Кіріспе

Камбера тілі, сондай-ақ Шығыс Сумба тілі деп те аталады, Индонезиядағы Кіші Сунда аралдарында сөйленетін Малай-Полинезия тілі. Камбера – Малай-Полинезия тілінің ішіндегі Орталық Малай-Полинезия тобының Бима-Сумба тармағына жатады. Индонезияның шығысында орналасқан Сумба аралының ауданы 11 005,62 км² құрайды. Камбера атауы Вайнгапу қаласына жақын орналасқан дәстүрлі аймақтан шыққан. 19 ғасырда Вайнгапуде экспорттық сауда шоғырланғандықтан, Камбера аймағының тілі шығыс Сумбадағы байланыс тіліне айналды.

Жоқ ету

Негаторлар Камбера және басқа тілдерде сөйлемнің мағынасын жоққа шығару үшін қолданылады. Камберада бірнеше негатор түрі бар. Төмендегідей алты негізгі негатор түрі келтірілген. НегаторларАғылшын тіліндегі аудармасытеріскеундегеніш теріскеундеди'әлі емес'àmbu'болмайды, жоқ' (ірреалис теріскеу)àmbu ndoku'ешқашан болмайды/жоқ'nda ndoku'ешқашан емес'

Ndia 'жоқ' жалпы теріскеу үшін қолданылады, ал nda 'теріс' немесе ndedi 'әлі емес' предикаттық негаторлар болып табылады. Ndoku негатор àmbu немесе nda-мен бірге қолданылып, теріскеуді күшейту үшін пайдаланылады. Àmbu болашақ теріскеуді, сондай-ақ бұйрық сөйлемдердегі теріскеуді білдіру үшін қолданылады. Төменде көрсетілгендей, негатор ndia сөздер арасында қолданылады. Осы негаторлардың екеуі – nda және àmbu (нда жалпы негатор болып табылады) – нақты және етістік предикаттары үшін қолданылады.

Есімдіктер

Ядролық сөйлемде предикат Kambera тілінде басты рөлде болады, ал модификаторлар сөйлемнің басында тұрады. Нда модификатор болғандықтан, ол сөйлемнің басында, сөйлемнің бастапқы терістеуіші ретінде, етістіктен және ядролық сөйлемнің қалған элементтерінен бұрын орналасады. Атау сөйлемдерді (номиналды сөйлемдерді) NP-ден ажыратуға болады – олардың ирреалис терістеуіші àmbu және терістеуіші nda арқылы, екеуі де иелік NP-де кездеспейді.

Клитика

Камбера тіліндегі nda сөзі де проклитика болып саналады, себебі ол минималды сөз талабына сай келмейді және синтаксистік/фонологиялық тіреуішпен бірге қолданылуы тиіс. Клитика – синтаксистік тұрғыдан еркін, бірақ фонологиялық тұрғыдан байланысқан морфемалардың бір түрі. Олар түбірге, мысалы, теріс түйір nda-ға жалғануы мүмкін. Nda өз тіреуішінің алдында пайда болады және теріс мағынаны білдіру үшін қолданылады. Оның өте қарапайым дыбысталу ережелері бар және оған екпін түспейді. Клитика ретінде nda тек тіреуішпен ғана қолданылады. Жоғарыдағы мысалда, теріс түйір nda, nda u түріне өзгереді, мұнда nda алломорф u-ға жалғанады. Nda – Камбера тілінде бағынышты сөйлемді көрсететін проклитика.

Қатынас шарттары

Жоқ деушілер салыстырмалы сөйлемдерге де кіреді, бірақ есімдік фразаның құрамына кірмейді.

Қамқорлық

Камбера тілінде иеленуші немесе рефлексивті есімдік "өзі/меншігі" бар, оны иеленуді көрсету үшін пайдалануға болады (1). Wiki есімдік сияқты құрылымдық қасиеттерге ие және оны есімдік модификатор ретінде қолдануға болады (2 және 3 мысалдарын салыстырыңыз), ал есімдіктерге қарама-қарсы, олар зат есіммен генетивтік жұрнақ арқылы байланыстырылуы керек (3). (3) иеленуші есімдік тіркесі болғандықтан, жұрнақ зат есімге жалғанады. Иеленуші және өзгертілген есімдік тіркестерінде генетивтік жұрнақ есімдік модификаторға жалғанады (4). Камбера тілінде айқас сілтемелер қолданылғанда, есімдік тіркесі міндетті емес. Етістік пен оның жекелік жұрнақтары толық сөйлемді құрайды. Жекелік жұрнақтар – есім және оның иесі сияқты синтаксистік компоненттер арасындағы қатынастарды білдірудің морфологиялық тәсілі.

Иесін салыстырмалы ету

Иесін "ma" сөздік тобы арқылы сипаттауға болады. Иесін сипаттауда қолданылатын үш түрлі сөйлем бар. Біріншісі – еншіленген етістік, мысалы, "ана" немесе "бала" сияқты қатынас білдіретін есімнен туындағанда. Бұл етістіктер субъект пен объект арасындағы қатынасты көрсетеді (5). Екінші сөйлем түрі – иеленуші "ma" сөздік тобының бас сөзі болып табылады, ал иеленілген нәрсе еншіленген етістіктің субъектісі болады (6). Үшінші түрі – сөйлемде "ninu" етістігі және осы етістікке қосылған сөз бар. Сипаттаманың бас сөзі – иеленуші (7). Көбінесе, иеленушілік жалғауы "nyuna" ('ол/ол') иеленген сөзден кейін келеді (8), бірақ ол сипаттама сөйлемнің бас сөзі де болуы мүмкін (9). Иесі де, субъект сияқты, сипаттама арқылы берілуі мүмкін. Мысалы, төмендегі бассыз сипаттама сөйлемде (иесі жоқ сөз тіркесі) анықталған сөз бар (10).

Қысқартулар

Сыртқы мағынасы irrirrealis терістеушіNEG. (нақты емес) эмпемфатикалық терістеушіEMP нақтылау белгісі2s екінші жақ жекешеACC accusative (толықтауыш жайы)DE идеикалық элемент (кеңістік/уақыт)3sN үшінші жақ жекеше именительный (жағдай)3sA үшінші жақ жекеше accusative (толықтауыш жайы, нақтылаумен)CNJ қосымша2pN екінші жақ жекеше есімдік1sA бірінші жақ жекеше accusative (толықтауыш жайы, нақтылаумен)RmO байланыс сөздерінің арасындағы қатыс белгісі