық берілді, ал 1918 жылдың қараша айының соңына қарай итальяндық армия 20 000–22 000 сарбазбен Солтүстік Тирольді басып алды. Бұл шайқас Италия майданында Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуын және Австро-Мажарстан империясының құлауын белгіледі. Жоғарыда айтылғандай, 31 қазанда Венгрия Австриямен жеке одақтан ресми түрде шықты. Империяның басқа бөліктері де тәуелсіздік жариялады, әсіресе кейіннен Югославия болып құрылған аймақтар. Олардың басты одақтасының капитуляциясы неміс империясының соғысты жалғастыра алмайтынына себеп болды. 30 қазанда Вильгельмсхавендегі бүлік басталды, одан кейін 1918–1919 жылдардағы неміс революциясы Кильден тарала бастады. Австрия-Мажарстаннан кейін бір аптадан аспайтын уақыт өткен соң, немістер де қарулы келісімді сұрады.

Бағалау

Бірінші дүниежүзілік соғыстың көрнекті тұлғасы, Германияның штаб бастығы Эрих Людендорф, бұл шайқастың маңыздылығын баса көрсетіп, оның нәтижесі Австрия-Венгрия монархиясының құлауына әкелді, соның салдарынан "Германия да оның құлдырауымен бірге құлады" деді. Неміс тарихшысы Эрнст Нольте Витторио Венето шайқасын "бұрыннан күйреп бара жатқан мемлекеттің тастап кетілген армиясына соңғы соққы берген кездесу" деп санайды.