Кіріспе

Арондизуогу (Aro ndizuogu) – Нигерияның Имо штатындағы Аро халқының игбо тайпасының өкілдері тұратын қала. Арондизуогу қауымының қазіргі Абия штатындағы Арочукудан Имо штатындағы Окигве, Идеато Солтүстік және Онуимо аудандарына көшіп келгеніне сенімді. Дегенмен, Аро тегінен тарағандар Имо штатының басқа да аудандарында кездеседі.

Географиялық орналасуы

Арондизуогу – бұрынғы Исиокпу қаласынан (қазіргі Умуалаома) алынған ең үлкен аумаққа ие, кең жайылған елді мекендер тобы. Көптеген адамдар осы жерлер соғыстар мен Умуалаома халқын жаппай қырғын ету арқылы басып алынғанына сенеді. Көптеген соғыстарды Исокпу қауымының қуатты, харизматикалық ағасы, Obiokwara, Obinihu, Umualaoma (Isuokpu) тұрғыны Ezerioha Udensi тоқтатқан. Езериоха Арондизуогу халқының Аро Чуквуға қайта орала алмайтынын анықтағаннан кейін, Арондизуогуға жақын ауылдар мен қалалардың жерлерін бейбіт түрде бөліп беруді немесе сыйлауды ұйымдастырды.

Тарих

Арондизуогу Мази Изуогу Мгбокпо мен оның бауырлары (Ихеме) күш қолдану арқылы 14 ғасырдың ортасында құрылған. Изуогу Мгбокпо – Арочуквудан Авкаға құл іздеп келген харизматикалық құл саудагері. Ол әдетте Умуалаомадан келген досына баспана берді, онда құл іздегенде және тауарларын (құлдарды) сақтағанда ұйықтады. Изуогудың құлдары тұтқыннан босағаннан кейін де осы есімді сақтап қалды. Изуогу Мгбокпоның үш баласы мен үш ағасы болды. Балалары – Уче (Анасы Исикенесиден шыққан Нди Уче), Ава (Ндиава) және Амазу (Ндиамазу). Ағалары – Имоко (Нди Имоко), Ньоку (Нди Ньоку) және Акаме (Нди Акаеме). Басқалары – Огбуоньеома, Аманкву, Экуру сияқты жергілікті тұрғындар. Ихеме – оның басты қызметшісі, Авкадағы Иси Акпу Ниседен келген. Ихеме мен оның қожайыны Изуогу құлдарды алу үшін барлық қару-жарақты – құлдарды, джу-джуды, қаруларды және басқа да жабдықтарды пайдаланды. Оларды еуропалық құл саудагерлеріне сатты. Арондизуогу халқы өздерін «Изуогу на Ихеме» деп атайды. Арондизуогу атауы игбо тілінде «Изуогу халқының Аросы» дегенді білдіреді. 19 ғасырда Мази Околи Идозука Иси Акпу Ниседен Арондизуогуға көшіп келді. Ұлы құл жауынгер ретінде ол Арондизуогу шекарасын кеңейтті. Кейіннен ол өзінің есімін Окоро Идозукаға, бұрынғы атының Аро эквивалентіне өзгертті. Ол Изуогу Мгбокпо сияқты бай, қатыгез және жанына құрбандық бермейтін құл саудагері болды, сонымен қатар ұлы көшбасшы да еді. Нванкво Окоро – Окоро Идозуканың тұңғыш ұлы. 21 жасында ол әкесіне қосылып құл саудасына қатысты. Ол құлдар мен соғыс тұқымдарын жинап, үлкен отбасы құрды. Британдықтар келгенде оны қолбасшы етіп тағайындады, өйткені олар оның кез келген адамды бағындырып, салық жинауға қабілетті деп сенді. Бүгінгі күні Арондизуогу – ең ірі бұрынғы Аро колониясы және негізінен бай жерлерге қоныстанған иммигранттар елі.

Тарихи орындар

Арондизуогудағы қызықты орындарға Мази Мбону Ожике коттеджі (Нигерияның марқұм "Бойкот патшасының" туған үйі), Ндиакеме Унодағы Мази Мбону Ожике; Уно Оголого (құл саудасы дәуірінде балаларды жасыру үшін 1887 жылы салынған қауіпсіз үй); Тас сарай (Батыс Африканың алғашқы миллионері, марқұм бас бас Грин Мбадиве, өз әкесі Умуалаома Нкво Очиге (ескі Нкво) арнап салған қойма). Мбадиве Одум Ндианиче Унода; Негезе (Ндиакеме Унодағы аңызғы ағыс); Огбути Езумезу (Икеджи музыкасының шебері Перикома Окойенің ерекше қонақ бөлмесі, Ндиogbuonyeoma Ofe Imo); LN Motel Plaza, Home Diamond Hotel (Ндиавадағы сәнді қонақжайлық орталығы); Ұлттық жоғары мектеп, Арондизуогу (Мази Нвусу Элеле Игвилоның көмегімен салынған және 1951 жылы Ндиакеме Унода ашылған пионерлік үлгілік мектеп); Ихеме еске алу орта мектебі (қауымдық күш-жігермен салынған және 1951 жылы Ндианиче Унода ашылған екінші үлгілік мектеп); Халық сарайы (Нигерияның белгілі саясаткері, доктор К. О. Мбадивенің аңызы, 1965 жылы Нигерияның бұрынғы премьер-министрі Әбу Тафава Балевамен ашылған, Ндианиче Унода); Упити (Акеме Охиаучудағы кең аумақты күріш далалары); Оби Оменуко, Игвегбе Одумның (Оменуко) туған үйі, Пита Нвананың кітабының батыры; Нгене Окве (Ндиавадағы табиғи бұлақ). Оби Эзериоха, Обиокварада, Обиниху (Агбуалла) Умуалаомада, онда келісімге қол қойылған.

Ndi izuogu Имо штатының көптеген аудандық әкімшіліктерінде тұрады. Олардың диалектісі Анамбра штатындағы игбо тайпаларының диалектісіне ұқсас болғанымен, Ndi Uche-тен (Изуогудың аға ұлының ұрпақтары) басқа, олар кланның басқа мүшелерін қорғау үшін шекарада тұрғандықтан, сәл өзгеше тілді сақтайды. Олардың тіліне көрші тайпалардың тілі әсер еткен. Қызықтысы, Арондизуогу Мбайседен басқа үш аудандық әкімшілік аумақты қамтитын жалғыз қауымдастық. Олардың мекендейтін аудандық әкімшіліктеріне Окигве, Идеато Солтүстік және Онуимо кіреді. Арондизуогу 20 ауылдан тұрады.

Арондизуогу күні

1948 жылы құрылған «Арондизуогу күні» – Нигерияда және шетелде тұратын Арондизуогу тегінен тараған адамдардың жыл сайынғы жыл соңындағы жиыны. Бұл күн жетістіктерді тойлауға, туындаған қиындықтарды талқылауға және қауымдастықта патриотизм рухын сақтауға арналған. Мәдениетті бағалайтын Арондизуогу халқы үшін бұл күн – ерекше жылдық қайта оралу, оны олар үлкен той-қуанышпен, Африкадағы «ең ұлы маскарад және ниет фестивалі» деп аталатын танымал Икеджи фестивалімен шамалас тойлайды.

Икеджи

Имо штатындағы Арондизуогудағы Икеджи мәдени фестивалі – игбо тілдес қауымдастықты әлем бойынша біріктіретін танымал фестиваль. Оның тамыры бес ғасырдан асып түседі және ол күшті мұрасымен және халықаралық деңгейдегі танымалдығымен ерекшеленетін ең ірі пан-игбо мәдени фестивалі саналады. Жыл сайын оған мыңдаған адам куә болады. Бұл Игболандтағы ең үлкен мәдени шара. Қазіргі заманда әр жыл сайын Арондизуогу халқы мен достарының салтанатты жиыны, көркемдігі, биі, сән-салтанаты мен барлық қатысушылардың белсенділіктері артып келеді. Фестивальде Огиону, Мгбадике, Нваабуружа және Озоэбуне сияқты әртүрлі маскарадтардың әсем көрсетілімдері ұйымдастырылады, олар жұртшылықтың таңғалуын тудыра отырып, базар алаңынан әсем шерумен өтеді. Арондизуогу халқының сақталған ең жақсы дәстүрлі рәсімдерінің бірі саналатын фестивальдің мақсаты – алғашқы ямс жинауды тойлау. Ол бүкіл игбо тілдес штаттар мен Крос-Ривер штатының бір бөлігінде таралған Аро халқының арасындағы бірлік пен байланысты нығайтуға қызмет етеді. Фестиваль өз елінде де, шетелде де тұратын игбо тілдес барлық адамдарға қызығушылық тудырады. Икеджи – наурыз немесе сәуір айларында жыл сайын өткізілетін, күнәдан тазару, шүкіршілік айту және тойлауға арналған төрт күндік фестиваль. Игбо күнтізбесі бойынша, бұл төрт күн төрт базар күнінен (Эке, Ое/Орие, Афо және Нкво) тұратын бір игбо аптасына сәйкес келеді. Бұл күндердің әрқайсысының ерекше мағынасы бар және Икеджидің әртүрлі аспектілерін көрсетеді – сәнді той-думан, әдемі маскарадтар, құлқылы ырғақтар мен жарқын қойылымдарымен танымал фестиваль. Маскарадтарға сүйемелдеу үшін қолданылатын дәстүрлі музыкалық аспаптарға әртүрлі өлшемдегі экве (ағаштан жасалған барабан), огене (металл гонг), қоңыраулар, маракастар және ожа (ағаш флейталар) жатады. Флейташы – Икеджи фестивалінің маңызды бөлігі. Ол маскарадтармен шеберлікпен байланыс жасайды, жанды әуендер тоқиды және эзотерикалық хабарларды барабандардың құмарлық ырғағына үйлестіреді. Икеджидің тағы бір қызықты жағы – "има мбем" деп аталатын әңгімеші. Бұл – тек білушілер ғана түсіне алатын, музыкалық ырғақпен айтылатын, қиялға толы әңгіме. Икеджи фестивалінде флейташының маңызды рөлі бар, себебі ол қарапайым көзден жасырылған нәрселерді маскарадтарға жанды әуендер, қимылдар мен ишаралар арқылы жеткізеді, "эзотерикалық хабарларды барабандардың құмарлық ырғағына үйлестіреді", бұл көпшіліктің таңғалуын тудырады. Икеджи фестивалінің соңғы күні базар алаңында бір қошқарды бір жіппен бағанаға байлайды. Кез келген джуджудан қорғанысы бар адам, басқалар оны құлату, мүгедек ету немесе өлтіру үшін джуджумен әрекеттенген кезде, қошқарға қауіпсіз түрде жақындауы керек. Бұл сынаққа тек батылдар ғана қатыса алады, ал батыл емес адамдар қатыспайды немесе көрермен ретінде қалады. Тек батылдар ғана қалың жұрттан шығып, ағашқа жақындап, қошқарды байлап алады. Алайда, әр үміткерге оған жеткізбеу үшін түсініктері қиын күштер шабуыл жасайды. Егер олар жеңіліп қалса, бастапқы орнына қайтады. Ақырында, сол жылғы фестивальдегі жарысқа қатысқан ең батыл маскарад, барлық кедергілерді жеңгеннен кейін, қошқарға жетеді, оны байлап, көрермендердің ыстық ықыласына бөленеді. Одан кейін оның үйіне туыстары келіп, тамақ пен шарап әкеліп, оның ауылының мәртебесін көтереді. Жыл сайын бұл Арондизуогу мен көршілес қалалардағы ең күшті джуджу немесе вуду күшіне ие адамды еске алу үшін қолданылады, соның ішінде Перикома Окое осы жарыстардың бірнешеуінде жеңіске жеткен.

Арондизуогу патриоттық одағы

Арондизуогу патриоттық одағы (APU) – Нигериядағы және шетелдегі барлық Арондизуогу қауымдастықтарының бас ұйымы. 1932 жылы Аба қаласында құрылған APU, колониялық Нигерияда игбо тайпасы құрған ең ерте және ең берік қауымдастық даму органы болып табылады. APU-ның негізін қалаған Арондизуогудың жас жігіттері 1920-ші және 1930-шы жылдардың басында жақсы өмір іздеу үшін алғаш рет үйлерінен шығып, колониялық Нигерияның өсіп келе жатқан қалаларына бет бұрды. Олар бұрынғы үйлерінде білген өмірден мүлдем өзгеше әлеуметтік, экономикалық және саяси жағдайға тап болды. Бірақ, қорқынышқа бойын бермей, өзгешеленбей, өскен қауымдастығына деген терең махаббатын сақтап қалды. Олар 1932 жылдың 8 қазанында Абада жиналып, қалада көрген заманауи жетістіктерді – кең жолдар, мектептер, ауруханалар, пошта бөлімдері, ішуге жарамды су, электр энергиясы, сот залдары сияқты жаңалықтарды өз ауылдық қауымдастығына қалай жеткізуге болатыны туралы ойларын біріктірді.