Кіріспе

Жануарларды өлтіру – жануарларды эвтаназиялау (ауырсынуды басандату үшін), жануарларды құрбандыққа шалу (құдайға арнап), жануарларды сою (тамақ үшін), аң аулау (тамақ, спорт, тері және басқа да жануар өнімдері үшін, т.б.), қанды ойындар, жол апатынан өлген жануарлар (көкжүрген) немесе өзін қорғау.

Жануарларды өлімге шалу

Жануарларды евтаназиялау (euthanasia грек тілінен: εὐθανασία; "жақсы өлім") – жануарды өлімге ұшырату немесе оған қатысты ауыр медициналық шаралардан бас тарту арқылы өлуге мүмкіндік беру. Бұл көбінесе үй жануарлары мен шаруашылық малдары үшін жасалады.

Индуизм

Үндістанның Ассам және Батыс Бенгалия штаттарында және Непалдағы кейбір индуист ғибадатханаларында ешкілер мен тауықтар құрбандыққа шалынады. Кейде су бұқалары да құрбандыққа шалынады. Құрбандықтар көбінесе Шакти мектебінің индуизмін ұстанатын ғибадатханаларда жасалады. Тамил Надуда осындай құрбандықтар жасалатын көптеген ауылдық ғибадатханалар бар. Непалда үш күнге созылатын Гадимай фестивалінде көптеген жануарлар құрбандыққа шалынады. 2009 жылы 250 мыңнан астам жануардың өлтірілгені болжамдалды. 2014 жылы 100 мың жануар құрбандыққа шалынды, бұл бұрынғы көрсеткіштерден азайған сан. Бұқалардан бастап егеуқұйрықтарға дейін түрлі жануарлар құрбандыққа шалынған. 2015 жылы ғибадатхана басшылығы жануарларды құрбан етуге тыйым салды.

Жылқы құрбандығы

Көптеген үнді-еуропалық діни тармақтары жылқыны құрбан ету салтының іздерін көрсетеді, ал салыстырмалы мифология олардың прото-үнді-еуропалық (PIE) дәстүрлі ритуалынан пайда болғандығын ұсынады.

Жануарларды сою

Жануарларды сою – адам емес жануарларды өлтіру, көбінесе мал жануарларын союды білдіреді. Жануарлар адамдарға тамақ алу үшін сойылуы мүмкін, сондай-ақ олар ауру болғандықтан тамақ ретінде қолдануға жарамсыз болса да сойылады.

Хәләл ет

Халал (حلال, 'рұқсат етілген'), сонымен қатар "халал" немесе "халал" деп те жазылады, – ислам заңдарына сәйкес қолдануға немесе істеуге рұқсат етілген кез келген нәрсе немесе амал. Бұл термин тек тағам мен суды ғана емес, күнделікті өмірдің барлық саласын қамтиды. Халал бойынша мал союдың үш тәсілі бар: мойынды кесу (дабх), кеуде сүйегінің үстіндегі шұқайнауға пышақпен тебу (нахр) және басқа тәсілмен сою (акр). Малды сою алдында Алланың атын айту қажет (бисмиллаһ). Сою жылдам болуы керек және сойылатын мал есінен айырылмауы тиіс. Малдың қаны толығымен шығарылуы керек.

Икегейме

Икежиме – балықтың етінің сапасын сақтау үшін оны парализдеу әдісі. Бұл техника Жапонияда пайда болған, бірақ қазір кеңінен қолданылуда. Ол балықтың миының артқы бөлігіне, көздің артындағы және жоғары орналасқан жерге тікенекпен жылдам және тікелей енгізілу арқылы бірден мидың өліміне әкеледі.

Кашрут (кошер)

Кашрут (кашрут немесе кашрус, כַּשְׁרוּת) – яһуди дінінің тамақтану ережелерінің жиынтығы. Халаха (яһуди заңдары) бойынша рұқсат етілген тағамдар кошер /ˈkoʊʃər/ деп аталады, бұл еврейше кашер (כָּשֵׁר) сөзінің ашкеназилік айтылуынан алынған, «жарамды» (осы жағдайда, жеуге жарамды) деген мағынаны білдіреді. Шехита – яһуди дінінің тамақтану ережелерімен сәйкес сою процесі.

Құрбан

Құрбан әдетте Ид әл-Адха мерекесінде мал жануарының құрбан етілуін білдіреді.

Шекита

Шехитада өлтіруді шочет (wikt) жүзеге асыру керек. Процесс трахеяны, қызыл ішек, артерияларды, жамбас веналарын және вагус нервін ерекше, өте өткір пышақпен жылдам кесіп тастауды қамтиды. Бұл жануардың сезінетін ауырсынуын азайту және бір уақытта қанды тоқтату үшін мидағы қан қысымын тездетіп төмендету және оның есін жоғалту мақсатында жасалады.

Тзаар ба'алий хайим

Tza'ar ba'alei chayim (сөзбе-сөз: "тірі жаратылыстардың азап шегуі") – жануарларға қажетсіздей азап келтіруге тыйым салатын еврейлік принцип. Бұл тұжырым Жазба Торада нақты айтылмаған, бірақ Талмудта (Бава Метзия 32б) Құдайдың бұйрығы ретінде қабылданды.

Зертханалық сынақтар

2014 жылы АҚШ-та зертханалық сынақтар үшін шамамен 25 миллион жануар өлтірілді, олардың көп бөлігі "дизайнерлік" тышқандар болды.

Адамгершілікпен сойылатын мал туралы заң

Малды сою кезіндегі азапты азайту мақсатында жасалған Адамгершілікпен сою туралы заң – Америка Құрама Штаттарының федералдық заңы. Заң 1958 жылғы 27 тамызда бекітілді.

Жануарлар бірін-бірі өлтіреді

Адамды өлтіре алатын ең кішкентай жануар – Naegleria fowleri амебасы. N. fowleri нысананың мұрны арқылы миға өтіп, оны жеу арқылы бұл әрекетті жасайды. Көптеген шабуылдар ылғалды жерлерде, мысалы, көлдер мен тоғандарда болады. Содан кейін, тетродотоксин қамтитын улағыш мүшелерімен жануарларды өлтіре алатын фугу балығы келеді. Шимпанзелер қарсылас топтарға қарсы соғыс жүргізеді, қарсылас еркектерді өлтіріп, олардың балаларын жейді. Құмырсқалар да басқа құмырсқаларға қарсы соғыс жасайды, тіпті жеміс жеуге дейін барады.

Тұтынылса өлімге әкеледі

Көптеген өсімдік негізді тағамдарды жеткілікті мөлшерде ішкенде ұстамалар, спазмдар, дікілдеулер, асқазан-ішек қабынуы, қан айналым жүйесінің тоқырауы, кома және содан кейін өлімге себеп болуы мүмкін.

Аң аулау

Солтүстік Америкада аю, қасқыр, карибу, қашар, бұлан, шошқа, қой және бизон сияқты жануарлар аңға түседі. Оңтүстік Америкада бұғы және басқа да түрлер аңға түседі. Еуропада қой, шошқа, ешкі, бұлан, бұғы және басқа да түрлер аңға түседі. Азияда бұғының бірнеше түрі, аю, қой және басқа да түрлер аңшылыққа түседі. Австралияда бұғы мен жабайы шошқаның бірнеше түрі аңға түседі.

Үлкен ойын

Ірі аң аулау – ет, басқа жануар өнімдері (мүйіз немесе сүйек сияқты), трофей немесе спорт үшін, көбінесе ірі құрлық сүтқоректілерін аулауды білдіреді. Бұл термин тарихи түрде Африканың "үлкен бес тілік" аңдарымен (арыстан, африкалық піл, мыс бұқасы, барыс және мүйізқазан) және Үндістан субконтинентіндегі жолбарыстар мен мүйізқазандармен аң аурумен байланысты. Үлкен бес тілік жануарлармен қатар, куду, антилопа және хартебист сияқты көптеген басқа да түрлер ауланады. Елік, қаз, аю, тауарыстаны, карибу, бизон және бұғы – Солтүстік Америкада ауланатын ең ірі аңдар, және қазіргі күні ірі аң аулау осы аймақта кеңінен таралған. Ірі аң аулау Африка, Солтүстік Америка, Оңтүстік Америка, Еуропа, Азия және Австралияда жүргізіледі. Африкада арыстан, мыс бұқасы, піл, жираф және басқа да ірі аңдар ауланады.

Жолда өлген жануарлар

Жануарлар көлік құралдарының қозғалысы кезінде жиі қаза табады. Бұл "жол апаты" деп аталады. 2016 жылдың басында Солтүстік Каролина штатында бір жағдайда елік көлікке түсіп өлген, содан кейін мейрамхананың сыртында сойылған. Бір азамат ұялы телефонымен суреттерге түсіріп, полицияға хабарласты. Полиция мейрамхана иесімен байланысып, ол клиенттеріне жол апатынан өлген жануар етін сату ниеті болмағанын мәлімдеді. Елік мейрамхананың сыртында сойылғандықтан, билік органдары бұл мәселені тоқтатуға шешім қабылдады. Мейрамхана иесі жол апатынан өлген жануарларды жеуге тыйым салынғанын білмейтінін, жаңа әрекет жасағысы келгенін айтты. АҚШ-тың көптеген аймақтарында жол апатынан өлген жануарларды жеу заңсыз. Дегенмен, 2014 жылғы мәліметтер бойынша, АҚШ штаттарының 34 пайызы жол апатынан өлген жануарларды жинауға рұқсат беретін заңдарды қабылдаған.

Арыстан Сесил

2015 жылдың жазында Африкада Минесота штатының стоматологы Уолтер Палмер Сесил есімді арыстанды өлтіргені бүкіл әлемде үлкен қырқылыс тудырды. 2015 жылы Палмер жасырынды, өйткені оның жетекшілері мен ол Сессилді Зимбабве жануарлар сақталмалы аймағынан алдап шығарған деген айып тағылды, содан кейін Палмер Сессилді жебемен атқанын мойындады. Сесил 40 сағат бойы жараланған күйінде қашып жүрді, ал Палмердің жетекшілері оны тауып, қайтадан атып, басын кесіп, Сесилдің басын және іздеу жағасын қалдырды. Кейін Палмер үнсіздікті бұзып, өзінің тіс емшілеріне салған қайғысына өте қатты ренжігенін айтты.

Жануарларға этикалық қарауды қолдайтын адамдар

People for the Ethical Treatment of Animals (PETA) - Америкада құрылған және Вирджиния штатының Норфолк қаласында орналасқан жануарлар құқықтарын қорғау ұйымы. Оған Ингрид Ньюкирк жетекшілік етеді. 3 миллион мүшесі мен қолдаушысы бар екенін мәлімдейді, бұл оны әлемдегі ең ірі жануарлар құқықтарын қорғау ұйымы етеді. Оның ұраны: "Жануарларды жеуге, киюге, тәжірибелер үшін пайдалануға, ойын-сауыққа немесе қандай да бір жолмен зорлық көрсетуге біздің құқығымыз жоқ".

Вегандық және вегетариандық

Вегандық – барлық жануарлардан алынған өнімдерді пайдаланбау, әсіресе тамақтануда. Вегетариандық – ет (қызыл ет, құс еті, теңіз өнімдері, жәндіктер және кез келген жануардың еті) жеуден бас тарту тәжірибесі, сондай-ақ жануарларды союдың қосалқы өнімдерін пайдаланбауды да қамтиды. Дегенмен, вегетариандықтар жұмыртқа, сүт өнімдері және бал жеуге болады.

Ахимса

Ахимса – үнділік үш діннің (джайнизм, индуизм және буддизм) маңызды қағидасы. Ахимса – барлық тірі жандарда құдайлық рухани энергияның ұшқыны бар деген ойға негізделген көп қырлы ұғым. Сондықтан, басқа бір жанға зиян келтіру – өзіңнің-өзіңе зиян келтірумен тең. Ахимса кез келген зорлық-зомбылықтың кармалық салдарлары бар деген түсінікпен де байланысты.