Кіріспе
Франция мен Габсбургтар арасындағы әскери қақтығыс 1521–1526 жылдардағы Италия соғысы, кейде Төрт жылдық соғыс деп аталады, Италия соғыстарының бір бөлігі болды. Бұл соғыс Францияның Франциск I-і мен Венеция Республикасын Киелі Рим императоры Карл V, Англияның Генрих VIII-і және Папа мемлекеттеріне қарсы қойды. Ол 1519–1520 жылдары Карлдың император болып сайлануына және Папа Лев X-тің Мартин Лютерге қарсы Карлмен одақтасу қажеттілігінен туындады. 1521 жылдың соңында Батыс Еуропада соғыс басталды, француз-наварр экспедициясы Наварраны қайта басып алуға тырысқанда, ал француз армиясы Төмен елдерге шабуыл жасады. Испан әскері наварр күштерін Пиреней тауларына кері шегіндірді, ал басқа императорлық күштер солтүстік Францияға шабуыл жасады, бірақ олар тоқтатылды. 1521 жылы Карл V мен Генрих VIII Францияға қарсы Брюгге шартын құпия қол қойды, содан кейін Италия түбегінде жаулық қайта басталды. 1522 жылдың 27 сәуірінде Бикокка шайқасында императорлық және папалық күштер француздарды жеңіп, оларды Ломбардиядан ығыстырды. Шайқастан кейін соғыс тағы да француз жеріне тарады, ал Венеция жеке келісім жасады. 1523 жылы ағылшындар Францияға басып кірді, ал француз әскери басшысы Шарль де Бурбон, Франциск I-нің мұрасын тартып алу әрекеттеріне наразы болып, оған сатқындық жасап, императормен одақтасты. 1524 жылы француздардың Ломбардияны қайтару әрекеті сәтсіз аяқталып, Бурбон испан әскерінің басында Провансқа шабуыл жасауға мүмкіндік алды. Франциск 1525 жылы Миланға екінші шабуыл жасады. Павия шайқасындағы оның ауыр жеңілісі, оның императорлық капитан Шарль де Ланноймен тұтқындалуы және оның көптеген көрнекті ақсүйектерінің қаза болуы соғыстың аяқталуына әкелді. Франциск Ломбардиядағы Пиццигеттоне қаласына, содан кейін Мадридке қамалды. Оны босату үшін дипломатиялық әрекеттер оның анасы Савойя Луизасы жіберген француз елшілігін Сулейманның сарайына жіберуді қамтыды, нәтижесінде Осман империясы Карлға ультиматум қойды. Христиан және мұсылман монархтарының арасындағы бұл бұрын-соңды болмаған одақ христиан әлемінде сенсация тудырып, франко-осман одағының негізін қалады. 1526 жылдың жазында Сүлеймен Мохач шайқасында Карлдың одақтастарын жеңіп, Венгрияға басып кірді. Бұл күш-жігерге қарамастан, Франциск Мадрид шартын қол қойды, Италия, Артуа, Фландрия және Бургундияға деген талаптарынан бас тартты. Бостандыққа шыққаннан кейін бірнеше аптадан кейін ол шарттың шарттарын мойындамай, Коньяк лигасының соғысын бастады. Италия соғыстары тағы үш онжылдыққа созылды, Франция Италиядағы маңызды аумақтарды қайта ала алмады.
The Italian War of 1521–1526, sometimes known as the Four Years' War, was a part of the Italian Wars. The war pitted Francis I of France and the Republic of Venice against the Holy Roman Emperor Charles V, Henry VIII of England, and the Papal States. It arose from animosity over the election of Charles as Emperor in 1519–1520 and from Pope Leo X's need to ally with Charles against Martin Luther. The war broke out across Western Europe late in 1521, when a French–Navarrese expedition attempted to reconquer Navarre while a French army invaded the Low Countries. A Spanish army drove the Navarrese forces back into the Pyrenees, and other Imperial forces attacked northern France, where they were stopped in turn. In 1521 Charles V and Henry VIII signed the Treaty of Bruges in secret against France, and hostilities resumed on the Italian Peninsula. At the Battle of Bicocca on 27 April 1522, Imperial and Papal forces defeated the French, driving them from Lombardy. Following the battle, fighting again spilled onto French soil, while Venice made a separate peace. The English invaded France in 1523, while the French military leader Charles de Bourbon, alienated by Francis's attempts to seize his inheritance, betrayed Francis and allied himself with the Emperor. The failure of a French attempt to regain Lombardy in 1524 provided Bourbon with an opportunity to invade Provence at the head of a Spanish army. Francis led a second attack on Milan in 1525. His disastrous defeat at the Battle of Pavia, where he was captured by the Imperial captain Charles de Lannoy and many of his chief nobles were killed, led to the end of the war. Francis was imprisoned in the Lombard city of Pizzighettone and then in Madrid. Diplomatic manoeuvres to obtain his release included a French mission sent by his mother, Louise of Savoy, to the court of Suleiman the Magnificent that resulted in an Ottoman ultimatum to Charles. This unprecedented alignment between Christian and Muslim monarchs caused a scandal in the Christian world, and laid the foundation for the Franco Ottoman alliance. Suleiman invaded Hungary in the summer of 1526, defeating Charles' allies at the Battle of Mohács. Despite these efforts, Francis signed the Treaty of Madrid, surrendering his claims to Italy, Artois, Flanders, and Burgundy. A few weeks after his release, he repudiated the terms of the treaty, starting the War of the League of Cognac. The Italian Wars continued for another three decades, ending with France having failed to regain any substantial territories in Italy.
Кіріспе
Лондон келісімінен кейін (1518) Еуропаның ірі державалары (Франция, Англия, Испания және Киелі Рим империясы) сырттай бір-бірімен достық қарым-қатынас орнатты. Келісім бойынша, олар қол қойған мемлекеттердің біреуіне шабуыл жасалған жағдайда бір-біріне көмек көрсетуге және бейбітшілікті бұзған мемлекетке қарсы бірігуге міндеттелді. Олар императорлық таққа мұрагерлік мәселесінде келіспеді; Киелі Рим императоры Максимилиан I, Габсбург әулетінен мұрагер тағайындауды ниеттеніп, 1518 жыл бойы Испанияның немересі Карл I атынан үгіт жүргізді, ал Францияның Франциск I өзін балама кандидат ретінде ұсынды. Рим папасы мен Киелі Рим империясы Мартин Лютердің күшейіп бара жатқан ықпалына қарсы тұруға мәжбүр болды, ол кейбір императорлық ақсүйектер арасында қолдау тауып, оларға жергілікті шіркеулерде билікті өздеріне алуға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Франциск Англия королі Генрихтің қабілетті, тиімді және зиялы бас кеңесшісі, кардинал Томас Уолсимен кездесті, ол «тақтың артындағы күш» болды және Англияның беделін және өзінің ықпалын арттыру үшін континенттік дауларға араласты. Максимилианның 1519 жылғы 12 қаңтардағы қазасы императорлық сайлауды еуропалық саясаттың ортасына қойды. Ватиканға испан әскерлерінің жақындауынан қорқыныш тапқан Рим папасы Лев X француз кандидатурасын қолдады. Сайлаудың нәтижесі алдын ала белгілі емес еді; Саксонияның Фридрихі мен Бранденбургтың Иоахим I-нен басқа, барлық сайлаушылар Карлдан өз дауыстарын алу үшін үлкен пара алды. Максимилиан сайлаушы ханзадаларға дауыс беру үшін 500 000 флорин ұсынған болатын, бірақ Франциск үш миллион флоринге дейін ұсынды, ал Карл Фуггер банктік үйінен үлкен сомада қарыз алды. Ақырында, ханзадалардың барлығы Карлға дауыс берді, ол 1520 жылғы 23 қазанда Киелі Рим императоры болып жарияланды, сол кезде ол Испания тағын және Төменгі елдердегі Бургундия жерлерін де бақылап отырды. 1521 жылдың күзінде ағылшылар Испания мен Франция арасындағы дауды шешуге араласты. Генрих императорды Кентте үш күн бойы қонаққа шақырды, бірақ кездесу аз нәтиже берді. Алайда, 1522 жылғы 16 маусымдағы Виндзор келісімі Англия мен Арагон арасындағы одақты растады. Генрих пен Франциск 1520 жылдың маусым айында Алтын киім алаңында әсем кездесу өткізді. Келесі айда Генрих Гравелинде Чарльзбен келісімге келуге тырысты. Карл 1520 жылғы қазанда Ахенде Рим патшасы болып тағайындалды, бірақ Киелі Рим императоры емес, бұл тек Рим папасы оны таққа отырғызса ғана мүмкін болатын. Карл мен оның әскерін Италияға кіруінен және оны басып алуынан аулақпын ету үшін Франциск императорға қарсы соғыс жүргізуді жоспарлады және Германия мен Испания аумағына бірдей шабуыл жасауға дайындық жүргізді. Люксембургке Роберт де ла Марк басшылығымен шабуыл жасалды, ал француздық Наварр әскері бір мезгілде Сент-Жан-Пье-де-Портты қайта басып алғаннан кейін Наварра арқылы ілгері жылды. Экспедицияны 1512 жылы король Фердинанд II Арагон басып алған 18 жасар Наварр королі Генрих д'Альбрет басқарды, бірақ армияны Андре де Фуа басқарды және француздық тараптан қаржыландырылып, жабдықталды. Француздық жоспарлар сәтсіз аяқталды, өйткені Насаулық Генрихтің араласуы Люксембургтік шабуылды кері қайтарды, ал де Фуа бастапқыда Памплонаны басып алуға сәтті болғанымен, 1521 жылғы 30 маусымда Эскироз шайқасында жеңілгеннен кейін Наваррадан қуылды. Осы уақытта Карл Лютер мәселесімен айналысып, оны 1521 жылғы сәуірде Вормс диетасына шақырды. Рим папасы Лев X өзінің билігіне ашық қарсылық көрсетуге дайын емес еді және Лютерге қарсы күресте императорды әлеуетті одақтас деп санады, оның қолдаушыларының бірі Саксониялық Фридрих болды. 1521 жылғы мамырда Карл Лютерге қарсы Вормс эдиктін жариялады, сонымен қатар Папаға Парма мен Пьяченцаны итальяндық билікке қайтаруға көмектесті. Лео, қауіпті ересь деп санайтын нәрсеге қарсы науқаны үшін императорлық мандат қажет болды, сондықтан ол француздарды Ломбардиядан қууға көмектесуге уәде берді, бұл Францискке тек Венеция Республикасын одақтас ретінде қалдырды.
Бастапқы көшірулер (1521 жылдың маусымы - 1522 жылдың мамыр айы)
20 тамыз 1521 жылы Генрих Нассау басқаратын император әскері Францияның солтүстік-шығысына шабуыл жасады. Бұл шабуыл де Марктің Люксембургке жасаған шабуылына жауап ретінде болды. Ардрес қабысталды, Музон қоршаудан кейін қирады, ал Аубентон тоналып, тұрғындары қырғынға ұшырады. Шабуылдаушылар үш апталық Мезиер қоршауында француз әскерінің, Пьер Террайль де Баяр бастаған қарсыласымен тоқталды. Франциск Реймсте Мезиерді құтқару үшін үлкен әскер жинауға үлкерді. Қалаға 26 қыркүйекте патша әскері жеткенге дейін бірнеше күн бұрын қайтадан жабдықталды, ол кезде қала көбінесе қираған еді. Нассау кері шегінуге мәжбүр болды, шегіну жолындағы қалаларды өртеді. 1519 жылы ақпанда Лондон шарты бойынша Генрих VIII Францияға қайтарған Турнай қаласын император әскері қоршады. Франциск әскеріне шегінуге бұйрық берілгеннен кейін Турнай қоршаушыларға берілді, кейін әскер таратылды. Франко-Наварр әскері Амайур (Базтан, Наварра) бекінісіне жақындап, кастилиялықтар жақында ғана нығайтқан бекіністі қоршады. 3 қазан 1521 жылы кастилиялықтар Кастилияға еркін өту шартымен капитуляциялады. Гийом Гофьер әскері Лабоурдқа, содан кейін Бехобияға барып, Уранцу бекінісін басып алды. Франко-испан шекарасындағы Бидасоа өзенінің сағасында орналасқан Фуэнтеррабияны сол айдың соңында Бонниве және Клод Лотарингия басқаратын француз-наварр әскері басып алды. Француздар 1524 жылдың наурызына дейін солтүстік Испаниядағы бұл тиімді бекіністе тұрды. 28 қараша 1521 жылы Карл V мен Генрих VIII Брюгге шартын құпия түрде қол қойды. Миланның француз губернаторы Одет де Фуа, виконт де Лотрекке императорлық және паптық әскерлерге қарсы тұру міндеті жүктелді. Лотрек Просперо Колоннадан жеңіліп, 1521 жылдың қараша айының соңында Миланды тастап, Адда өзенінің маңындағы қалаларға шегінді. Лотрек әскерін швейцариялық жалдамалылар күшейтті. Оларға жалақы төлей алмағандықтан, император әскерімен шайқасу талабына көнуге мәжбүр болды. 27 сәуір 1522 жылы Лотрек Колоннаның императорлық және паптық әскеріне Милан маңындағы Бикокка шайқасында шабуыл жасады. Лотрек артиллериядағы басымдығын пайдалануды жоспарлаған, бірақ швейцариялықтар жаумен шайқасуға асығып, оның қаруларын жамылып, бекініп алған испандық аркебузиерлерге қарсы шабуыл жасады. Нәтижесінде швейцариялықтар испандықтар мен ландскнехттердің (неміс жалдамалы әскерлерінің) шабуылында ауыр қатыгездікке ұшырады. Моралі құлаған швейцариялықтар өз кантондарына қайтып оралды, Ломбардия тасталды. Колонна мен д'Авалос қарсылықсыз қалды, 30 мамырда Генуяны қоршап алып, қаланы басып алды.
Франция қамалды
Ломбардияны жоғалтудан кейін Англия ашық түрде қақтығысқа қатысты, 1522 жылдың 29 мамырында ағылшындар Францияға соғыс жариялады. Генрих VIII және Карл 1522 жылдың 16 маусымында Виндзор шартын жасады. Шартта Англияның Францияға қарсы бірлескен шабуылы көзделген. Карл Англияға Франциямен қақтығыс салдарынан жоғалтқан зейнетақысын өтеуге және бұрынғы қарыздарды төлеуге келісті; одақты нығайту үшін ол Генридің жалғыз қызы Мэриге үйленуге де келісті. Шілдеде ағылшындар Морлеске шабуыл жасады, ал қыркүйекте ағылшын әскері Каледен жорықтап, ауылды өртеп, тонады, француздарды шайқасқа тартуға тырысты, бірақ сәтсіз болды. Франциск ақша жинау үшін Бурбон герцогы Карл III-ге қарсы сот процесін қозғады, ол Сюзанна Бурбон герцогинясына үйленгеннен кейін көптеген иеліктерін алған еді. Сюзанна қайтыс болғаннан кейін, оның әпкесі және корольдің анасы Савойя Луизасы, марқұммен туыстығы жақын болғандықтан, аталған аумақтарды өзіне беруді талап етті. Франциск даулы жерлерді басып алу өзінің қаржылық жағдайын соғысты жалғастыру үшін жеткілікті түрде жақсартады деп сенді және Луизаның атынан олардың бір бөлігін тәркілеуге кірісті. Бұл әрекетке ашуланған Бурбон король сарайында оқшауланып, Карл V-тен көмек сұрады. Антонио Гриманидің қайтысынан кейін Камбрей лигасының соғысының қатысушысы Андреа Гритти Венецияда билікке келді. Ол императормен келіссөздерді бастады және 1523 жылдың 29 шілдесінде Республиканы соғыстан шығарған Вормс шартын жасады. Бурбон Карлмен бірге астыртын жоспарларын жалғастырып, ақша мен неміс әскерінің көмегіне ие болса, Франциске қарсы көтеріліс ұйымдастыруды ұсынды. Франциск бұл жоспарды білгендіктен, оны қазан айында Лионға шақырды, бірақ ол ауруға шалдыққандай болып, келмеді. Франциск герцогтың императорлық аумаққа жеткеннен кейін және императорға ашық қызмет етуге кіріскеннен кейін, оның мүмкіндігінше көп серіктестерін тұтқындап, сотқа беруге бұйрық берді. Содан кейін Карл Пиреней таулары арқылы Оңтүстік Францияға басып кірді. Лаутрек испандарға қарсы Байоннды сәтті қорғады, бірақ Карл 1524 жылдың ақпанында Фуэнтеррабияны қайтарып алды. 1523 жылдың 19 қыркүйегінде Суффолк герцогының басқаруымен ағылшын әскері Каледен Пикардияға жорықтап кірді. Империялық шабуылға ұшыраған француздар қарсы тұра алмады, ал Суффолк тез арада Соммадан өтіп, ауылды қиратты, тек Паристің алдында тоқтады. Карл ағылшын шабуылын қолдамағандықтан, Суффолк француз астанасына шабуыл жасау қаупіне баруға дайын болмады, 30 қазан күні Парижден кері қайтып, желтоқсанның ортасында Калеге оралды. Франциск енді Ломбардияға назар аударды. 1523 жылдың қыркүйегінде Бонниве басқарған француз әскері Пьемонт арқылы жорықтап өтті. Императорлық қолбасшы Просперо Колонна француздардың алға жылжуына қарсы тұру үшін 9000-ға жуық әскерге ие болды және Миланға шегінуге мәжбүр болды. Бонниве императорлық әскердің күшін асыра бағалап, қалаға шабуыл жасаудың орнына қысқы жайлауға көшті; императорлық қолбасшылар 28 желтоқсанға дейін 15000 жер қожасын және Бурбонның басқаруымен үлкен күшті шақыра алды, ол Колоннаның қайтыс болуымен алмастырылды. Көптеген швейцарлықтар француз әскерін тастап кетті, ал Бонниве күшін кері қайтаруға кірісті. Француз арьергардын басқарған кезде Баярдың қаза тапқан Сезия шайқасында француз жеңілісі дәстүрлі әскерлерге қарсы жиналған аркебузиерлердің күшін тағы да көрсетті; француз әскері содан кейін Альп таулары арқылы тәртіпсіздікпен шегінді. 1524 жылдың шілде айының басында Д’Авалос пен Бурбон 11000-ға жуық адаммен Альп тауларын кесіп өтіп, Провансқа басып кірді. Көптеген кішкентай қалаларды қарсылықсыз басып алып, Бурбон 1524 жылдың 9 тамызында Прованс графы атағын алып, Франциске қарсы қолдау көрсеткені үшін Генрих VIII-ге адалдыққа ант беріп, провинциялық астана - Экс-ан-Провансқа кірді. Тамыздың ортасына қарай Бурбон мен д’Авалос француздардың қолында қалған Прованстағы жалғыз бекініс Марсельді қоршап алды. Олардың қалаға шабуылдары сәтсіз аяқталды, ал 1524 жылдың қыркүйек айының соңында Францисктің өзі басқарған француз әскері Авиньонға жеткенде, олар Италияға кері шегінуге мәжбүр болды.
The death of Doge Antonio Grimani brought Andrea Gritti, a veteran of the War of the League of Cambrai, to power in Venice. He quickly began negotiations with the Emperor and on 29 July 1523 concluded the Treaty of Worms, which removed the Republic from the war. Bourbon continued his scheming with Charles, offering to begin a rebellion against Francis in exchange for money and German troops. When Francis, who was aware of the plot, summoned him to Lyon in October, he feigned illness and failed to appear. Francis ordered as many of Bourbon's associates as could be captured to be brought to justice after the Duke reached Imperial territory and openly entered the Emperor's service. Charles then invaded southern France over the Pyrenees. Lautrec successfully defended Bayonne against the Spanish, but Charles was able to recapture Fuenterrabia in February 1524. On 19 September 1523, an English army under the Duke of Suffolk advanced into Picardy from Calais. The French, stretched thin by the Imperial attack, were unable to resist, and Suffolk soon advanced past the Somme, devastating the countryside in his wake and stopping only from Paris. When Charles failed to support the English offensive, Suffolk—unwilling to risk an attack on the French capital—turned away from Paris on 30 October, returning to Calais by mid December. Francis now turned his attention to Lombardy. In September 1523, a French army under Bonnivet advanced through the Piedmont. The Imperial commander, Prospero Colonna, had only 9,000 men to oppose the French advance and was forced to retreat to Milan. Bonnivet overestimated the size of the Imperial army and moved into winter quarters rather than attacking the city; the Imperial commanders were able to summon 15,000 landsknechts and a large force under Bourbon's command by 28 December, when Charles de Lannoy replaced the dying Colonna. Many of the Swiss now abandoned the French army, and Bonnivet began his withdrawal. The French defeat at the Battle of the Sesia, where Bayard was killed while commanding the French rearguard, again demonstrated the power of massed arquebusiers against more traditional troops; the French army then retreated over the Alps in disarray. D'Avalos and Bourbon crossed the Alps with nearly 11,000 men and invaded Provence in early July 1524. Sweeping through most of the smaller towns unopposed, Bourbon entered the provincial capital of Aix en Provence on 9 August 1524, taking the title of Count of Provence and pledging his allegiance to Henry VIII in return for the latter's support against Francis. By mid August, Bourbon and d'Avalos had besieged Marseille, the only stronghold in Provence that remained in French hands. Their assaults on the city failed and when the French army commanded by Francis himself arrived at Avignon at the end of September 1524, they were forced to retreat back to Italy.
Француздар Ломбардияға қарай алға жылжиды
1524 жылы 17 қазанда Бурбон мен Пескара Генуяға қайтып келе жатқанда, Франциск анасын өзінің жоқтығында регент ретінде бекітті. Көп ұзамай ол Альп тауларын кесіп өтіп, 40 мыңнан астам сарбазды бастап Миланға қарай жылды. Прованстағы науқаннан әлі толық қалпына келмеген империялық әскерлер күшті қарсылық көрсетуге жарамсыз еді. Француз әскері жылдам ілгерілегенде, Неаполь вице-королі Астиден Миланға қарай шегінді. Миланды қорғау үшін 16 мың сарбаз жинаған қаланың вице-королі Ланной, қаланы қорғау мүмкін емес деп шешті. Қала оба ауруына шалдыққандықтан, әскерінің жұқпауы үшін 26 қазанда ол Лодиге шегінді, ал француздың алғы шебі Салаццо басқа қақпадан кіргенде, ол басқа қақпадан Миланды тастап кетті. Франциск Луи II де ла Тремойльді қаланың губернаторы етіп тағайындады. Бонниветтің ықпалымен және шегініп келе жатқан Ланнойды қарқынды қудалауды жақтаған басқа жоғары командирлердің кеңесіне қарамастан, король әскері Павияға қарай жылды, онда Антонио де Лейва үлкен гарнизонмен қалған еді. Француз әскерінің басым бөлігі 24 қазанда Павияға жетті.
Павия қоршауы
2 қарашаға дейін Монморенси Тичино өзенін кесіп өтіп, Павияны оңтүстіктен қоршап алды, толықтай қоршауды аяқтады. Ішінде шамамен 9000 адам болды, көбінесе жалдамалы әскерлер, оларға Антонио де Лейва қаладағы шіркеулердегі алтын мен күміс қазыналарын балқытып төлеуге мәжбүр болды. Француздардың Павияға бомбалауы 6 қарашада басталды. 21 қарашада Франциск қалаға екі бұзылыс арқылы шабуыл жасауға тырысты, бірақ ауыр шығындарға ұшырап кері шегінді. Жаңбырлы ауа райы мен оқ-дәрінің жетіспеуі француздерді қорғаншылардың аштықтан өлуін күтуге мәжбүр етті. Желтоқсанның басында Гюго Монкада басқаратын испандық әскер Генуяға жақын жерге түсіп, қаладағы Валуа және Габсбург тараптары арасындағы қақтығысқа араласуға ниеттенді. Франциск оларды тоқтату үшін Микеле Антонио I Салуццо басқаратын үлкен күш жіберді. Көбірек француз әскерімен бетпе-бет келген және Андреа Дориа басқарған Валуаға жақын флотының келуімен теңіз қолдауынан айырылған испандық әскерлер жеңілді. 1525 жылдың қаңтарында Ланной Фрунсбергтің келген жаңа ландскнехттері мен атты әскерлерімен нығайтылды, бұл оған шабуылды жаңаруға мүмкіндік берді. Сан-Анджелодағы француз бекінісі алынды, Павия мен Милан арасындағы байланыс жолдары үзілді, ал ландскнехттердің жеке тобы Бельгиозоға бағыт алды. Медичи мен Боннивет басқарған шабуылдан кейін қысқа уақытқа кері шегінгенімен, қаланы басып алды. 22 қаңтарда Лодидегі императорлық әскерлер Миланға қарсы шабуылға тырысты, бірақ француздерді алшақтатуға қол жеткізе алмады. Императорлық қолбасшылар 25 қаңтарда Лодиден Павияға қарай 22 000 жаяу әскер, 2300 атты әскер және 17 зеңбірекпен аттанды. Ақпанның басында мың итальяндық әскерлер Павиядағы француздерге жетпей тұрып, Алессандрияда жеңілді. Медичи 8 ақпанда Павияға оралғанда француздық позиция әлсіреп, Феррара герцогы жинаған гарнизонның оқ-дәрі қоры толтырылды. Ол 2000 неміс әскерінің дезертирлік жасауымен және Миландық әскерлер Чиавенна қаласын басып алғаннан кейін өз аймақтарын қорғау үшін өз кантондарына оралған 5000-ға жуық Гризон швейцарлық сарбаздарының кетуімен әлсіреп қалды. Франциск өзінің күштерінің көп бөлігімен қала қабырғаларынан тыс Мирабеллоның үлкен қоршалған саябағында орналасты, оларды Лейва гарнизоны мен жақындап келе жатқан көмекші армияның арасына орналастырды. 4 ақпанда саябаққа жасалған шабуыл француздермен тойтарылды. Ақпан айы бойында гарнизонның шайқастары мен шабуылдары жалғасты. Медичи ауыр жарақат алды және Францискті Қара тобының кетуін өтеу үшін Милан гарнизонының көп бөлігін қайтаруға мәжбүр етіп, сауығу үшін Пьяченцаға кетті. 21 ақпанда императорлық әскерлер саябақтың қақпасына шабуыл жасауға тырысқанда француздермен кері шегінді.
Албанияның Неапольге қарай алға жылжуы
Рим папасы Клемент VII ұсынған бейбітшілік миссиясы сәтсіз аяқталғаннан кейін Франциск пен папа жасырын түрде одақ жасау туралы келіссөздер жүргізді. Келіссөздер 1524 жылдың 12 желтоқсанында аяқталды, ал 5 қаңтарда папа құпия шартқа қол қойды. Клемент Франциск Неапольді жаулап алуға көмектессе, Карлға көмектеспеуге уәде берді, сондай-ақ Олбаньға өзінің жерлері арқылы еркін өтуге рұқсат берді. Ал Франциск оған жерлерді беруге және Флоренцияда Медичи билігін сақтауға міндеттенді. Папа қыс айларындағы соғыстың қауіптілігіне байланысты Францискті дереу әрекет етуден тоқтатуға тырысты. Папаның кеңесіне де, өзінің жоғары дәрежелі қолбасшыларының кеңесіне де қарамастан, Франциск Альбани герцогының басқаруындағы әскерлерінің бір бөлігін дереу бөліп, 5000 жаяу әскер мен 500 атты әскерді оңтүстікке, папаға Неапольді басып алуға көмектесу үшін жіберді. Әскер құрамы Рим папасы мемлекетінің сарбаздары қосылғанда және итальяндық кондотьеро (итальяндық жалдамалы капитан) Ренцо да Сери бастаған француз жаяу әскерімен бірге артты. Францисктің испандықтарды Солтүстік Италиядан кетуге мәжбүр ету мақсаты орындалмады, себебі Императорлық қолбасшылар ақыр соңында Альбанияға шабуыл жасаудың орнына Павияны құтқаруға көңіл бөлді. Ланной Фиорензуола маңында экспедицияны тоқтатуға тырысты, бірақ ауыр шығынға ұшырап, Джованни де Медичидің жаңа ғана француз қызметіне кірген Қара жасақтарының араласуымен Лодиге қайта шегінуге мәжбүр болды.
Павия шайқасы
23 ақпан түнінде императорлық артиллерия француздардың назарын аудару үшін бомбалауды бастады, ал императорлық әскердің қалған бөлігі екі әскерді бөліп тұрған шағын өзенді айналып өтіп, лагерінен жылжыды. Олардың алдында саперлер жүрді, түннің көп бөлігіне созылған операцияда парктің қабырғасының бір бөлігін мүмкіндігінше үнсіз бөлшектеді. Содан кейін императорлық сарбаздар колонналары саябаққа енді. Осы уақытта Лейва Павиядан гарнизонның қалған бөлігімен бірге шабуыл жасады. Келесі төрт сағаттық шайқаста француздық ауыр атты әскері жылдам шабуылмен өз артиллериясын жасырды, бірақ парк орманындағы жасырын орындардан landsknechts және мыңдаған испандық аркебузиерлердің шабуылына ұшырап, қоршалып, талқандалды. Француз рыцарьдары өздерінің қарулы киімдерінде оңай атып түсірілді, кейін пышақпен тілсіздендірілді. Ұзаққа созылған жаяу әскерлік шайқастар швейцариялық және француз жаяу әскерлерінің жеңілісіне әкеп соқты. Француздар ауыр қаза тапты, әскерлерінің көп бөлігі жойылды. Боннивет, Жак де ла Палис, Ла Тремуйль және Ричард де ла Поль қаза тапты, ал де Монморенси, де ла Марк және Франциск өзі көптеген кіші дворяндармен бірге тұтқынға алынды.
Франциск I-нің тұтқындалуы мен босатылуы
Павия шайқасынан кейінгі түнде Франциск Ланнойға Париждегі анасына жеткізу үшін хат берді, онда ол оған болған оқиғаны баяндады: «Менің қалған бақытсыздықтарым қалай өрбітіп жатқанын сізге хабарлау үшін, мен үшін барлығы жоғалды, тек қана абырой мен өмір сақталды». Француз әскерлерінің қираған қалдықтары, Миландағы Сфорца сарайын қорғауға қалған шағын гарнизоннан басқа, Аленсон герцогы Карл IV-нің номиналды басшылығымен Альпі арқылы шегініп, 1525 жылдың наурызына дейін Лионға жетті. Павиядан кейін француз патшасының және Францияның тағдыры қаһарлы дипломатиялық тартыс-талқыптың нысанына айналды. Соғысқа қаржысы жетпеген Карл V Португалияның Изабелласына үйленуге тырысты, ол өзімен бірге мол мақтаулық әкелер еді. Бурбон, осы уақытта Генрихпен бірге Францияға шабуыл жасап, бөліп алуды жоспарлады, ал Милан канцлері Д’Авалосқа итальяндықтарды басқарып, зәлімдеріне қарсы тұрып, Неаполь тәжін өзіне иеленуді ұсынды. Савойяның Луизасы Францияның шығыс шебіне ағылшын әскерлерінің күтілетін шабуылына қарсы тұру үшін шағын әскер мен қаражат жинады. Ол сондай-ақ Сулейманға көмек сұрап алғашқы француз миссиясын жіберді, бірақ миссия Боснияда жоғалып кетті. 1525 жылдың желтоқсанында хорват дворяны Джон Франгипани басқаратын екінші миссия жіберілді, ол Францискты босату және Габсбургтер әулетіне шабуыл жасау туралы құпия хаттармен Константинопольге жетті. Франгипани 8 ақпанда Константинопольден Сулейманның ешнәрсе уәделемеген жауабымен қайтып келді. Францискты тұтқындағандар оны француз әскери экспедициясы құтқарып алады немесе ол қашып кетеді деп қорқып, оны басқа жерде ұстаудың қауіпсіз деп шешті. Франциск Карлмен жеке кездесуге қол жеткізсе, бостандыққа шығатынына сенді және корольді Неапольдегі Кастель-Нуовоға апаруды ниеттенген Ланнойды оны Испанияға жіберуге көндірді. Ланной келісті және 1525 жылдың 31 мамырында оны Генуядан кемемен алып кетті, оған Неапольге апарып жатқаны айтылды. Франциск 19 маусымда Барселонаға келді. Франциск бастапқыда Таррагонадағы сарайда ұсталды, содан кейін Валенсияға, одан кейін Бенисанодағы жақын маңдағы виллаға көшірілді, бірақ Монтморенси мен Ланнойдың келіссөздер жүргізуге шақыруымен Карл, итальяндықтар олардың императорлық одағына адал болмайтынын көрсеткенін білдірді. Ол патшаны Мадридке әкеліп, сондағы цитадельге қамауға бұйырды. Карл Францискті жеке қабылдауға ниет білдірмеді. Осы уақытта Павияда Францискпен бірге шайқасқан және Мадридте тұтқындалған Наварраның Генрих II 1525 жылдың желтоқсан айында қашып кетті. Испанияның Ибериядағы Наварраны басып алуы жалғасты, Карл Наварраны басып алды, ал Генрих императорлық тұтқындықтан қашқаннан кейін із-түзсіз жоғалып кетті.
Мадрид келісім-шарты (1526)
Карл Ломбардияның ғана емес, сонымен қатар Бургундия мен Прованстың да тапсырылуын талап етті, бұл Францискті француз заңының парламент мақұлдамасыз, тәжге тиесілі жерлерді беруге тыйым салғандығын дәлелдеуге мәжбүр етті. 1526 жылдың басында Карл Венеция мен Папаның Франческо II Сфорцаны Милан герцогтігінің тағына қайтару туралы талаптарымен бетпе-бет келді және тағы бір соғыс басталмас бұрын француздармен келісімге қол жеткізуге асықты. Франциск Бургундияны өзінде қалдыруға тырысқандары нәтижесіз болғандықтан, оны өз бостандығына қол жеткізу үшін тапсыруға дайын болды. 1526 жылдың 14 қаңтарында Карл мен Франциск Мадрид шартына қол қойды. Француз патшасы Италия, Артуа және Фландриядағы барлық құқықтарынан бас тартты. Ол Бургундияны Карлға тапсырып, екі ұлын испан сарайына кепіл ретінде жіберуге және Бурбоннан тартып алынған жерлерді қайтаруға келісті. Ол сондай-ақ Генрихті Наварра тағын Карлға беруге көндіруге уәде берді, "лютерандық сектаның және басқа да айыпталған секталардың қателіктерін түп-тамырымен жою үшін", және Карлдың қарындасы Элеонораға үйленуді сұрады.
Келісімнің салдары
Франциск 6 наурызда босатылды. 17 наурызда ол Бидасоадан солтүстікке Францияға өтті, ал сол кезде Дофин мен оның бауыры, Луиза мен Лотрекпен Байонға жеткізілген, Испанияға өтіп, тұтқынға түсті. Осыған дейін Франциск Хэмптон-Корт шарты арқылы Англиямен бейбіт келісімге келді; бұл шарт Хэмптон-Корт сарайында Вольси мен француз елшісі тарапынан дайындалды. Франция мен Англияның Империямен жеке одақтаспауға келіскен шарты 1526 жылдың тамызында қол қойылды. Климент VII императордың күшейіп келе жатқан билігі Италиядағы өзінің беделіне қауіп төндіретініне көз жеткізді, ал Венециялық және Папалық елшілер Франциске Карлға қарсы одақ құруды ұсынды. Франциск Мадрид шартының қалған талаптарын орындауға ниеттенбеді. 1526 жылдың 10 мамырында патша кеңесі шартты бұзу туралы шешім қабылдады. Патшаның шартқа бағынуға міндетті еместігі айқын болды, себебі ол тұтқын болған кезде, уәде беруге мәжбүрленіп қол қойған. 1526 жылдың маусым айында Франциск пен Папа, сондай-ақ Солтүстік Италияның Милан, Венеция, Флоренция және Генуя қалалары Ангулемде Коньяк Лигасының соғысын бастады, француздықтар Империяға жоғалтқан жерлерін қайтарып алуға тырысты. Лиганың «қорғаушысы» аталған Генрих ресми түрде қатыспады. Франциск және оның мұрагері Генрих II Италия соғыстарының соңына дейін Миланға деген талаптарын жалғастыра берді, тек 1559 жылғы Като-Камбре бейбіт шартынан кейін ғана олардан бас тартты. Франция Ломбардиядағы бұрынғы иеліктерін қайтаруға сәттілік таныта алмады; Италия соғыстарын аяқтаған бейбіт шарттар Испанияға Милан, Неаполь, Сицилия, Сардиния, Савойя және Пьемонтты басқару құқығын берді.