Кіріспе
Табиғи немесе синтетикалық талшықтардан жіп, мақта немесе жібек иіруге арналған құрылғы. Иіру дөңгелегі – талшықтардан жіп немесе мақта иіруге қолданылатын құрал. Өнеркәсіптік революцияға дейін мақта тоқыма өнеркәсібі үшін маңызды құрал болды. Кейіннен иіру станогы және иіру тізбегі сияқты жаңа машиналардың негізін қалады, олар Өнеркәсіптік революция кезінде иіру дөңгелегін ығыстырды.
A spinning wheel is a device for spinning thread or yarn from fibres. It was fundamental to the cotton textile industry prior to the Industrial Revolution. It laid the foundations for later machinery such as the spinning jenny and spinning frame, which displaced the spinning wheel during the Industrial Revolution.
Шарқа
Үстел үстіндегі немесе едендегі шарха – бұралған дөңгелектің ең көне түрлерінің бірі. Шарха үлкен дөңгелек сияқты жұмыс істейді, оның қозғалтқыш дөңгелегі бір қолмен айналдырылады, ал жіп екінші қолмен орау ұшынан иіріледі. Едендегі шарха мен үлкен дөңгелек бір-біріне өте ұқсас. Екеуінде де жіпті орамға орау үшін иіру тоқтатылуы керек. "Шарха" сөзі парсы тіліндегі "чарх" (چرخ) – дөңгелек сөзімен байланысты, және санскрит тіліндегі "дөңгелек" (чакра) сөзімен де байланысты. Шарха – Үндістанның тәуелсіздік қозғалысының құралы да, символы да болды. Шағын, көшпелі, қолмен айналдырылатын шарха мақта және басқа да ұсақ, қысқа талшықты иіруге өте қолайлы, бірақ оны басқа талшықтарды иіру үшін де пайдалануға болады. Оның мөлшері әртүрлі: қалың мұқабалы кітаптан бастап портфельге дейін, тіпті едендегі шарха сияқты үлкен де болуы мүмкін. Үндістанның азаттық күресінің көшбасшылары өздерінің насихаттары арқылы шарханы кеңінен қолдануға ықпал етті. Олар шарханың Үндістан халқына өзін-өзі қамтамасыз етуге және тәуелсіздікке қол жеткізуге көмектесетініне сенді, сондықтан шарханы Үндістанның тәуелсіздік қозғалысының символы ретінде пайдаланып, оны Үндістанның туының алғашқы нұсқаларына енгізді.
Үлкен дөңгелек
Үлкен дөңгелек – бұрғылау дөңгелегінің ертерек түрлерінің бірі. Талшық сол қолмен ұсталып, дөңгелек оң қолмен ақырындап бұрылады. Жіп үлкен дөңгелекте ұзын тарту әдісімен тоқылады, бұл әдіс көбінесе бір қолды ғана қажет етеді, осылайша дөңгелекті айналдыруға қол босатылады. Үлкен дөңгелек әдетте қысқа талшықты (мақта мен жүн сияқты) илеу үшін қолданылады және ұзын тартуға жарамды талшықтармен ғана жұмыс істейді. Үлкен дөңгелек көбінесе 2 метрден биік болады. Үлкен жетекші дөңгелек кішкентай шпиндель жинағын айналдырады, шпиндель жетекші дөңгелектің әрбір айналымында көп рет айналады. Жіп шпиндель ұшынан бұрышпен тоқылады, содан кейін шпиндельге оралады. Үлкен дөңгелекте тоқуды бастау үшін, алдымен жетекші жіп (қалдық жіптен жасалған) шпиндельдің түбіне байланып, ұшына дейін спиральдай оралады. Содан кейін тоқушы бір мөлшер талшықты жетекшімен біріктіріп, сол қолымен жұмсақ ұстап, оң қолымен жетекші дөңгелекті сағат тілі бойынша ақырындап айналдыра бастайды, сонымен бірге артқа қарай жылжып, сол қолымен талшықты шпиндельден бұрыштап алыстатады. Сол қол жүннің керілуін бақылап, тегіс нәтиже алуға тиіс. Жеткілікті мөлшерде жіп жасалғаннан кейін, тоқушы дөңгелекті қысқа ғана арақашықтыққа кері айналдырып, шпиндельдегі спиральды босатады, содан кейін қайтадан сағат тілі бойынша айналдырып, жаңа тоқыған жіпті шпиндельге орайды, орауды аяқтау үшін жіпті тағы да спиральдай ұшына қарай орап, келесі тартуға дайындалады.
Тендік дөңгелек
Бұл дөңгелек айдаушының қолымен немесе мотормен емес, аяғымен қоздырылады. Айдарман отырып, қозғалтқыш дөңгелекті айналдыратын табанды педальді басады. Бұл екі қолды да талшықты созуға босатады, бұл қысқа тарту әдісінде қажет, және ол осы типтегі дөңгелектерде жиі қолданылады. Ескі үлгідегі ұшты қозғалтқыш білік дөңгелектерде жиі кездеспейді. Оның орнына, қазіргі заманғы дөңгелектердің көпшілігі жіпті иіріп, бірден маскаға орайтын флаер және маска жүйесін пайдаланады. Бұл дөңгелектер бір немесе екі педальді болуы мүмкін, бұл жеке талғам мен денсаулыққа қатысты жағдайға байланысты, және дөңгелектің жұмысына ешқандай әсер етпейді.
Қос дискі
Екі дөңгелекті жетек доңғалағы, айналатын доңғалақты екі рет айналдыратын жетек белбеуінің атымен аталған. Жетек белбеуі, бобинаның үстін қоршап тұратын жылқының подкова тәрізді ағаш бөлігі – флаерді, сондай-ақ бобинаны да айналдырады. Шеңберлердің (жетек белбеуінің үстінен өтетін дөңгелек бөліктер немесе шындырлар) мөлшерінің айырмашылығынан бобина шеңбері, флаер шеңберінен кіші радиусқа ие болғандықтан, сәл жылдам айналады. Осылайша, флаер мен бобина иірімді бұру үшін айналады, ал жылдамдық айырмашылығы иіруші жаңа иірілген иірімге кернеуді жібергенде иірімді бобинаға орайды, ал иіруші жаңа иірімді кернеуде ұстағанда (осы жағдайда, жетек белбеуі бобинадағы, флаер шеңберінен немесе екеуінен де ойықта сәл сығады) бобина мен флаерді бірге айналдырып, иірімге қосымша бұру береді. Жылдамдық айырмашылығы немесе "қатынас" әдетте шеңберлердің мөлшерімен және жетек белбеуінің кернеуімен реттеледі. Екі дөңгелекті жетек доңғалағының жетек белбеуі әдетте созылмайтын мақта немесе қырық жіптерінен немесе жіптерден жасалады.
Бір қозғалтқыш
Шотланд кернеуінде орнатылған бір жетек дөңгелегі жетек дөңгелегін тікелей флаермен байланыстыратын бір жетек белдеуіне ие. Айналатын жетек дөңгелегі флаерді айналдырады, ал флаер білігімен үйкеліс арқылы бобинаны да айналдырады. Ұзын кернеу белдеуі немесе тежегіш белдеуі бобинаға қарсылық қосып, орағыш жаңа иірілген жіпке кернеуін босатқанда бобина мен флаер бір-біріне қатысты айналып, жіп бобинаға оралады. Белдеудің кернеуі күштірек болса, салыстырмалы айналу моменты артып, жіп бобинаға күшпен "тартылады"; кернеуі әлсіз болса, жіп жұмсақ "тартылады". Әдетте, қалың жіп немесе аз бұралған жіп иіру үшін кернеу белдеуі тығыз, ал жұқа жіп немесе көп бұралған жіп иіру үшін бос болады. Ирландиялық кернеуде орнатылған бір жетек дөңгелегі немесе "бобина жетегінде" жетек белдеуі бобинаны қозғалтады, ал кернеу белдеуі флаерді тежейді. Кейбір дөңгелектерді бір жетек конфигурациясында орнатуға болады, ал кейбіреулерін тек солай орнатуға болады. Сонымен қатар, кейбір дөңгелектерді екі жетек немесе бір жетек режимінде орнатуға болады.
Тіке тұрған стиль
Егер орағыш немесе ұшқыш дөңгелектің бір жағына емес, үстіне орналасса, онда бұл дөңгелек тік дөңгелек немесе қамал дөңгелек деп аталады. Бұл дөңгелектердің түрі көбінесе ықшам болады, сондықтан оларды сақтау және тасымалдау оңай. Кейбір тік дөңгелектерді тіпті әуежайда қол жүгімен алып жүруге жететіндей кішкентай етіп бүктеуге болады. Ирланд қамал дөңгелегі – бұл тік дөңгелектің бір түрі, онда ұшқыш қозғалтқыш дөңгелектің астында орналасқан.
Электрлік орауыш
Электрлі тігіш дөңгелек, немесе е-тігіш, аяқпен басқан арқылы емес, электр қозғалтқышымен жұмыс істейді. Кейбіреулеріне желілік қуат керек, ал басқаларын төмен вольтты қуат көзімен, мысалы, қайта зарядталатын батареямен қоректендіруге болады. Көптеген е-тігіштер аяқпен басқан дөңгелектерге қарағанда кішкентай, көшіруге оңай және тыныш. Е-тігіштің тартымды тұсы – талшықты өңдеу (тарту) кезінде аяқпен басуды үйлестірудің қажеті жоқ, сондықтан дәстүрлі тігіш дөңгелектегіден гөрі е-тігіште тігуді үйрену оңайырақ болуы мүмкін. Е-тігіштер аяқпен басу қиындықтары немесе аяқпен басу жылдамдығын тұрақты ұстауға келмейтін тігушілерге де қолайлы.
Ырғақ қозғалтқышы
Бұл типтегі педальдық дөңгелек жетек лентасын қолданбайды; керісінше, флаер резеңке сақина арқылы тікелей үйкеліс күшімен қозғалады, бұл сақина қатты жетек дөңгелектің тегіс бетіне тік бұрышпен жанасады. Жаңа Зеландиядан 1918 жылға қарайтын бір мысал бар, және 1970 жылдан бері осы жетек әдісін қолданатын өте аз модельдер ғана өндірілді. Бұл дөңгелектер өте ықшам және жетек лентасы бар дөңгелектерге қарағанда сыртқы кірден аз ластанады, бірақ олар өте сирек кездеседі.
Маңыздылық
Бұранданың арқасында жіп өндірісінің өнімділігі 10 еседен астам артты. Орта ғасыр тарихшысы Линн Таунсенд Уайт-младший бұранданың мата қалдықтарының көбеюіне, соның салдарынан арзан қағазға, ал бұл өз кезегінде баспа ісінің дамуына ықпал еткенін айтты. Өнеркәсіптік революцияға дейін мақта-мата өнеркәсібі үшін бұл маңызды құрал болды. Ол кейінірек жасалған иіру станоктарының, мысалы, иіру жиегі мен иіру тізбегінің негізін қалады, олар өнеркәсіптік революция кезінде бұранданы ығыстырды. Бұранда иіру жиегінің алдағы құрылғысы болды, ол өнеркәсіптік революция кезінде кеңінен қолданылды. Иіру жиегі негізінен бұранданың жетілдірілген нұсқасы еді.
Мәдениет
Орау дөңгелегінің кең таралғандығы оны әлемнің көптеген мәдениеттерінің өнерінде, әдебиетінде және басқа да шығармашылық туындыларында көрсетуіне әкеп соқты, ал Оңтүстік Азияда ол қуатты саяси символға айналды.
Саяси символика
1931 жылдан бастап дәстүрлі кебіс дөңгелегі Бос Үндістанның Уақытша үкіметінің туындағы басты символға айналды. Махатма Гандидің киім кию әдебі және қолмен илеуге берілгендігі оның философиясы мен саясатының маңызды бөлігі болды. Ол батыс мәдениетін жоққа шығару және Үндістанның кедей халқымен бірлік сезімін білдіру үшін дәстүрлі белбеуді таңдады. Оның жеке таңдауы күшті саяси әрекетке айналды, ол өзінің жақын ізбасарларын оның үлгісін қайталауға, еуропалық киімдерін тастауға, тіпті өртеуге және ежелгі, отарлық емес мәдениеттеріне мақтанышпен оралуға шақырды. Гандидің сөзіне сәйкес, дәстүрлі әдіспен жіп илеудің материалдық пайдасы да бар, себебі ол экономикалық тәуелсіздіктің негізін қалайды және Үндістанның кедей ауылдық аймақтарының күнкөрісіне мүмкіндік береді. Дәстүрлі мата жасауға деген осы ұмтылыс британдық тауарларға бойкот жариялауды мақсат еткен үлкен swadeshi қозғалысының бір бөлігі болды. Ганди 1931 жылы Чарли Чаплинге түсіндіргендей, кебіс илеуге қайта оралу – барлық заманауи технологияны жоққа шығару емес, тоқыма өндірісіне қатысты экономикалық және саяси жүйенің пайдаланушылық және бақылаушылық сипатын жоққа шығару. Ганди былай деді: «Бұрын машиналар бізді Англияға тәуелді етіп қойды, ал осы тәуелділіктен арылудың жалғыз жолы – машинамен жасалған барлық тауарларға бойкот жасау. Сондықтан біз әрбір үндінің өз мақтасын иіруін және өз матасын тоқуын патриоттық міндет деп жарияладық».
Әдебиет және халық аңыздары
Алтын айналым (Zlatý kolovrat) – Карел Яромир Эрбеннің классикалық халық балладалары жинағына енген туынды. Гримм ағайындыларының жинағындағы «Румпельштильцкин» ертегісі әйелдің тұтқынға алынуымен басталады. Егер ол сабанды алтынға айналдыра алмаса, өлім жазасы төленеді. Румпельштильцкин оған көмектеседі, бірақ мұның құны – оның бірінші баласы. Алайда, ол онымен жаңа келісім шартады және оның атын білгеннен кейін баласын сақтап қалады. Айналдыру дөңгелегі басқа да халық ертегілерінде кездеседі. Мысалы, «Ұйқыдағы сұлу» ертегісінде басты кейіпкер айналдыру дөңгелегінің улы тігісіне тікеді және зұлым феяның қарғысынан кейін терең ұйқыға кетеді. Бұл ертегінің көптеген нұсқалары бар (Гримм ағайындыларының жинағында «Кішкентай Бриары Роза» деп аталады), және олардың кейбіреулерінде ғана тігіш дөңгелекке тікелей бекітілген. Күдіксіз, дәстүрлі тігіштің ұшы адамның саусағын жаралай алатындай өткір болмайды (жүнді иіруге арналған айналмалы дөңгелектерге қарағанда). Дегенмен, «Ұйқыдағы сұлу», «Бриары Роза» немесе «Дорнрозен» саусағын тігішпен жарақаттануы туралы түсінік сақталып қалды – бұл олар ешқашан көрмеген құрал, себебі зұлым құдайы феяның қарғысын болдырмау үшін олар патшалықтан тыйым салынған. Уолт Дисней Перро ертегісінің анимациялық нұсқасында Саксония немесе зығыр дөңгелегін пайдаланды, ал Роза талшықты ұстап тұратын тігішке тікеді. Ал Чайковскийдің «Ұйқыдағы сұлу» балетінде тек тігіш қолданылады, бұл француз тіліндегі «un fuseau» сөзінің тікелей аудармасына жақын. Айналдыру дөңгелегі шотланд халық ертегісі «Хабитрот» және неміс ертегілері «Үш иіруші» мен «Он екі аңшы» сюжеттерінде де маңызды рөл атқарады. «Кішкентай әйелдер» романымен танымал Луиза Мэй Алкотт «Айналдыру дөңгелегі туралы әңгімелер» атты әңгімелер жинағын жазды, бірақ бұл әңгімелер айналдыру дөңгелегі туралы емес, керісінше, айналдыру дөңгелегін пайдаланудың еңбек сіңіретін процесімен айналысқанда оқуға арналған.
Классикалық және симфониялық
1814 жылы Франц Шуберт Гётенің "Фауст" поэмасы негізінде фортепиано мен дауысқа арналған "Гретхен ам Шпиннарде" атты лиедін жазды. Фортепианода Гретхеннің айналып, тіршіліксіздікке толы күйі, сүйіктісінің оралуын терезеден күтіп отыруы бейнеленген. Антонин Дворжак Карел Яромир Эрбеннің "Kytice" жинағынан алынған халық балладасы негізінде "Алтын айналу дөңгелегі" атты симфониялық поэма жазды. Камиль Сент-Сенс "Le Rouet d'Omphale" (Омфаленің айналу дөңгелегі) симфониялық поэмасын, A мажорда, Op. 31 нөмірімен, Омфале мен Геракл туралы классикалық оқиғаның музыкалық бейнесі ретінде жазды. Студенттердің ең сүйікті фортепиано туындыларының бірі – Альберт Эллменрайхтың 1863 жылғы "Musikalische Genrebilder", Op. 14 жинағынан алынған "Spinnleidchen" (Айналу әні). Мелодиялық квинталардың қайталама остинатосы айналу дөңгелегін бейнелейді.
Халық және баллада
"Қозғау дөңгелек" – Джон Фрэнсис Уоллердің классикалық ирланд халық әнінің атауы және тақырыбы. "Туирн Мхаир" атты дәстүрлі ирланд халық әні көбінесе орауышқа мадақ айту үшін орындалады, бірақ оны жинаған миссис Костелло оны "қатты өзгертілген" деп санады және бұл әннің мазмұны бұрынғыдан қараңғырақ болған болуы мүмкін. Бұл ән Ирландияның бастауыш мектептерінде кеңінен оқытылады. "Sun Charkhe Di Mithi Mithi Kook" – бұл панджаби тіліндегі суфи әні, оған дәстүрлі орауыш шабыттандырды. Бұл – шарханың әрбір айналымында сүйіктісін еске түсіріп, оған арналған ғашықтың мадағы.
Опера
Вагнердің "Қаңғыбас Голландиялық" операсында да тігіш дөңгелектер маңызды орын алады; екінші әрекет жергілікті қыздар дөңгелектерінде отырып, тігіштің өнерін жырлап бастайды. Гилберт пен Салливанның "Гвардияның жас жігіттері" операсында бір кейіпкер дөңгелегін айналдыра отырып ән айтумен басталады, бұл олардың хормен ашылмаған оперетталарының алғашқысы.
Өнер
Айналдыру дөңгелектері әлемдік өнерде тұрмыстық/кәсіби заттар мәртебесінен бастап, одан да символдық рөлдерге (мысалы, Үндістанда саяси маңызы болуы мүмкін) дейін мотивтер ретінде кездеседі.