Кіріспе
Ежелгі аммондықтардың құдайы Мильком немесе Мильком (аммондық: 𐤌𐤋𐤊𐤌 *Mīlkām; еврейше: מִלְכֹּם Mīlkōm) – аммондықтардың ұлттық немесе танымал құдайының аты. Ол туралы Еврей Библиясында және бұрынғы Аммон территориясынан табылған археологиялық жазбаларда айтылған. Оның Библияда және археологиялық тұрғыдан расталған, ұқсас аттары бар басқа құдайлармен байланысы, сондай-ақ оның қанаандықтардың жоғарғы құдайы Эльмен немесе болжамды құдай Молохпен қарым-қатынасы туралы пікірталас жүріп жатыр.
Milcom or Milkom (Ammonite: 𐤌𐤋𐤊𐤌 *Mīlkām; Hebrew: מִלְכֹּם Mīlkōm) was the name of either the national god, or a popular god, of the Ammonites. He is attested in the Hebrew Bible and in archaeological finds from the former territory of Ammon. His connections to other deities with similar names attested in the Bible and archaeologically are debated, as well as his relationship to the Canaanite supreme deity El, or the putative deity Moloch.
Куәліктер
Еврей жазбаларында Милком туралы бірнеше рет айтылса да, олар оның жайлы көп мәлімет бермейді. Масореттік мәтінде Милком есімі үш рет кездеседі, әрбір жағдайда Яхвеге, яғни израильдіктердің құдайына қарсы келетін шетелдік құдайлар тізімінде. Ол «Амондықтардың жек көретін құдайы» деп 2 Самуил кітабында, «Амон ұлдарының құдайы» деп 1 Тарих кітабында, ал «Амон ұлдарының зұлымдығы» деп үшінші рет аталған. Милком есімі Септуагинтада да бірнеше рет кездеседі: 2 Самуил 12:30, 1 Тарих 20:2, Амос 1:15, Еремия 40 (=30):1.3, Софония 1:5 және 1 Патшалар 11:7. Масореттік мәтінде осы сөздердің көпшілігі «олардың патшасы» деген мағынаны білдіреді. Бірақ еврей мәтінінде кейбір жағдайларда бастапқыда Милком деп жазылған болуы мүмкін. Киелі кітап Милкомның Аммонның басты мемлекеттік құдайы рөлін атқаратынын, Яхведің Израильдегі рөлімен салыстырады. Киелі кітапта Милкомның Иерусалимде патшалық бұйрығымен құлшылыққа алынғаны айтылғандықтан, Израильде оған шетелдік емес, жергілікті құдай ретінде де табынылған болуы мүмкін. Киелі кітаптан тыс, Милком есімі археологиялық қазбаларда да кездеседі, мысалы, бірнеше аммондық мөрлерде, көбінесе бұқа бейнесімен байланысты. Бұл мөрлер Милкомның мейірімді, биік, күшті және жұлдыздармен байланысты екенін көрсетеді. Аман цитаделінің жазуында (б.з.д. 9-шы немесе 8-ші ғасыр) Милкомнан болжам бар, ал оның аты Телль-эль-Мазар остраконында да айтылады. Милком есімін қамтитын екі аммондық есім белгілі. Алайда аммондық теофориялық есімдерде Ханаандық пантеонның басты құдайы Ел, Милкомнан гөрі жиі кездеседі. Осыған сүйене отырып, Вальтер Ауфрехт Милком Аммондықтардың мемлекеттік құдайы емес, ол аммондық патшалық үйдің қамқоршы құдайы болған деген болжам айтады. Аммон аймағында табылған тас мүсіндер Милкомды бейнелейтін болуы мүмкін. Бұл мүсіндердің кейбіреулерінде ежелгі египет құдайы Осиристің белгілері, атап айтқанда атеф тәжі бар, бұл Осиристің кейбір аспектілері Милкомның культына енгізілген болуы мүмкін. Сонымен қатар, төрт қанатты қоңыз бейнесі Милкомды бейнелеу үшін ұсынылған, бірақ бұл әлі нақты емес. Қаср-Байирде табылған екі тілді ханаандық-көне Солтүстік Арабия жазуында МЛКМ деп аталатын құдай айтылады, оны кейбіреулер Милком деп санайды. Бұл МЛКМ басқа екі құдаймен бірге аталған: QWS1 және KMS1, олар тиісінше Qaws және Chemosh деп сәйкестендірілген.
Таяу Шығыстың басқа құдайларымен байланысы
Бұл атау "билеу" дегенді білдіретін mlk түбірінен шыққан сияқты. Осыған ұқсас иконография мен Милкомнан гөрі Ел есімін қамтитын есімдердің көбірек кездесуіне байланысты, Милком Аммонда қолданылған Елдің эпитеті болуы мүмкін, немесе Милком – Яхве Исроилде Елмен байланысты болғандай, біртіндеп Елмен байланысты болған басқа құдай. Ғалым Коллин Корнелл Милкомның Эльмен бірдей құдай болғанын немесе онымен бірігіп кеткенін дәлелдеуге жасалған әрекеттерді дәлелсіздікке байланысты сынға алды; ол Эль мен Милком арасындағы ұқсастықтардың шын мәнінде Эль мен Милкомның "өз аймағы мен дәуіріне тән темір дәуіріндегі Левант құдайлары" екенін көрсететінін айтады. Бұған ұқсас есімдері бар құдайлар да бар. МЛКМ деп аталатын құдай Угариттің құдайлар тізімінде, Малкум деп аталатын құдай Дрехем тақташаларында, Малик деп аталатын құдай Ниневиде, сондай-ақ Мари және Эбла тақташаларында теофоралық есімдер кездеседі. Бұл есім Киелі кітаптағы Молох деп аталатын мүмкін құдайға ұқсас, және Молох Мазореттік мәтінде аммондықтардың құдайы деп аталған (1 Патшалар 11:6–7). Бұл құдайлардың арасындағы байланыс белгісіз; Молохты аммондықтардың құдайы деп сипаттау жазу қателігі болуы мүмкін. Е. Пуэх Милкомды Молохпен теңестіруге қарсы қосымша дәлел ретінде Киелі кітапта екеуінің де Иерусалимде жеке ғибадат орындары болғанын айтады.