Кіріспе

Гонбад-е-Кавус (گنبد کاووس) – Иранның Голестан провинциясындағы қала, Гонбад-е-Кавус округінің орталық ауданының орталығы. 2006 жылғы ұлттық санақ бойынша халқы 30 710 шаңырақта 127 167 адамды құрады. 2011 жылғы келесі санақ 39 181 шаңырақта 144 546 адамды тіркеді. 2016 жылғы санақ бойынша 44 731 шаңырақта 151 910 адам тұрады. Қазіргі атауы "Кавус мұнарасы" деген мағынаны білдіреді және қаланың ең танымал ежелгі ескерткішіне сілтеме жасайды. Тарихи атауын қайтару мүмкін емес, себебі ол 1930 жылдары Иран үкіметімен көршілес тарихи Астарабад қаласына берілген. Бір кезде қала "Дашт-е-Горган", яғни "Горган жазығы" деп те аталған. Тарихи тұрғыда қаланың халқы ежелгі гиркандар, парфтар және Хурасан парсылары сияқты түрлі ирандық халықтардан құралған. Бүгінде қала халқы түрікмендер, әзірбайжан түріктері, систандықтар, балуштар, семандықтар және хорасандықтардан тұрады. Қала сол аттас тарихи кірпіш мұнарасымен әйгілі. Қаланың халқы этникалық жағынан алуан түрлі, ең ірі этникалық тобы – парсылар, одан кейын әзірбайжандықтар мен түрікмендер. Парсылар мен әзірбайжандықтар көбінесе шиит дінін ұстанады, ал түрікмендер көбінесе сүннит дінін ұстанады.

Тарихи көрікті жерлер

"Дивар-е-Горган" (парсы тілінде "Горганның Ұлы қабырғасы") – Иран тарихының Сасанидтер дәуірінде салынған алып қорғаныс қабырғасы. Көрінетін қалдықтарының ұзындығы шамамен және ені болып табылады. Бұл – Солтүстік-Шығыс Ирандағы ең көрнекті және ғажайып сәулет ескерткіштерінің бірі және Ғолестан провинциясындағы ең әсерлі нысан. Қытайдың Ұлы қабырғасынан кейін әлемдегі ең үлкен қорғаныс қабырғасы саналатын бұл қабырға Каспий теңізінің жағалауынан басталып, Гонбад-э-Кавус қаласының солтүстігін айналып, солтүстік-шығысқа қарай жалғасып, Пишкамар тауларында жоғалады. Дивардың кейбір бөліктерінің ені ал эми басқа жерлерде жердің сипатына және топырақ түріне байланысты өзгереді. Әртүрлі арақашықтықта күзет мұнаралары мен бекіністер салынған. Бекіністер арасындағы ең ұзын қашықтық – , ал ең қысқасы – . Табылған 40 бекініс өлшемдері мен пішіндері жағынан әртүрлі, бірақ көпшілігі шаршы пішіндес. Даму және ауыл шаруашылығы жобаларында туындаған қиындықтарға байланысты археологтарға тарихи ескерткіштің шекарасын белгілеп, цемент блоктарын төсеу тапсырылды. Дивар қорғаныс қабырғасы түрлі тарихи мәтіндерде Александр бөгеті, Ануширван бөгеті, Фируз бөгеті және Ғолестанның қорғаныс қабырғасы деп те аталады. 1971 жылы археологиялық экспедицияны басқарған доктор Киани бұл қабырға Парфян әулеті тұсында, Қытайдың Ұлы қабырғасы салынып жатқан кезеңде салынған және Сасанид дәуірінде (б.з. 3-7 ғасырлар) қайта жаңартылған деп санайды.

Неолит дәуірі

Неолит дәуірінде бұл аймақта көптеген қоныстар болған. Мысалы, Ярим-Тепе (Иран). Жейтун мәдениеті б.з.д. 6000 жылға дейін пайда болған.