Кіріспе

Мал шаруашылығы және ет өнеркәсібінде мал сойылатын орын, сондай-ақ қасапхана (/audio=En us abattoir.ogg//'//æ//b//@//t//w//ɑr/) – малдан азық-түлік алу үшін жануарларды союға арналған мекеме. Қасапханалар етпен қамтамасыз етеді, ал одан кейін ет өңдеу зауыты жауапкершілікке жатады. Адамдарға жеуге жарамсыз ет өндіретін қасапханалар кейде "мал сою алаңдары" немесе "мал сою орындары" деп аталады. Мұндай жерлерде адам тамағына жарамсыз немесе шаруа қожалығында жұмыс істей алмайтын, мысалы, зейнеткерлік жасқа толған жұмыс аттары сойылады. Жануарларды ірі көлемде сою логистика, жануарлардың әл-ауқаты және қоршаған ортаға қатысты маңызды мәселелер тудырады, сондықтан процесс қоғамдық денсаулық талаптарына сәйкес болуы керек. Әртүрлі мәдениеттердегі адамдардың наразылығын ескере отырып, қасапхананы қай жерге салу мәселесі де маңызды. Жануарларды қорғау ұйымдары көбінесе қасапханаға және одан тасымалдау, союға дайындық, малдарды жинау, есінен айыру әдістері және союдың өзіне қатысты алаңдаушылықтар білдіреді.

Тарих

Қазіргі заманға дейін жануарларды сою көбінесе түрлі жерлерде ретсіз және ережесіз жүргізілді. Лондонның ерте карталарында қала шетінде орналасқан көптеген мал базарлары көрсетілген, онда сою ашық ауада немесе ылғал базарлар сияқты жабық орындарда жүзеге асырылды. Мұндай ашық ауадағы сою орындары "шамблс" деп аталатын, ал кейбір ағылшын және ирланд қалаларында (мысалы, Вустер, Йорк, Бандон) осы атпен көшелер бар, себебі бұл жерлерде ет союшылар жануарларды сойып, тұтынуға дайындаған. Дублин қаласындағы Фишамбл Стрит бұрын балық сою орны болған. 1910 жылы Шеффилдте 183 сою орны болды, ал Англия мен Уэльсте олардың саны 20 000-ға жуық деп есептелді.

Регламенттеу және кеңейту

Бұл мал сою орындары заңмен реттеліп, гигиена талаптарын сақтау, аурудың таралуын болдырмау және жануарларға қатыгездік жасауды азайту мақсатында құрылған. Мал сою залында арнайы сумен жабдықтау жүйесі орнатылып, жұмыс істейтін аймақты қан мен малдың ішкі мүшелерінен тазарту қажет болды. Ветеринариялық ғалымдар, әсіресе Джордж Флеминг пен Джон Гэмги, эпизоотиялардың, мысалы, 1865 жылы бүкіл Ұлыбританияны қамтыған мүйізді малдың обасы сияқты, таралуына жол бермеу үшін қатаң тексеру деңгейін талап етті. 1874 жылы Лондон аймағына үш ет инспекторы тағайындалды, ал 1875 жылғы Халық денсаулығы туралы заң жергілікті билік органдарына орталықтандырылған мал сою орындарын ұстауды міндеттеді (оларға 1890 жылы ғана санитарлық талаптарға сай келмейтін мал сою орындарын жабуға рұқсат берілді). Дегенмен, мал сою инспекторларын тағайындау және орталықтандырылған мал сою орындарын құру Ұлыбританияның колонияларында, мысалы, Жаңа Оңтүстік Уэльс және Виктория колонияларында, сондай-ақ Шотландияда ертерек орын алды, онда 1930 жылға қарай ірі қара малдың 80% -ы қоғамдық мал сою орындарында сойылды. Викторияда 1850 жылғы Мельбурн мал сою заңы (NSW) "жануарларды союды белгіленген қоғамдық мал сою орындарымен шектеді, сонымен бірге қала шегінде қой, қозы, шошқа немесе ешкіні союға тыйым салды". Жануарлар Ирландиядан, Еуропадан және колониялардан тірі күйі Ұлыбританияның порттарына тасылып, порттардағы ірі мал сою орындарында сойылды. Жағдайлар көбінесе өте нашар болды. Британ империясының барлық айманында мал сою процесін реформалауға да тырысылды, өйткені қолданылатын әдістер жануарларға артық ауырсыну туғызады деп сынға ілікті. Әйгілі дәрігер Бенджамин Уорд Ричардсон мал союдың гуманды әдістерін әзірлеуге көп жыл жұмсады. Ол мал сою зауытында он төрт түрлі анестетик қолданды және тіпті Корольдік политехникалық институтында электр тогын пайдаланумен тәжірибе жасады. 1853 жылы ол жануарларды салыстырмалы түрде ауырсынусыз газбен өлтіретін өлімге әкелетін камераны жобалады және 1882 жылы гуманды мал сою әдістерін зерттеу және насихаттау үшін Үлгілі мал сою қоғамын құрды. Салқындатудың ойдағыдай жұмыс істеуі және теңіз және теміржол көлігі желілерінің кеңеюі етті бүкіл әлемге қауіпсіз экспорттауға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, ет қаптамасының миллионері Филип Данфорт Армурдың "дизассемблировка желісін" ойлап табуы ет қаптамасы өндірісінің өнімділігі мен пайдасын едәуір арттырды: "кейбір деректерге сәйкес, жануарларды сою АҚШ-тағы алғашқы жаппай өндіріс саласы болды". Бұл кеңею жұмыскерлердің физикалық және психикалық жағдайларына қатысты алаңдаушылықты күшейтті, сонымен қатар ет үшін жануарларды союдың этикалық және экологиялық салдары туралы дауларды тудырды. Мал сою орындарының дамуы қосалқы өнімдердің өнеркәсіптік кеңеюімен байланысты. 1932 жылы британдық қосалқы өнімдер өнеркәсібінің құны жылына шамамен 97 миллион фунт стерлингке жетіп, 310 000 адамды жұмыспен қамтыды. Абердиннің мал сою зауыты Ланкаширге желім жасау үшін тұяқтарды, Гласгоуге шұжық жасау үшін ішектерді, ал Мидленд тері зауыттарына терілерді жіберді. 1940 жылдың қаңтар айында британ үкіметі 16 000 мал сою орындарын мемлекеттік басқаруға алды, ал 1942 жылы олардың саны 779 ғана болды.

Дизайн

ХХ ғасырдың соңғы бөлігінде АҚШ-тың көптеген мал сою орындарының құрылымы мен дизайнына Темпл Грандиннің еңбегі әсер етті. Ол мал союға бағытталғанда жануарлардың сезіміндегі күшті қысымды азайту, мал сою орындарының жұмыс тиімділігі мен пайдасын арттыруға көмектеседі деп санайтын. Ол жануарлар психологиясын қолданып, мал қораларын және қоршауларын союға дайын күйде мал басын бір қатарға жиналау үшін жобалады. Оның қоршауларында ұзын, иісті қисықтар қолданылған, осылайша әрбір жануар алдындағы жағдайды көре алмай, тек алдындағы малдың артқы жағына ғана назар аударады. Бұл дизайн – қатты қабырғалар, қатты көпшілік қақпасы және соңғы нүктедегі шудың азайтылуы сияқты элементтермен бірге – жануарларды құламада алға жылжуға және кері қайтудан аулақ болуға итермелейді.

Мобильді дизайн

2008 жылдан бастап жергілікті ауыл шаруашылығы үшін жергілікті инфрақұрылым, "шағын фермерлер үшін мүмкіндіктерді жандандыруға және жергілікті сұраныс пен ұсыныс арасындағы байланысты нығайтуға" міндеттенген коммерциялық емес ұйым, шағын фермерлерге етті жылдам және тиімді өңдеуге мүмкіндік беру үшін мобильді мал сою құрылысын салды. Модульді егін жинау жүйесі, немесе М.Х.С. деп аталатын бұл құрылыс 2010 жылы USDA мақұлдауынан өтті. М.Х.С. үш жеке тіркемеден тұрады: біреуі мал сою үшін, біреуі тұтынуға жарамды дене мүшелері үшін, ал үшіншісі – басқа дене мүшелері үшін. Жеке кесінділерді дайындау ет өңдеу орнында немесе басқа ет дайындау мекемесінде жүзеге асырылады. Кейбір қоғамдарда союға қатысты дәстүрлі мәдени және діни наразылықтар союмен айналысатын адамдарға қатысты жағдайға әкелді. Жапонияда, 19 ғасырдың соңында мал союға тыйым алынғаннан кейін, жаңадан пайда болған сою индустриясы жұмыс күшін негізінен буракумин ауылдарынан тартты, олар дәстүрлі түрде өліммен байланысты жұмыстармен (мысалы, жазалаушылар мен жерлеушілер) айналысты. Батыс Жапонияның кейбір аймақтарында осы аудандардың қазіргі және бұрынғы тұрғындарына (буракумин "ауылдық халық") қатысты кемсіту әлі де сезімтал мәселе болып табылады. Осы себепті, кейбір үйткеуші топтар тіпті "сою" деген жапон сөзін (屠殺 tosatsu) саяси тұрғыдан дұрыс емес деп санайды, себебі "өлтіру" (殺) иероглифін қамтуы, осымен айналысатындарды жағымсыз бейнелейді деп есептейді. Кейбір елдерде белгілі бір жануар түрлерін немесе жануарлардың сапаларын адамдарға тамақ ретінде союға тыйым салатын заңдар бар, әсіресе оларға тыйым салынған тағамдарға жататындар. Үндістанның бұрынғы премьер-министрі Атал Бихари Ваджпаи 2004 жылы Үндістан бойынша сиырларды союға тыйым салатын заңнаманы енгізуді ұсынды, себебі индуизм сиырларды қасиетті санайды және оларды союды ойға сыймайтын және қорлаушылық деп есептейді. Бұл көбінесе діни бостандыққа негізделген қарсылықтарға ұшырады. Непал мемлекетінде сиырларды сою және сиыр етін импорттау қатаң түрде тыйым салынған.

Тоңазыту жұмыстары

Тоңазыту технологиясы мал сою зауытынан алынған етті ұзақ сақтауға мүмкіндік берді. Осының нәтижесінде мал сою зауыттары мұздату зауыттары ретінде дамыды. Бұрын етті консервілеу мүмкіндігі болған. Жаңа Зеландия, Австралия және Оңтүстік Африкада мұздату зауыттары кең таралған. Ет экспорты табысқа айналатын елдерде мұздату зауыттары порттарға немесе көлік инфрақұрылымына жақын салынды. Ұялы құс өңдеу бірліктері (МППУ) да осы қағидаларға негізделген, бірақ көбінесе бір тіркеме ғана қажет, және АҚШ-тың көп бөлігінде қызыл ет өңдеушілерге қол жетімді емес USDA ережелері бойынша заңды түрде жұмыс істей алады. Бірнеше МППУ 2010 жылға дейін әртүрлі жұмыс және меншік моделі бойынша қызмет етіп келді.

Заң

Көптеген елдерде мал сою орындарында жануарларға қатысты заңдар бар. АҚШ-та 1958 жылғы "Адамгершілікпен сою туралы" заң бар, ол барлық шошқа, қой, сиыр және жылқыны сойылмас бұрын, білікті адам қолданған есірткіш құралдың көмегімен есінен айыруды талап етеді. Бұл заңның орындалуына қатысты пікірталастар бар. Бұл заң, көптеген елдердегідей, діни заңдарға сәйкес сойылуды, мысалы, кошер шехитасы мен дабиха халалын қамтымайды. Кашруттың қатаң түсіндірулері жануардың мойын артериясы кесілген кезде толыққанды есін сақтауын талап етеді. "Жуңғар" романы 1800 жылдардағы мал сою орындары мен ет өңдеу саласындағы нашар санитарлық жағдайды көркемдеп бейнелеген. Бұл тікелей президент Теодор Рузвельт тапсырған тергеуге және 1906 жылғы "Ет инспекциясы туралы" заң мен "Таза азық-түлік және дәрі-дәрмек туралы" заңның қабылдануына әкелді, осы заңдар Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасын құрды. Әлдеқайда кең ауқымды реттеулер халық денсаулығы мен жұмысшылар қауіпсіздігін реттеу және тексерумен айналысады.

Жануарлардың қамын ойлау

1997 жылы «Хуманды шаруашылық қауымдастығының» (ХФА) бас зерттеушісі Гейл Эйсниц «Қырғын» атты кітап жариялады. Кітапта ол АҚШ-тағы мал сою орындарында жұмыс істейтін жұмысшылармен жасаған сұхбаттарын ұсынады. Олар жұмыс жылдамдығының өте жоғары болуына байланысты, жануарлар көздерін жыпылықтата, тебірене, айқайлап тұрғанда тірідей терісі шешілетінін айтады. Эйсниц мұның жануарларға ғана емес, сонымен қатар жұмысшылар үшін де қауіпті екенін мәлімдейді, себебі бірнеше мың фунт салмақты сиырлар ауырсынудан шарлап, жанындағы адамдарды жарақаттауы мүмкін. Бұл, елдегі кейбір мал сою орындары «Адамгершілікпен мал сою туралы» заңда белгіленген нұсқаулар мен ережелерді сақтамайды дегенді білдіреді. Осы заңға сәйкес, барлық жануарлар кез келген зорлық-зомбылық әрекеттерінен бұрын, әдетте электронаркоз арқылы, ауырсыну сезімдерінсіз өлтірілуі тиіс. ХФА мәліметінше, Эйсниц 2 миллионнан астам сағат жұмыс тәжірибесі бар мал сою орындарының жұмысшыларымен сұхбаттасқан, және олардың ешқайсысы жануарларды тірідей ұрып, байлап, қайнатып, кесіп-кесіп жібергендерін немесе мұндай жағдайларды хабарламағанын айтқан. Жұмысшылар осы зорлық-зомбылықтың жеке өміріне тигізген әсерін баяндады, ал кейбіреулері физикалық зорлық-зомбылық жасағанын немесе алкоголь мен басқа да есірткілерге тәуелді болғанын мойындады. ХФА жұмысшылардың сағатына 1100 шошқаны өлтіруге мәжбүр етіліп, нәтижесінде өздерінің ашуын жануарларға төгіп жатыр деп санайды. Жануарлар құқығын қорғаушылар, түрлерге қатысты дискриминацияға қарсы тұрушылар, вегетариандар және вегандар мал сою орындарын қатаң сынап, олардағы жағдайларға алаңдаушылық білдіру және оларды жабу үшін шерулер сияқты шаралар ұйымдастырады. Кейбір сарапшылар жануарларды адамгершілікпен сою мүмкін емес деген пікірде.

Мал сою орындарында өлім-жітімнің әсері

Америкалық мал сою орындарында жұмыс істейтіндер орташа америкалық жұмысшыға қарағанда үш есе көп жарақат алады. NPR хабарлағандай, шошқа және ірі қара мал сою орындарында жұмыс істейтіндер орташа есеппен салыстырғанда жеті есе жиі қайталамалы жарақаттарға шалдығады. The Guardian газетінде АҚШ-та мал сою орындарында жұмыс істейтіндердің аптасына орташа есеппен екі рет қол немесе аяқ мүшесінен айырылатыны жазылған. Орташа алғанда, Америкадағы ең ірі ет өндіруші Tyson Foods компаниясының бір қызметкері ай сайын саусағын немесе мүшесін жарақаттап, кесіп тастауға мәжбүр болады. Тергеу журналистикасы бюросының хабарлауынша, алты жыл ішінде Ұлыбританияда 78 мал союшы саусақтарының, саусақтарының бөліктерінің немесе мүшелерінің қысқартылуына ұшырады, 800-ден астам жұмысшы ауыр жарақат алды, ал кем дегенде 4500-і жазатайым оқиғалардан кейін үш күннен астам уақытқа демалысқа шықты. 2018 жылы итальяндық тамақ қауіпсіздігі журналында жарияланған зерттеуде мал сою орындарында жұмыс істейтіндерге қоршаған ортаның қатты шуынан құлақтарын қорғау үшін құлаққап тағу ұсынылады. 2004 жылы "Occupational and Environmental Medicine" журналында жарияланған зерттеу Жаңа Зеландиядағы ет өңдеу өнеркәсібінде жұмыс істейтіндерде "барлық себептерден, соның ішінде барлық қатерлі ісіктер мен өкпе қатерлі ісігінен өлім-жітімнің артық тәуекелдері байқалғанын" көрсетті.

Психологиялық әсері

Сою орындарында жұмыс істейтін адамдарда психикалық денсаулыққа қатысты мәселелер жиі кездеседі, оның ішінде: алаңдаушылық, көңілсіздік, депрессия, эмоциялық сезімталдық жоғалту, қылмыскерлік жарақат, психосоциалдық стресс, ПТСР, зорлық-зомбылыққа бейімділік және қылмыс деңгейінің өсуі. Сою орындарында жұмыс істейтін жұмысшылар жұмыс ортасымен және оған байланысты стресс факторларымен күресу үшін бейімделу және бейімделмейтін стратегияларды қолданады. Сою орындарында жұмыс істеу көбінесе ауыр психологиялық жарақатқа әкеледі. 2016 жылы «Organization» журналында жарияланған зерттеуде: «44 мамандық бойынша 10 605 даниялық жұмысшыдан алынған деректерді регрессиялық талдау, сою орындарында жұмыс істейтін адамдардың физикалық және психологиялық жағдайының нашарлауын, сондай-ақ жағымсыз мінез-құлықтың көбеюін көрсетті». 2009 жылы криминолог Эми Фицджеральд жүргізген зерттеуде «сою орындарында жұмыс істеу басқа салалармен салыстырғанда тұтқындаудың, зорлық-зомбылық қылмыстары үшін тұтқындаудың, зорлау үшін тұтқындаудың және басқа жыныстық қылмыстар үшін тұтқындаудың жалпы санын арттырады» деп көрсетілген. ПТСР журналының авторлары түсіндіргендей, «Бұл қызметкерлер көбінесе жайдары жануарларды, мысалы, шошқалар мен сиырларды өлтіру үшін жұмысқа алынады. Бұл әрекетті орындау үшін жұмысшылар өздерінің істеп жатқан ісінен және алдында тұрған жануардан өзін шешуі керек. Бұл эмоциялық қақтығыс отбасылық зорлық-зомбылыққа, әлеуметтік оқшалануға, алаңдаушылыққа, есірткі және алкогольге тәуелділікке, ПТСР-ге әкелуі мүмкін».

Жұмыс шарттары

1980 жылдардан бастап, Cargill, Conagra Brands, Tyson Foods және басқа да ірі азық-түлік компаниялары мал сою операцияларының көп бөлігін Оңтүстік Америка Құрама Штаттарының ауылдық аймақтарына көшірді, онда кәсіподақтар құруға қарсылық күшті болды. АҚШ-тағы мал сою орындарында жиі кәмелетке толмағандарды және құжаттары жоқ иммигранттарды заңсыз жұмысқа алу және оларды пайдалану орын алады. 2010 жылы Human Rights Watch АҚШ-тағы мал сою зауыттарындағы жұмысты адам құқықтарын бұзушылық ретінде сипаттады. Oxfam America баяндамасында мал сою орындарындағы жұмысшыларға демалысқа рұқсат берілмейтіні, оларға көбінесе подгузник кию талап етілетіні және ең төменгі жалақыдан аз төленгені анықталды.