Кіріспе
Corchorus тұқымдасының баст талшығы – өсімдік талшығы. Жүт – ұзын, кедір-бұдыр, жылтыр баст талшығы, одан ірі, берік жіп тоқуға болады. Ол Malvaceae тұқымдасына жататын Corchorus тұқымдасының гүлді өсімдіктерінен өндіріледі. Талшықтың негізгі көзі – Corchorus olitorius, бірақ Corchorus capsularis-тен алынған талшық одан сапалырақ деп есептеледі. Жүт – ең қолжетімді табиғи талшықтардың бірі, өндіріс көлемі және қолданылу саласы бойынша мақтадан кейін екінші орында тұрады. Негізінен целлюлоза мен лигниден тұратын жүт талшықтары кенеф, өнеркәсіптік қарақұмық, зығыр (кенеп) және рамия сияқты өсімдіктердің баст бөлігінен (өсімдіктің қабық қабаты, кейде «тері» деп те аталады) жиналады. Өнеркәсіптік термин бойынша жүт талшығы – шикі жүт. Талшықтар ақтан қоңырға дейін боялған, ұзындығы 1–4 метр (3–13 фут) аралығында болады. Бангладеште жүтті оның түсі мен жоғары құны үшін «алтын талшық» деп атайды. Жүт саудасының көп бөлігі Оңтүстік Азияда шоғырланған, ал Үндістан мен Бангладеш – негізгі өндірушілер. Жүттің көп бөлігі берік және экологиялық таза қаптама жасауға қолданылады, мысалы, қаптар. Бір рет қолданылатын пластикалық қаптамалардың таралуына байланысты өндірісі мен қолданылуы төмендеді, бірақ саудагерлердің және тіпті мемлекеттердің бір рет қолданылатын пластиктерді тоқтатуы немесе тыйым салуы нәтижесінде бұл тенденция өзгеріп келеді.
the vegetable fiber
Jute is a long, rough, shiny bast fibre that can be spun into coarse, strong threads. It is produced from flowering plants in the genus Corchorus, of the mallow family Malvaceae. The primary source of the fiber is Corchorus olitorius, but such fiber is considered inferior to that derived from Corchorus capsularis. Jute is one of the most affordable natural fibers and second to cotton in the amount produced and variety of uses. Jute fibers, composed primarily of cellulose and lignin, are collected from bast (the phloem of the plant, sometimes called the "skin") of plants like kenaf, industrial hemp, flax (linen), and ramie. The industrial term for jute fiber is raw jute. The fibers are off white to brown and range from 1–4 meters (3–13 feet) long. In Bangladesh, jute is called the "golden fiber" for its color and high cash value. The bulk of the jute trade is centered in South Asia, with India and Bangladesh as the primary producers. The majority of jute is used for durable and sustainable packaging, such as burlap sacks. Its production and usage declined as disposable plastic packaging became common, but this trend has begun to reverse as merchants and even nations phase out or ban single use plastics.
Өсіру
Жут өсімдігі қарапайым аллювийлік топырақ пен тұрған суды қажет етеді. Жаңбыр маусымында муссондық климат жылы және ылғалды ортаны ұсынады, ол жут өсіруге өте қолайлы. 20-40 °C (68–104 °F) температурасы және 70%–80% салыстырмалы ылғалдылық сәтті өсіру үшін жағдай жасайды. Жутқа аптасына 5–8 см (2–3 дюйм) жауын-шашын қажет, ал себу кезінде одан да көп жауын-шашын керек. Жут өндірісі үшін жұмсақ су міндетті.
Ақ юта (Corchorus capsularis)
Тарихи құжаттар (оның ішінде Әбу Фазл ибн Мұбарактың 1590 жылғы "Айн и Акбари" кітабында) Үндістанның кедей ауыл тұрғындары жутадан жасалған киім киетінін көрсетеді. Тоқымашылар қарапайым қолмен айналдырылатын дөңгелектер мен қол тоқымаларын қолданды, олар арқылы мақта иптерін де жасады. Тарихқа сүйенсек, үнділер, әсіресе бенгалдықтар, ежелгі заманнан бері үй шаруашылығы және басқа да қажеттер үшін ақ жутадан арқандар мен жіптерді пайдаланған. Жута астық немесе басқа да ауыл шаруашылығы өнімдерін тасымалдау үшін өте қолайлы.
Тосса-жута (Corchorus olitorius)
Тосса-жуты (Corchorus olitorius) – Оңтүстік Азияға тән деп саналатын сорт. Ол талшық және тағамдық мақсаттар үшін өсіріледі. Адамдар оның жапырақтарын "молохия" (ملوخية, этимологиясы белгісіз) деп аталатын, шырышты, көкшөңге ұқсас тағамға қосады, ол негізінен Мысыр, Иордания және Сирия сияқты араб елдерінде сорпа ретінде, кейде күріш немесе бұршақ үстіне ет қосып дайындалады. Еврей Библиясының Король Джеймс аудармасындағы Әйүп кітабының (30-тарау, 4-аят) "тұзды" деген мағынаны білдіретін מלוח maluaḥ сөзін "малау" деп қате аударған. Бұл, өз кезегінде, кейбір зерттеушілерді осы жуты сортын аудармашылар назарда ұстаған түрі деп ойлауға алып келді, соның салдарынан ағылшын тілінде оны "Иудей малауы" деп атау қалыптасты. Оның құрамында жоғары мөлшерде белок, С витамині, бета-каротин, кальций және темір бар. Бангладеш, Оңтүстік-Шығыс Азия және Оңтүстік Тынық мұхиты елдері негізінен жутыны талшығы үшін пайдаланады. Тосса жутының талшығы ақ жутыға қарағанда жұмсақ, жібектей және мықтырақ. Бұл сорт Ганг дельтасының климаттық жағдайларына жақсы бейімделген. Ақ жутымен қатар, тосса жуты Бенгал топырағында да 19-шы ғасырдың басынан бері "паат" деп белгілі. Бангладештің Коремантел аймағы – тосса жутының ең ірі әлемдік өндірушісі. Үндістанда Батыс Бенгал штаты жуты өндірісі бойынша көшбасшы.
Тарих
Инд өркениетінде джут б.з.д. 3 мың жылдығынан бері мата жасау үшін қолданылып келген. Классикалық антикалық дәуірде Плинийдің жазбаларында ежелгі Египетте джут өсімдіктері тағам ретінде пайдаланылғаны айтылады. Сонымен қатар, оны Таяу Шығыстағы еврейлер де өсірген болуы мүмкін. Өнеркәсіп XVIII және XIX ғасырларда гүлденді ("джут тоқушы" 1901 жылғы Ұлыбритания халық санағында ресми мамандық ретінде тіркелді), бірақ шамамен 1970 жылға қарай бұл өндіріс тоқтатылып, синтетикалық талшықтармен алмастырылды. XXI ғасырда джут қайтадан маңызды экспорт тауарына айналды, әсіресе Бангладештен.
Геном
2002 жылы Бангладеш Дакка университетінің, Бангладеш джут ғылыми-зерттеу институтының (BJRI) және жеке бағдарламалық қамтамасыз ету компаниясы DataSoft Systems Bangladesh Ltd. консорциумына, Малайзия ғылым университетінің Химиялық биология орталығымен және Гавайи университетімен бірлесіп, джуттың әртүрлі талшықтары мен гибридті талшықтарын зерттеу жұмысын тапсырды. Джуттың (Corchorus olitorius) жобалық геномы аяқталды.
Қолданылуы
Жут – салыстырмалы түрде арзан және әмбебап талшық, оны арқан мен мата жасауда кеңінен қолдануға болады. Көбінесе қаптар тігуге пайдаланылады. Жут өсімдігінің жапырақтарын қолданатын тағамдық мақсаттары да бар. Оның беріктігі мен биоразделгіштігінің арқасында, жут төсемдер су тасқынынан топырақ эрозиясын болдырмау үшін уақытша шешім ретінде қолданылады. Ғалымдар жут пен глюкозадан ұшақ панельдерін жасау мүмкіндігін де зерттеп жатыр.
Ас дайындауда
Corchorus olitorius жапырақтары мулюкхия жасауға қолданылады, ол кейде Египеттің ұлттық тағамы деп есептеледі, сонымен қатар Кипр және басқа да Таяу Шығыс елдерінде тұтынылады. Бұл жапырақтар көбінесе қой еті немесе тауық етімен бірге пісірілген дәмді тағамдардың құрамына кіреді. Үндістанда (Батыс Бенгалия) және Бангладеште бенгал асханасында жаңа жапырақтары қуырылып, path saak bhaja (পাঠ শাক ভাজা) ретінде, ал қасында касунди (কাসুন্দি) деп аталатын горчица соусымен беріледі. Жапырақтары күріш ұны немесе бұршақ ұны қамырымен пакора (পাঠ পাতার বড়া) етіп дайындалып жейді. Нигерияда Corchorus olitorius жапырақтары тәтті картоп, кептірілген шағын балық немесе креветка сияқты ингредиенттермен бірге еуэду деп аталатын қою сорпаға дайындалады. Жапырақтар сорпаға қосылғанға дейін көбікті немесе жабысқақ болатындай уқаланады. Нигерияның йоруба халқы жапырақтарды эведу деп атайды, ал солтүстік Нигерияда хауса тілінде сөйлейтіндер оларды тургунува немесе лалло деп атайды. Аспаз джут жапырақтарын ұсатып, оларды сорпаға қосады, оған әдетте ет немесе балық, пияз, бұрыш және басқа да дәмдеуіштер қосылады. Солтүстік-батыс Угандадағы лугбара тайпасы да джут жапырақтарын пала би деп аталатын сорпаға қосып жейді. Жут – Лугбара тайпаларының бірі Аивудың тотемі болып табылады. Филиппинде, әсіресе Илокано халқы көп шоғырланған аймақтарда, бұл көкөніс, жергілікті тұрғындар салюот деп атайды, ащы қырыққабат, бамбук өршілдері, луфа немесе осы ингредиенттердің қосындысымен араластырылады, олардың құрамында шырышты және сырғалған текстура болады. Вьетнам асханасында да рау джай деп аталатын жеуге жарамды джут қолданылады. Ол әдетте краб пен луфамен бірге пісірілген кань сорпасында қолданылады. Гаитиде джут жапырақтары мен басқа да ингредиенттерден "Лало" деп аталатын тағам дайындалады. Лалоның бір түріне күріш үстіне берілетін краб пен еттен (мысалы, шошқа немесе сиыр етінен) жасалған лало кіреді.
Қоршаған ортаға әсері
Жүта талшықтарынан жасалған маталар көміртегі нейтралды және биоыдырайтын, бұл жүтаны жоғары өнімді техникалық маталарға қолдануға мүмкіндік береді. Орманды қыру туралы әлемдік алаңдаушылық артып келе жатқандықтан, жүт ағаштан алынатын целлюлозаның басты құрауышы ретінде қолданыла бастауы мүмкін.