Кіріспе

Гунма префектурасындағы ғимарат, Жапония.

Томиока жібек фабрикасы (富岡製糸場) – Жапониядағы ең көне заманауи үлгідегі жібек өндіру орны. Ол 1872 жылы үкімет тарапынан Франциядан заманауи машинамен жібек орау технологиясын енгізу және оны Жапонияға тарату мақсатымен құрылған. Фабрика үкімет тарапынан ұлттық тарихи ескерткіш ретінде тағайындалған, және барлық ғимараттары өте жақсы сақталған. Ол Токиодан солтүстік-батысқа қарай 100 шақырым қашықтықта, Гунма префектурасының Томиока қаласында орналасқан. Бұдан бөлек, ол "Jomo Karuta" ойын карталарында "ni" картасы ретінде де бейнеленген.

Тарих

Мэйдзи қайта жаңғыруынан кейін, жаңа Мэйдзи үкіметі Жапонияны индустрияландыру және батыстандату үшін қажетті қаражатты жинауға экспорттық өнімдерге мұқтаж болды. Жапонияда өндірілген және пайдалы экспортқа жарамды тауарлардың қатарында шай, жібек жіп және жібек құрт кокондары болды. Әсіресе Франция мен Италияда жібек құртының пебрин ауруының таралуы және Тайпин көтерілісінен туған Қытайдағы алабұдында жапон жібегіне сұраныс арта түсті. 1862 жылы, Мэйдзи қайта жаңғыруына дейін, Жапония экспортының 86% шикі жібек пен жібек құрт кокондарынан тұрды. Бірақ, қайта жаңғырудан кейін көп ұзамай, Еуропа мен Қытайдағы жібек өндіруші аймақтардағы артық өндіріс және жаңару нәтижесінде шикі жібек бағасы күрт төмендеді. Мэйдзи үкіметі жібек экспортының құнын арттыру үшін жібек жіптері мен мата сияқты жібек өнімдеріне көшу арқылы жауап берді. Бұрын шетелдік саудагерлер үкіметке жібек фабрикасын қаржыландыруға ұсыныс жасаған, бірақ бұл ұсыныс қабылданбады, себебі үкімет жібек өндірісін маңызды стратегиялық сала деп есептеді; алайда, Жапонияда өздігінен фабрика салуға қажетті технология болмады. 1870 жылы Италиядан импортталған жабдықтармен және швейцариялық инженердің көмегімен мемлекеттік меншіктегі үлгілік фабрика – Мейбаши жібек фабрикасы салынды. Бұл кішкентай кәсіпорын болды және онда 12 адам жұмыс істеді. Сол жылы Мэйдзи үкіметінің басшылары, Окума Шигенобу, Ито Хиробуми және Шибусава Эйичи француз елшілігіне барып, Йокогамада шикі жібек инспекторы ретінде жұмыс істейтін инженер Пол Брунатпен танысты. Брунат өз кезегінде Эдмонд Огюст Бастанды 1870 жылдың желтоқсан айының соңында аяқталған жібек фабрикасының жобасын жасау үшін жалдады. Бастан бұрын Йокосука темір зауытын жобалағандықтан және ағаштан жасалған кірпіш ғимараттармен таныс болғандықтан, жобаны осылай шапшаң аяқтады. Брунат Францияға жабдық сатып алу және инженерлерді жалдау үшін оралды. Осы уақыт аралығында Одака Ацутада жапондық тарапқа жетекшілік етіп, материалдарды сатып ала бастады, ал 1871 жылдың наурыз айында құрылыс жұмыстары басталды. Кірпіш әлі кеңінен қолданылмағандықтан, қазіргі Канра, Гунмада, тиісті сападағы саз табылған жерде кірпіш пеші салынуы керек болды. Томиока жібек фабрикасы 1872 жылдың 4 қарашасында жұмысын бастады. Алайда, әйел жұмысшылардың жетіспеуіне байланысты, бастапқыда барлық тоқыма станоктарының жартысын шамамен 210 әйел жұмысшы іске қосты. Фабрикадағы шетелдіктердің қызыл шарап ішетіні көрілді; одан кейін, жапон жұмысшыларынан қан сорып алады деген негізсіз әңгіме тарады, бұл көптеген потенциалды жұмысшыларды қорқытты. Одака осы қауесеттерді жою үшін өз қызын жұмысқа алуға мәжбүр болды. Келесі жылдың қаңтар айына қарай 404 жұмысшы болды, олардың көп бөлігі бұрынғы самурайлардың қыздары еді. 1873 жылдың сәуір айында жұмысшылардың саны 556-ға жетті. Жұмысшылардың өмірі Уада-Эйдің күнделігінде қалдырылған.

Мемлекеттік фабрика ретінде

Томиока жібек фабрикасы – 300 дөңгелекті, ағаш қаңқалы, кірпіштен салынған алып ғимарат. Франция мен Италиядағы ең ірі зауыттарда 150-ге дейін дөңгелек болғандықтан, Томиока фабрикасы құрылысы аяқталған кезде әлемдегі ең үлкендердің біріне жатты. Дөңгелектерде шикі жібекті кішкентай рамадан үлкен рамаға ауыстырып орау процесі де қолданылды. Брунаттың мақсаты – жапон шеберлері бұрын қолмен орындаған процестерді механикалық түрде қайталау болатын. Жапонияның ылғалды климатында шикі жібек оралғаннан кейін серицин жіптердің біріне-бірі жабысуына себеп болатын. Еуропаның құрғақ климатында қажет болмаған қайта орау процесі осының алдын алды. Брунат Еуропадан жабдықтарды арнайы тапсырыс беру кезінде жапон әйелдерінің бойының кішкентай екенін де ескерді. Томиока жібек фабрикасындағы еңбек жағдайы сол кездегідей прогрессивті болды. Брунат сегіз сағаттық жұмыс күнін, жексенбілік демалысты, сондай-ақ жыл ортасында және жыл соңында он күндік демалысты енгізді. Жұмысшыларға форма берілді, ал префектура губернаторы Катори Мотохико білім беруді қолдағандықтан, әйелдер бастауыш мектепке баруға мүмкіндік алды. Дегенмен, жұмысшылардың ауысуы жоғары болды, себебі зауытта жұмыс істейтін әйелдерге қарсы қоғамдық қысым болды, ал әртүрлі әлеуметтік топтардан келген әйелдердің қатар жұмыс істеуге мәжбүр болуы шиеленіс тудырды. Көптеген жұмысшылар жұмысқа орналасқаннан үш жыл ішінде кетіп қалды, ал жаңа жұмысшыларды оқытуға жұмсалатын шығын фабриканың қаржылық жағдайын ушықтырды. Жұмысшылардың біліктілігіне қарай еңбек деңгейлері белгіленді, 1873 жылы сегіз сатылы жүйе енгізілді. Фабрикада өндірілген жібек 1873 жылы Венада өткен әлемдік көрмеде екінші орын алды, ал «Томиока жібегі» тауарлық белгісіне айналды. Томиокадан жұмысшылар жіберілді немесе кейіннен Жапонияда құрылған басқа жеке меншік жібек фабрикаларында жұмысқа орналасты. Брунат және Томиока фабрикасында жұмыс істеген басқа да шетелдік инженерлер келісімшарттары аяқталғаннан кейін 1875 жылдың соңында кетіп қалды, содан кейін фабриканы тек жапондықтар басқарды. Одака үкіметтік бақылаушыларымен келіспеушілікке түсіп, 1876 жылдың қарашасында зейнетке шығуға мәжбүр болды, бірақ сол кезде фабрика жақсы пайда тауып тұрды, ал келесі жылы Мицуи & Co. компаниясы Францияға тікелей экспорттауды бастады. Томиока жібегінің сапасы нашарлағанын айтқан министр Мацуката Масаёши Париждегі Универсалды көрмеге (1878) барған кезде фабриканы жекешелендіру жоспарлары кейінге шегерілді. Оралғаннан кейін Мацуката реформаларға кедергі келтірген Одаканың ізбасары Ямада Нориюкиді қызметтен босатып, оның орнына Ішкі істер министрлігінің бұрынғы қызметкері Хаями Кендзоны тағайындауға тырысты. Хаями жібек экспорттайтын компанияның президенті болды және жекешелендіруді қолдады. Ол Томиока жібек фабрикасын бес жылға жалға алуға келісті, бірақ бұл Гунма префектурасының үкіметінен қарсылық көтерді. 1884 жылы көптеген мемлекеттік кәсіпорындар сатылып кеткеннен кейін, Томиока жібек фабрикасы мемлекеттік меншікте қалды. Оның үлкен көлеміне байланысты, ол сол кездегі жеке инвесторлардың күшіне жетпеді. Төртінші директоры Окано Асаджи кезінде әлемде жібек бағасының төмендеуі операцияны үлкен қиындыққа салды. Хаями 1885 жылы директор болып қайта оралды және Нью-Йоркте жаңа нарықтар ашып, сапаны бақылауды күшейту арқылы Томиока жібегінің беделін жаңартты.

Мицуидің тұсында

1893 жылдың қыркүйегінде Mitsui & Co. компаниясы 121,460 иендік ұсыныс жасап, Томиока жібек фабрикасын үкіметтен сатып алды. Мицуи басқаруымен екінші, әйелдерге арналған бір қабатты фабрика салынды және жаңа, көбірек заманауи жіп иіру машиналарын орнатуға бұйрық берілді. Томиока фабрикасында өндірілген барлық шикі жібек АҚШ-қа экспортталды. Жұмысшылардың шамамен жартысы бұрынғысынша жұмысқа барып-келіп тұрса, жұмысшыларға арналған жатақхана да салынды. Жұмыс уақыты жазда он екі сағатқа, қыста тоғыз сағатқа дейін ұзартылды. Бастауыш мектеп сақталды, бірақ он екі сағаттық жұмыс кезеңінен кейін көптеген жұмысшылар сабаққа баруға шаршады. Мицуи Томиокадан басқа үш жібек фабрикасын да иеленді, бірақ олардың жалпы пайдасы көп болған жоқ, сондықтан 1902 жылы Мицуи осы фабрикаларды жібек саудагері және кәсіпкер Хара Томитароға 135 000 иенге сатты.

Хараның астында

Hara General Partnership Company компаниясының басқаруымен 1902 жылғы қазан айында зауыт Hara Tomioka Silk Mill деп қайта аталды. Хараның жасаған бір шарасы – бүкіл елдегі жібек шаруашылығымен айналысатын фермерлерге жібекқұрт жұмыртқаларын тегін тарату болды, мақсаты – жібекқұрттардың сапасын жақсарту және оларды біртекті ету. Сондай-ақ, ол тұқымның өнімділігін арттыру үшін бүкіл елде беделді жібек шаруашылығы білім беру мекемесі "Такаяма Ша" ұйымының да көмегін сұрады. Одан бөлек, білікті жұмысшыларды сақтап қалу үшін жұмысшыларына білім беру және ойын-сауық мүмкіндіктерін кеңейтті. Бірінші дүниежүзілік соғыс және 1929 жылғы Ұлы депрессия өндіріске әсер етті; алайда, Хара 1930-шы жылдары өнімділікті едәуір арттырған жаңа үлгідегі тоқыма станоктарын енгізе алды. 1936 жылы компания 147 000 килограмм өнім өндірді. Бірақ көп ұзамай компанияның жағдайы нашарлай бастады. 1938 жылы соғыс басталғанда, Жапониядағы көптеген жібек фабрикалары банкротқа ұшырады. 1938 жылы Хара Томиока жібек зауытының директоры еңбек одақтарымен туындаған даулар салдарынан өз-өзіне қол жұмсады. Америка Құрама Штаттарында жібекке бәсекелес ретінде нейлонның өндірісі басталуы үлкен алаңдаушылық тудырды, себебі АҚШ компанияның маңызды экспорттық нарығы болып табылды. 1938 жылы "Хара" компаниясы жібек тоқу бизнесінен бас тарту туралы шешім қабылдады. Томиока жібек зауыты 1938 жылғы 1 маусымда Томмитаро Хараның күйеу баласы Такео Сайго бас директор ретінде, бірақ басқаруды жүзеге асырған ірі акционері Katakura Spinning Co., Ltd. компаниясымен бірге Томиока жібек зауыты (Томиока Silk Mill Co., Ltd.) деп тәуелсіз компания ретінде бөлінді.

Катакураның тұсында

Катакура сол кезде Жапониядағы ең ірі тоқыма компанияларының бірі болды және 1893 жылы Mitsui & Co. компаниясы фабриканы жекешелендіру кезінде ұтып алды. Фабрика Катакура Томиока жібек зауыты деп аталды және 1940 жылы 189 000 килограмм өнім өндірді. Алайда, келесі жылы Тынық мұхиты соғысының басталуы бизнесіне зор әсер етті. Ұлттық жұмылдыру заңы бойынша зауыт мемлекеттік бақылауға алынды, бірақ Катакура басқаруды жалғастырды. Дегенмен, өндіріс ұшақтарға немесе әскери мақсаттағы қару-жараққа қатысты материалдарға бағытталды. Көптеген ер адамдар әскерге шақырылғандықтан, егін егуге әйелдердің қажеттілігі туындады, нәтижесінде жұмысшылардың саны күрт азайды. Зауыт құрылғалы бері негізгі тірегі болған экспорт мөлшері нөлге дейін төмендеді. Соғыс аяқталғаннан кейін зауыт азаматтық басқаруға қайтарылды және әуе шабуылынан зақым көрмеді. 1952 жылдан бастап автоматты орау машиналарын пайдалану жолға қойылды және зауыт электрлендірілді. Машиналар жылдар бойы жаңартылып келді, ал 1974 жылы өндіріс 373 401 килограммға жетті, бұл ең жоғары көрсеткіш болды. Алайда, қоғам мен экономикадағы өзгерістер компанияға экономикалық қысымды күшейтті. Синтетикалық талшықтардың танымалдылығының артуы, күнделікті киім ретінде кимоно киюдің азаюы және 1972 жылы Қытаймен дипломатиялық қарым-қатынастардың жақсаруы арзан қытай жібегінің импортын арттырды. Осының салдарынан компания 1987 жылдың 26 ақпанында өндірісті тоқтатты. Зауыттың жабылу салтанаты 1987 жылдың 5 наурызында өтті.

Дүниежүзілік мұралық нысан

Зауыт жабылғаннан кейін, "Катакура" компаниясы көптеген жылдар бойы ғимараттарды үлкен шығындармен күтіп келді. Томиока қаласының әкімі мен Гунма префектурасының губернаторы осы орынды сақтап, ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізуге қызығушылық танытты, ал "Катакура" компаниясы 2005 жылы осы орынды Томиока қаласына шартты құнмен сатуға келісті. Сол жылы бұл орын Ұлттық тарихи ескерткіш деп жарияланды. Ең көне ғимараттар 2006 жылы маңызды мәдени мүліктер деп танылды. Осы ғимараттардың үшеуі 2014 жылы Ұлттық қазына деп жарияланды. 2007 жылдың 30 қаңтарында бұл орын "Томиока жібек фабрикасы және жібек өнеркәсібінің мұралар тобы" деген атаумен Жапонияның Дүниежүзілік мұра тізіміне алдын ала тізімге енгізілді. 2013 жылдың 31 қаңтарында Дүниежүзілік мұра орталығы ресми түрде ұсынысты қабылдады, ал 2014 жылдың 21 маусымында 38-ші Дүниежүзілік мұра комитетінде ресми тіркелді.

Галерея

Маңызды мәдени мүлік атағын жеті ғимарат қамтиды, оның ішінде бір темір су ыдысы және бір кәріз каналдары бар. Ұлттық қазына атағы үш ғимаратты қамтиды: жіп иру станциясы және шығыс және батыс кокон өсімдік зауыттары.

Негізгі ғимараттар

Жібек орағыш фабрикасы (Ұлттық қазына) – Бұл зауыттың орталық бөлігі болған, кірпіштен салынған, ағаш қаңқасы бар ұзын және тар ғимарат. Ғимараттың ұзындығы 140,4 метр, шығыс жағында есігі бар, ал алды Франциядан әкелінген үлкен әйнек терезелермен жабдықталған. Ішінде 300 орағыш станок орнатылған. Кейіннен олар жаңа технологиямен ауыстырылғанымен, ғимарат жеткілікті кең болды және қайта жаңартуды қажет етпеді. Алғашқы станоктардың бір бөлігі Жапониядағы басқа фабрикаларға берілді, ал біреуі Окая жібек мұражайында сақталған. Шығыс кокон қоймасы (Ұлттық қазына) және Батыс кокон қоймасы (Ұлттық қазына) – жібек орағыш фабрикасының екі жағында орналасқан, үш ғимарат «U» әрпіндей орналасқан. Екі ғимарат та 1872 жылы салынған, ұзындығы 104,4 метр, ағаш қаңқасы бар екі қабатты кірпіш құрылыстар. Атауынан көрініп тұрғанындай, екі ғимараттың да жоғарғы қабаты жібек құрттарының кокондарын сақтауға арналған, сыйымдылығы 32 тоннаға дейін жетеді. Шығыс кокон қоймасының бірінші қабаты кеңселер үшін, ал Батыс кокон қоймасының бірінші қабаты бастапқыда көмір сақтауға пайдаланылды. Бу машинасы (Маңызды мәдени мұра) – Бу машинасы да 1872 жылы салынған және жібек орағыш фабрикасының солтүстігінде орналасқан. Бұл да ағаш қаңқасы бар кірпіш құрылыс. Брунат әкелген бір цилиндрлі бу машинасы «Брунат машинасы» деп аталады және қазір Мейдзи мура музейінде көрсетілуде. 1920 жылдарға дейін электр қуаты орнатылғанға дейін зауыттың негізгі қуат көзі болды. Батыстағы түтіншік те 1872 жылдан сақталған және маңызды мәдени мұраның бір бөлігі болып табылады. 36 метрлік құрылым 1884 жылдың 26 қыркүйегіндегі дауылда құлағандықтан, қазір тек негізі ғана қалды. Қазіргі зауыттың түтіншігі 1939 жылы салынған. Су резервуары (Маңызды мәдени мұра) – Бу машинасының батыс жағында орналасқан темір су резервуары темір пластиналарды біріктіру арқылы жасалған. Диаметрі 15 метр, тереңдігі 2,4 метр, іргетасы тастан салынған. Су сақтау сыйымдылығы шамамен 400 тонна, бұл елдегі ең көне темірден құйылған құрылыс. Кәріз жүйесі (Маңызды мәдени мұра) – Зауыттың кәріз жүйесі – жібек орағыш станциясынан солтүстікке қарай, шығыстан батысқа қарай 186 метрлік кірпіштен салынған құбыр, содан кейін 90 градусқа бұрылып, оңтүстікке қарай 135 метрге созылады, бұл жақын жердегі Кабура өзеніне жалғасады. Бұл архитектуралық тұрғыдан маңызды, өйткені Батыс архитектуралық стильдерін қамтитын кәріздер сол кезде келісім шарты жасалған порттардан тыс жерлерде сирек кездесетін. Директордың үйі (Маңызды мәдени мұра) – Брунат сарайы деп те аталады. 1873 жылы салынған, бір қабатты, ағаш қаңқасы бар кірпіштен салынған, төбесі жантас үй Брунат отбасының резиденциясы болды. Ғимараттың еден ауданы 918,6 шаршы метр, L әрпіндей пішінде, шығыстан батысқа қарай 33 метр, солтүстіктен оңтүстікке қарай 32,5 метр. Өлшеміне байланысты, Брунат 1879 жылы Францияға оралғаннан кейін, бұл үй жұмысшыларға арналған мектеп ретінде пайдаланылды. Ішкі бөлігі кейіннен өзгертілгенімен, сыртқы көрінісі көбінесе сақталған. Француз оқытушыларының жатақханасы (Маңызды мәдени мұра) – 1873 жылы салынған бұл ғимарат «№2 ғимарат» деп те аталады, жартылай ағаштан жасалған кірпіштен салынған екі қабатты үй, төбесі жантас және черепицамен жабылған. Өлшемдері 20,1 x 17,4 метр, Франциядан шақырылған төрт француз оқытушысын орналастыруға арналған. Алайда, төртеудің бірі Мари Шарет (18 жаста) 1873 жылдың қазан айында ауруға байланысты Жапониядан кетіп қалды. Клоринде Виельфоре мен Луиза Монье (27 жаста) да ауырып, 1874 жылдың наурыз айында кетіп қалды. Қалған оқытушы Александрин Вальен (25 жаста) жалғыз қалғысы келмеді, ол да 1873 жылдың қазан айында кетіп қалды. Кейіннен ғимарат компания қызметкерлерінің жатақханасы және асхана ретінде пайдаланылды. Инспектордың үйі (Маңызды мәдени мұра) – 1873 жылы салынған бұл ғимарат «№3 ғимарат» деп те аталады, жартылай ағаштан жасалған кірпіштен салынған екі қабатты үй, шығыс кокон қоймасының шығыс жағында орналасқан, төбесі жантас және черепицамен жабылған. Бұл Франциядан шақырылған Брунаттың техникалық мамандарының жатақханасы болды. Джастин Белленнің (29 жаста) және Пол Эдгар Пуллер мен Эдгар Праттың (23 жаста) есімдері белгілі; Прат 1873 жылдың 30 қазанында рұқсатсыз Йокогамаға кеткені үшін жұмыстан шығарылды. Басқа да бірнеше техниктер әртүрлі уақытта келді. Зауыттың ескі картасында «№4 ғимарат» және «№5 ғимарат» ұқсас өлшемде және құрылыс стилінде көрсетілген, бірақ бұл ғимараттар сақталмаған. Жоғарыда аталған құрылымдардан басқа, зауыттың бас қақпасы маңызды мәдени мұра ретінде «қосымша» деп танылды. Бұл ғимарат бір қабатты ағаш үй.