Кіріспе
Мал шаруашылығының әдісі
Интенсивті шошқа шаруашылығы, сондай-ақ шошқа зауыты деп аталады, шошқа өсірудің басты әдісі болып табылады. Онда өсіп келе жатқан шошқалар үй ішінде топтық тұрғын үйлерде немесе сабанмен төселген сарайларда ұсталады, ал жүкті аналықтар жүктілік сауыттарында немесе қораларда орналасады және тудыру сауыттарында туады. Жүкті аналықтарды жүктілік сауыттарында ұстау бала туу шығындарын азайтады. Бұл сауыттар жануарларды күтуге және оларды, әсіресе жүктілік кезеңінде қорғауға мүмкіндік береді. Аналықтардың кейбіреулері өте агрессивті болғандықтан, оларды бөлек ұстау олардың ұрысуы мен жарақаттануына жол бермейді. Сонымен қатар, шошқа шаруаларына әр аналықтың денсаулығын бақылауға және қажет болған жағдайда вакцина салуға оңай болады. Әлемдегі ең ірі шошқа өндірушілердің көпшілігі (АҚШ, Қытай және Мексика) жүктілік сауыттарын пайдаланады. Еуропалық Одақ жүктіліктің төртінші аптасынан кейін жүктілік сауыттарын қолдануға тыйым салды. Интенсивті шошқа шаруалары шошқалардың құйрығын, ұрығын немесе тісін анестезиясыз кесіп тастауға жиі барады. Шошқа шаруашылығының қоршаған ортаға тигізетін әсері ішуге жарамды судың ластануы және балдырлардың гүлденуі сияқты мәселелерді қамтиды. Үй ішіндегі шошқа шаруашылығы жүйесі тарихи әдістерге қарағанда әлдеқайда көп шошқаны бақылауға мүмкіндік береді, бұл шығындарды төмендетіп, өнімділікті арттырады. Ғимараттар желдетіліп, температурасы реттеледі. Көптеген шошқа түрлері күннің әсерінен күйіп, ыстықтан зардап шегеді, ал барлық шошқалардың тері бездері болмайды және олар өздерін салқындата алмайды. Шошқалардың жоғары температураға төзімділігі шектеулі, ал ыстық стрессі өлімге әкелуі мүмкін. Шошқалардың төзімділік диапазонында белгілі бір температураны сақтау өсімділікті және жемге қатынасты арттырады. Үй ішінде шошқа өсіру шаруашылықтары шошқа өсіруді ашық ауада өсіруге қолайсыз климатты немесе топырақты елдер мен аймақтарда жүргізуге мүмкіндік берді. Интенсивті шаруашылықта шошқаларға табиғи салқындату механизмі болып табылатын балдырға (балшыққа) қажеті болмайды. Интенсивті шошқа шаруашылығында температураны желдету немесе тамшылайтын су жүйесі арқылы бақылайды. Шошқаларды интенсивті жүйелерде ұстау тәсілдері әр түрлі, ал экономикалық тиімділікке байланысты, аналықтар кейде құрғақ немесе ашық ауада жабық немесе ашық аулаларда немесе жайылымдарда уақыт өткізеді. Шошқалар өмірін тудыру немесе жүктілік сауытында бастайды, бұл кішкентай қақпақ орталық қақпақпен, шошқалардың анасынан, аналықтан тамақтануға мүмкіндік береді, сонымен бірге оның қозғалуын болдырмайды, балаларын ұрып-соғып, агрессияны азайтады. Сауыттар соншалықты кішкентай, шошқалар бұрылуға болмайды. Жасанды ұрықтандыру табиғи жұптасудан әлдеқайда жиі кездеседі, өйткені ол бір шошқадан 30-40 ана шошқаны ұрықтандыруға мүмкіндік береді. Жұмысшылар шошқаларды мастурбациялау арқылы сперма жинап алады, содан кейін оны шошқаның ақсақал деп аталатын жоғарылатылған катетер арқылы аналық шошқаға енгізеді. Еркек шошқалар әлі де аналықтарды ұрықтандыру алдында қоздыру үшін пайдаланылады, бірақ олардың жұптасуына жол берілмейді. Жүктілік расталған кезде, аналықтар балалы-шағалы қораларға көшіріледі және балалы-шағалы болғаннан бастап, емізгенге дейін жүктілік қораларында болады. Егіз сүтінде темір аз болғандықтан, жиі темір ерітіндісі қосылған инъекциялар беріледі. Сонымен қатар, күн сәулесінің жетіспеушілігін өтейтін Д витамині қосымшалары да беріледі. Аналықтардың денелері өндіріс тарапынан ұсынылатын үлкен ұрық көлемін ұстап тұру қабілеті төмендей бастағандықтан, өлі туған шошқалардың жиілігі әр ұрықтан сайын артады. Бұл үлкен ұрық саны аналық малдың өлім-жітімін екі есе арттырды, ал аналық мал өлімінің 25%-дан 50%-ға дейін пролапс, аналық малдың тік жоғарғы, жыныс немесе жатыр қуысының құлдырауынан болды. Шошқа өсірушілер импрегненция мен тұтқындау циклін шамамен 3-5 жыл бойы немесе аналық жарақатынан қайтыс болғанша қайталайды, содан кейін ол пірістер, пасталар және шұжық еті сияқты төменгі сапалы ет үшін сойылады. Тірі туылған шошқалардың 10% -дан 18% -ға дейін сүтінен айырылғанша өмір сүре алмайды, аурудан, аштықтан, сусызданудан немесе апаттан кейін тұтқында қалған аналарының қысымынан қалады. Бұл өлім-жітімге рентгендер, экономикалық тұрғыдан өмір сүруге жарамсыз деп саналатын және қызметкерлер өлтіретін, әдетте, басына соққы беру арқылы өлтірілген ерекше кішкентай шошқалар кіреді. Кейде шошқаларды кастрациялайды, құлақтарына таңба қояды, шошқаларды анықтау үшін татуировка жасайды, құйрығын кесіп, адам жеушіліктің алдын алу үшін тістерін кесіп, тұрақсыздық, агрессия және қысық ортаның салдарынан туындаған құйрық шаюды болдырмайды. Анестезия қолдану міндетті емес және көбінесе экономикалық тұрғыдан тиімді болмағандықтан, бұл инвазивті процедуралар әдетте ауырсыздандырусыз жасалады. Табиғаттағы шошқалар аналарымен шамамен 12-14 апта бойы болады, ал шаруашылықтағы шошқаларды екі-бес апта аралығында аналарынан айырып, жаңадан туған балаларға немесе өсіруге арналған қораларға орналастырады. 10-12 жылға дейін өмір сүре алуға қабілетті болса да, көптеген шошқалар 5-6 айлық шағында сойылады. Үй ішіндегі жүйелер қалдықтарды оңай жинауға мүмкіндік береді. Үй ішіндегі интенсивті шошқа шаруашылығында тыңайғыш лагуна жүйесі немесе басқа қалдықтарды басқару жүйесі арқылы басқарылады. Дегенмен, қалдықтардың жағымсыз иісін басқару қиын мәселе болып табылады. Табиғатта немесе ашық егістік жерлерде шошқалар табиғи түрде таза жануарлар болып табылады. Осы себепті, Ұлыбританияда сатылатын шошқа өнімдерінің басым көпшілігі интенсивті шаруашылықтардан келеді. 1960 жылдары Австралияда шамамен 50 000 шошқа шаруашылығы болды. Бүгінде олардың саны 1400-ден аспайды, бірақ тамақ үшін өсіріліп сойылған шошқалардың жалпы саны артты. 2015 жылғы мәліметтер бойынша, 49 шаруашылық елдің шошқалардың 60% -ын қамтиды.
Қоршаған ортаға әсері
Шошқа шаруашылығының қарқынды дамуы айналағы ортаға зиян келтіреді.
Реттеу
Көптеген елдер қарқынды шаруашылықта өсірілетін шошқаларға қатысты заңдарды қабылдады. Бірақ, еркін жайылымда өсірілген шошқалардың заңдық анықтамасы жоқ, сондықтан саудагерлер шошқа етін өнімдерін "еркін жайылым" деп белгілеуі мүмкін, ешқандай стандарттар мен ережелерді сақтамай. Ұлыбританиядағы шошқалардың бар болғаны 3% ғана өмірін толығымен сыртта өткізеді.
Еуропалық Одақ
2016 жылдан бастап Еуропалық Одақ заңнамасы шошқаларға олардың табиғи қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін экологиялық байыту жасауды міндеттейді, яғни оларға зерттеу және манипуляциялау әрекеттерін жүзеге асыруға жеткілікті материалдарға үнемі қол жеткізуі тиіс. Заңнамаға сәйкес, құйрық қысқару тек соңғы шара ретінде ғана қолданылуы мүмкін. Шаруалар алдымен шошқалардың өмір сүру жағдайын жақсартуға бағытталған шаралар қабылдауы керек, және тек осы шаралар құйрық шағудың алдын ала алмаған жағдайда ғана құйрық қысқаруға рұқсат етіледі.
Америка Құрама Штаттары
2023 жылға қарай он штат жүктілік себеттерін пайдалануға тыйым салды: Аризона, Калифорния, Колорадо, Флорида, Мэн, Массачусетс, Мичиган, Огайо, Орегон және Род-Айленд. 2018 жылы Калифорнияда қабылданған 12-жоба бойынша, егер өндірушілер тыйымға сәйкес келмесе, штат бойынша толық, пісірілмеген шошқа етін сатуға тыйым салынады, бұл штат ішіндегі және штаттан тыс шошқа шаруашылықтарына әсер етеді. Концентрленген мал өсіру операцияларынан (CAFO) шығарылатын заттарды федералдық Қоршаған ортаны қорғау агенттігі (EPA) реттейді. 2003 жылы EPA CAFO үшін рұқсат алу талаптары мен шығарылым шектеулерін қосу үшін Таза су туралы заңды жаңартты. 2008 жылы EPA Ұлттық ластаушы заттарды шығаруды жою жүйесін (NPDES) жаңартты, CAFO-лар тыңайтқыш шығару үшін рұқсат алуға міндетті болды. Федералдық Адамгершілікпен сою туралы заң шошқаларды сою алдында есінен танытуды талап етеді, бірақ оның орындалуы мен сақталуы күмәнді. Жануарларды қорғау және әл-ауқатты қорғау топтары заңдар жануарлардың азаптауын тоқтатуға жеткіліксіз болды және ондаған қасапханаларда "Адамгершілікпен сою туралы заңның қайта-қайта бұзылуы" туралы алаңдаушылық білдіреді.
Шаруашылық жүргізу әдістері туралы дау
Интенсивті шошқа шаруашылығы еркін аулау жүйесімен салыстырғанда теріс әсер етеді. Мұндай жүйелер көбінесе топтық қамауға немесе ашыққа шығаруға емес, ашық ауада шошқа өсіру жүйелеріне қатысты. Ашық ауадағы жүйелерді қолдаушылар олардың жануарларға көбірек қолайлы екенін және шошқаларға табиғи қызметтерді (мысалы, лайда жымқыру, жас төлдермен қарым-қатынас жасау, топырақ қазу) атқаруға мүмкіндік беретінін айтады. Ашық ауадағы жүйелер көбінесе кеңістік қажеттілігінің артуы және аурудың жоғарылауы салдарынан экономикалық тұрғыдан аз тиімді болады (бірақ шошқаларды және басқа да топтарды сою әдістері бірдей болады). Олар топырақтың денитрификациясы және эрозия сияқты қоршаған ортаға да әсер етеді. Ашық ауада шошқа өсірудің де әлеуметтік салдары болуы мүмкін, мысалы, ашық ауада ұсталатын шошқалар күнге күйіп, үй ішіндегі жүйелерге қарағанда жылу стрессіне көбірек ұшырайды, онда кондиционер немесе осыған ұқсас құрылғылар қолданылады. Ашық ауада шошқа өсіру шошқаларда құрттар мен паразиттердің көбеюіне де әкелуі мүмкін. Бұл мәселелерді шешу жергілікті жағдайларға, мысалы географиялық орналасуына, климатына және білікті персоналдың болуына байланысты. Белгілі бір экологиялық жағдайларда, мысалы, қоңыржай климатта, осы тұқымдардың шошқаларын ашық ауада өсіруге болады. Дегенмен, ашық ауада өсіруге жарамды басқа да көптеген шошқа тұқымдары бар, өйткені олар ғасырлар бойы осылай қолданылып келді, мысалы, Глостер Олд Спот және Оксфорд Форест. Ұлыбританияда аналық шошқаларды ұстауға арналған камераларға тыйым салынғаннан кейін, Ұлыбританиядағы шошқа шаруашылығы төмендеді. Өндіріс шығындарының өсуі британдық шошқа өнімдерінің басқа елдерге қарағанда қымбаттауына әкелді, бұл импорттың өсуіне және Ұлыбританияның шошқа етін бағасы жоғары өнім ретінде көрсету қажеттілігіне әкелді. 1997 жылы сол кезде Ұлыбританиядағы ең ірі шошқа өндіруші Grampian Country Foods компаниясы Ұлыбританиядағы шошқа етін өндірудің құны континенттегіден 44 п/кг артық екенін мәлімдеді. Грампианның айтуынша, бұл тек 2 п/кг-ға байланысты болды, себебі камераларға тыйым салынды; қалған қосымша шығындар фунт стерлингтің сол кездегі жоғары бағасымен және сол кезде Ұлыбританияда ет және сүйек ұнына тыйым салынғанымен байланысты болды, бірақ континентте емес. Ет және мал шаруашылығы жөніндегі комиссияның 1997 жылы, жүктілік камераларына тыйым салынған жылы жүргізген зерттеуі жүктілік камераларынан топтық тұрғын үйге көшу 1 кг шошқа етін өндіру құнына 1,6 пенс ғана қосатынын көрсетті. Француз және голланд зерттеулері көрсеткендей, тіпті жақсы жағдайға ие топтық тұрғын үй жүйелерінде – көбірек орын және сабан бар жүйелерде – 1 кг шошқа етін өндіруге жүктілік камераларына қарағанда 2 пенске дейін аз шығын кетеді. Аналық шошқалардың тұрып немесе жатып қалғаннан басқа қозғалуына да тыйым салынған. Кейбір туу камералары басқаларына қарағанда көбірек орынды қамтамасыз етеді және аналық шошқа мен төлдердің өзара әрекеттесуін күшейтуге мүмкіндік береді. Жақсы жобаланған, кеңістігі жеткілікті туу камералары шошқа төлдерінің өлімін болдырмау үшін камералар сияқты тиімді болуы мүмкін.
Дәстүрлі ауылдық қоғамдастықтарға әсері
Интенсивті шошқа шаруашылығын сынға алудың ең көп кездесетін себебі – олардың дәстүрлі ауылдық өмір салтын корпоративтендіруі. Сыншылардың пікірінше, қарқынды шошқа шаруашылығының өркендеуі отбасылық шаруашылықты көп жағдайда ығыстырып шығарды. Бұл, көбінесе, интенсивті шошқа шаруашылығы ашық ауада, вольерлерде немесе қарапайым қоралардағыдан экономикалық тұрғыдан тиімді болғандықтан. Көптеген шошқа өндіруші елдерде (мысалы, АҚШ, Канада, Австралия, Дания) интенсивті шошқа шаруашылығының пайдалануы нарықтың рационализациялануына және концентрациялануына алып келді. "Нью-Йорк Таймс" газеті хабарлағандай, шошқалар мен басқа да жануарларды "өте тығыз" жағдайда ұстау жұмыскерлерге, көршілерге және тұтынушыларға елеулі денсаулық тәуекелдерін тудырады.
Қалдықтарды басқару және халық денсаулығы
Жануарлар қалдықтарынан шығатын ластаушы заттар қоршаған ортаға нашар салынған тыңайтқыш лагуналарынан ағып кету арқылы, немесе күшті жауын-шашын кезінде лагуналардың толып кетуінен, қалдықтарды егістікке жақын қолданудан ағып кетуінен, немесе атмосфераға түсіп, құрғақ немесе ылғалды жауын-шашынмен қайтадан түсуінен енуі мүмкін. Ағынды сулар су өткізгіш топырақ арқылы адамдардың пайдалануына арналған жер асты суларын тартатын, осал сулы горизонттарға сіңіп өтеді. Тыңайтқыштың ағып кетуі көлдер, өзендер және тоғандар сияқты жер беті суларына да түсуі мүмкін. Жақында "Мэтью" дауылынан кейін ауа райының салдарынан су ағып кетуінің мысалы жарияланды. Мал қалдықтарында қоректік заттар, патогендер, ветеринариялық препараттар және табиғи гормондар сияқты көптеген ластаушы заттар бар. Жануарлардың денелерін дұрыс тастамау және тастап кетілген мал шаруашылықтары да CAFO аймақтарындағы су сапасының нашаруына себеп болуы мүмкін. Судағы ластаушы заттарға ұшырау, әсер еткен жер беті суларын рекреациялық мақсатта пайдаланудан және ластанған жер беті немесе жер асты суларынан алынған ішу суын ішуден туындауы мүмкін. Жоғары тәуекел тобына әдетте өте жас балалар, қарттар, жүкті әйелдер және иммундық жүйесі әлсіз адамдар жатады. Терімен тікелей жанасу тері, көз немесе құлақ инфекцияларын тудыруы мүмкін. Ішу суының патогендерге ластануы осал жеке құдықтарда болуы мүмкін. Қоршаған ортаға тигізетін зиянды азайтудың тағы бір жолы – шошқаның басқа тұқымдарына көшу. "Энвиропиг" – бұл қарапайым шошқаларға қарағанда өсімдік фосфорын тиімдірек қорытуға қабілетті, генетикалық түрлендірілген шошқа түрі, бірақ "Энвиропиг" бағдарламасы 2012 жылы аяқталды және коммерциялық өндіріске шығарылмады. CAFO-дан ағып шығатын қоректік заттар өзендерде, көлдерде және теңіздерде балдырлардың өрбуіне ықпал етуі мүмкін. 2009 жылы Францияның Бретань жағалауында болған зиянды балдырлардың өрбуіне қарқынды шошқа шаруашылығынан ағып келген сулар себеп болды.
Солтүстік Каролина
2010 жылы Солтүстік Каролинада шамамен он миллион шошқа болды, олардың көпшілігі мемлекеттің шығыс жартысындағы өнеркәсіптік шоғырландырылған мал өсіру шаруашылықтарында (CAFO) орналасқан. 20 жыл бұрын жағдай осылай болмаған. Бастапқы көлденең интеграция және осы салада пайда болған тік интеграция экологиялық теңсіздік, жұмыс орындарының жоғалуы, ластану, жануарлардың құқықтары және жалпы халық денсаулығы сияқты көптеген мәселелерге әкелді. CAFO монополиясының ең айқын мысалы АҚШ-та кездеседі, онда 2001 жылы 50 өндіруші барлық шошқа етінің 70%-ын бақылап отырды. 2001 жылы ең ірі CAFO-да 710 000-нан астам аналық шошқа болды. Бастапқыда Мерфи отбасылық фермалары Солтүстік Каролина жүйесін көлденең интеграциялады және индустрияның тік интеграциялануына негіз салды. Бүгінде Солтүстік Каролинадағы шошқа шаруашылығын Smithfield Foods компаниясы басқарады, ол ұлттық және халықаралық өндіріске қарай кеңейді. Солтүстік Каролинадағы шошқа өнімін агроиндустрияландырудағы экологиялық әділетсіздік мәселелері жағалау аймағының экономикасының тарихынан туындайтын сияқты, ол қажетті ауыл шаруашылығы еңбегін қамтамасыз ету үшін афроамерикандық және аз қамтылған халыққа көп сүйенді. Үй шаруашылығының отбасылық шошқа фермаларынан фабрикалық шошқа шаруашылығына көшу осы аймақтарды жиі нысанаға алуға себепкер болды. Шошқа өсіру және фабрикалық шошқа шаруашылығымен байланысты ластану Солтүстік Каролинаның аурулар деңгейі ең жоғары, медициналық көмекке қолжетімділігі ең төмен және оң білім мен экономикалық дамуға ең көп мұқтаж аймақтарында шоғырланған. Шошқа өсіру Солтүстік Каролинаның жағалау аймағында шоғырланғандықтан, жоғары жер асты суы деңгейі және жазық су тасқыны алқаптары шошқа фермаларының ластану қаупін және оның салдарына ұшырау мүмкіндігін арттырды. Шошқа өсіретін ферма үш бөліктен тұрады: шошқа үйі, "лагуна" және "спрейлі алап". Шағын дәстүрлі шошқа фермаларында қолданылатын қалдықтарды жою әдістері, мысалы, қалдықтарды коммерциялық дақылдарды тыңайту үшін пайдалану, CAFO-да қабылданып, кеңейтілді. Лагуналар өткізбейтін қаптамамен қорғалуға тиіс, бірақ кейбіреулері дұрыс жұмыс істемейді. Бұл 1995 жылы Солтүстік Каролинада лагунаның жарылып, қоршаған ортаға зиян келтіргендей жағдайға әкелуі мүмкін. Осы лагунадан Солтүстік Каролинаның Нью-Ривер өзеніне 25 миллион галлон зиянды шлам құйылды, нәтижесінде шамамен сегіз-он миллион балық қырылды. CAFO-дан шығатын токсиндер тыныс алу жолдарының ауруларынан бастап, бас ауруы, тыныс алудың қиындауы, сутегінің улануы, бронхит және астма сияқты әртүрлі симптомдар мен ауруларды тудыруы мүмкін. Спрейлі алаптан ағып кету немесе лагунадан ағып кету жақын жердегі тұрғындарды ластанған судың қаупіне ұшыратуы мүмкін, бұл саманеллез, гиардиаз, хламидиоз, менингит, криптоспоридиоз, құрттар және грипп сияқты ауруларға әкелуі мүмкін.
Дания
Мал сою орындары мен ветеринарлар жарақат алған шошқалар туралы Азық-түлік, ауыл шаруашылығы және балық шаруашылығы министрлігіне хабарлауға міндетті, ал министрлік аталған жағдайларды полицияға жібереді. 2006 жылға дейін мұндай жағдайлар салыстырмалы түрде аз болған, бірақ 2008 жылға қарай жылына шамамен 300 жағдай тіркелді. Кейбір даниялық шаруашылықтарда жүктілік кезінде аналық шошқалардың қозғалысын шектеу үшін жүктілік жәшіктері қолданылған, бұл туралы британдық танымал аспазшы Джейми Оливер 2009 жылы Ұлыбританияның Channel 4 телеарнасында көрсетілген бағдарламасында айтқан. Басқа салаларда, мысалы шошқаларға арналған жуыну орындары және еден жабындары бойынша Дания талаптары Ұлыбританиядан жоғары болған. 2013 жылы жүктілік жәшіктерін пайдалану Данияда (Еуроодақтың құрамында) заңсыз деп жарияланды.
Жаңа Зеландия
Scoop-тың мәліметінше, 2009 жылы Жаңа Зеландияның шошқа шаруашылығы саласы бұрынғы жұлдызы Майк Кинг олардың шаруашылық тәжірибесін "қатыгездік", "бейсауаттық" және "жамандық" деп атағаннан кейін, "ұятты жағдайға түсті". Бұл мәлімдеме Майк Кингтің "Sunday" телешоуының мамыр айындағы эфирінде жарияланды. Кинг шошқаларды фабрикалық жағдайда ұстаудың "қорқынышты жағдайын" айыптады. Кинг Жаңа Зеландиядағы шошқа шаруашылығындағы жағдайды көрді, онда жүктілік сауытында өлген ана шошқа, жарақаттанған және мүгедек шошқалар, тік тұруға күшін жеткізбейтін шошқалар, өте депрессияда немесе қатты стресте болған шошқалар, жаралы шошқалар және таза су мен тамақтың жетіспеушілігін байқады. Жүктілік сауытында шошқа өсіру заңсыз болуы керек, және біз оны дереу тоқтатуымыз керек. Бұл өте жиренішті, және мен осының бір бөлігі болғаным үшін өкінемін.