Кіріспе

Хади (ISO) – махдардан алынған, Махатма Ганди Үндістанның азаттық күресі үшін свадеши (өзін-өзі қамтамасыз ету) ретінде ұсынған және бұл термин бүкіл Үндістан, Пәкістан және Бангладеш елінде қолданылады. Мата қолмен тоқылған, көбінесе мақтадан жасалады. Алғашқы хади матасы 1917-18 жылдары Сабармати ашрамында жасалған. Матаның кедір-бәдірлігі Гандини оны хади деп атауға итермеледі. Мақтадан жасалғанмен, жібек немесе жүн де қолданылуы мүмкін, олардың барлығы шархада жіпке тоқылған. Бұл – жазғысын салқын, қысқысын жылы болатын әмбебап мата. Көрінісін жақсарту үшін хадиге крахмал қосылып, қатайтылады. Әртүрлі сәндік орталарда кеңінен танымал. Грек-рим саудагерлері Рим империясына көп мөлшерде жоғары сапалы мақта әкелген. Орта ғасырларда мақта-мата жібек жолы арқылы Римге тасымалданған. Араб саудагерлері Гуджарат, Коромадель жағалауы және Үндістанның шығыс жағалауындағы үш аймақтан Басра мен Бағдадқа мақта маталарын саудалаған. Шығысқа қарай сауда Ява арқылы Қытайға жеткен. XIV ғасыр марокколық саяхатшысы Ибн Батута Дели сұлтаны Мұхаммед бин Туглуқтың Қытайдағы Юань императорына бес түрлі мата жібергенін айтады. Маталардың бір бөлігі Лондонның Виктория және Альберт мұражайында сақтаулы. 1857 жылғы Бірінші Үндістан тәуелсіздік соғысынан кейін, ұзақ және күрделі эволюциялық процестің нәтижесі ретінде хади "жайсыз экономикалық революция" ретінде пайда болғанға дейін, фабрикада немесе дәстүрлі әдістермен тоқыма өндірісі ең төменгі деңгейге жеткен. Америка Азамат соғысы (1861-1865) Ұлыбританиядағы шикі мақта дағдарысын тудырды. Үнді мақтасы арзан бағамен алынды, өйткені Үндістанда тоқыма өнеркәсібі болмады, ал қолмен тоқу өнері жоғалып бара жатқан еді. Виктория дәуірінде (1837-1901) 1870 жылдары 47 фабрика жұмыс істегенімен, үндістер киімді жасанды түрде қымбат бағамен сатып алған, өйткені отаршылдық үкімет матаның шикізатын британдық мата фабрикаларына экспорттап, содан кейін дайын матаны Үндістанға қайта әкелген. Эдвард дәуірінде (1901-1914) шетелдік матаға бойкот жариялаудың свадеши қозғалысы маңызды рөл атқарды. ХХ ғасырдың алғашқы екі онжылдығында ол ұлттық саясаткерлер мен үндістандық диқандар тарапынан қолдау тапты. 1922 жылы Махатма Ганди Үндістан Ұлттық Конгресінен (ҮҰК) хади бөлімін ашуды сұрады. 1924 жылы, көп жұмыс болғандықтан, жартылай тәуелсіз орган – Бүкіл Үндістан хади кеңесі (БҮХК) құрылды, ол ҮҰК-тың провинциялық және аудандық деңгейдегі хади бөлімімен байланыс жасады. 1925 жылы Бүкіл Үндістан иірушілер қауымдастығы (БҮІҚ) құрылды, оған хади бөлімі мен БҮХК кірді. Махатма Ганди БҮІҚ-тың негізін қалаушы болды. Ол ҮҰК-ның барлық мүшелеріне мақтаны өздері иіріп, жарналарын жіппен төлеуді міндетті етті. Ганди тоқыма және тоқу өнерін дамыту үшін төменгі деңгейдегі хади институттарын құруға үлкен қаржы жинады, олар БҮІҚ арқылы сертификатталды. Қолмен иірілген жіп қымбат әрі сапасыз болғандықтан, тоқымашылар фабрикада жасалған жіпті артық көреді, өйткені ол берік және сапасы тұрақты болды. Ганди диқан иелері қолмен тоқымашыларды жіп сатып алу мүмкіндігінен айырады, өйткені олар өз маталарына монополия жасауды жөн көреді деп мәлімдеді. Хадидің қымбаттығына наразылық білдіргендерге Ганди тек дхоти киді, бірақ суық болғанда жүн шальдарды қолданды. Кейбіреулері жоғары сапалы жіптерден тігіп, сән-салтанатқа толы базарға қызмет етіп, өздерін қамтамасыз етті. Ганди бұл үрдіске тоқтатуға тырысты, бірақ оны тыңдаса, тоқымашылар аштықтан өлер еді, сондықтан олар бұл қауіпке көз жұмды. Хади қозғалысы 1918 жылы басталды және өзінің өзгермелі динамикасымен ерекшеленді. Бастапқыда, күйзеліске байланысты, хадиді экономикалық шешім ретінде қолдануға баса назар аударылды, 1934 жылдан бастап мата ауыл тұрғындарының өздері үшін пайдалана алатын нәрсеге айналды. 1921 жылы Ганди жергілікті тоқымашыларды жігерлендіру үшін Бангладештің Комилла қаласындағы Чандина Упазилаға барды. Нәтижесінде үлкен Комилла аймағында Майнамати, Мураднагар, Гаурипур және Чандинада тоқу орталықтары құрылды.

Тәуелсіздік алғаннан кейінгі Үндістанда хади

1948 жылы Үндістан өзінің өнеркәсіптік саясатында ауылдық қолөнер өнеркәсібінің маңыздылығын мойындады. 1948 жылы Шри Екамбернатан "амбер шаркха" құрылғысын ойлап тапты. 1953 жылдың қаңтарында Үндістан үкіметі "Үндістанның бүкіл хади және ауылдық өнеркәсіптері" басқармасын (AIKVIB) құрды. 1955 жылы "Хади және ауылдық өнеркәсіп комиссиясы" (KVIC) заңды тұлға ретінде құрылуы шешілді. 1956 жылы KVIC заңы қабылданды, ол келесі жылы KVIC-ті заңды ұйым ретінде құрды. Тәуелсіздік алғаннан кейін үкімет сүлгі жасау сияқты тоқыма өндірісінің кейбір түрлерін қолмен тоқу саласына берді, бұл дәстүрлі тоқымашылардың шеберлігін төмендетіп, электр тоқыма саласын дамытты. Жеке сектор кәсіпорындары қолмен тоқуды қаншама пайдалы ете алды, ал үкімет түрлі бастамалар арқылы хадиді қолдануды жалғастыруда. Премьер-министр Нарендра Моди Khadi Utsav (27 тамыз 2022 ж.) кезінде "Тәуелсіздік алғаннан кейін хади назардан тыс қалды, нәтижесінде елдегі тоқымашылар қиындықтарға тап болды" деді және хадидің кедейлерге көмектесу қозғалысы екенін, сондай-ақ KVIC хади мен ауылдық өнеркәсіптерді дамытуға және ілгерілетуге атсалысатын заңды ұйым екенін мәлімдеді.

Бангладештегі муслин (хади)

Пәкістан үкіметі хадиді ынтымақтастықсыздық қозғалысына жетекшілік еткен Конгресс партиясының идеологиясының символы ретінде қарастырды, сондықтан 1946 жылы Ганди сапары барысында құрылған Ноахали Амбика Калинга қайырымдылық (NAKC) қоры сияқты хади ұйымдарына қолдау көрсетілмеді. Шығыс Пәкістанның (1950-1953) губернаторы болған Пәкістанның премьер-министрі Фироз Хан Нун (1957-1958) хадиге либералды көзқараспен қарады және 1952 жылы Хади және шағын өнеркәсіп қауымдастығын құрды. Шейх Мужибур Рахманның 7 наурыздағы Бангабандудың тарихи сөзі хади өндірісіне жаңа импульс берді. 1971 жылы Пәкістаннан тәуелсіздік алғаннан кейін Бангладеште көп жыл бойы күтпеген сұраныс сақталды. 1975 жылы, Бангладеш тәуелсіздік алғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң, NAKC қоры қайта құрылып, Ганди Ашрам қоры деп аталды. 2020 жылы муслин Бангладеште географиялық көрсеткіш ретінде тіркелді. Жұмсақ немесе тазартылған хади муслин хади деп аталады. Зерттеушілер муслинді қайта жасауға тырысып, мақтаның ДНК-сынан және 1710 жылғы Виктория және Альберт мұражайының (Лондон) 350 муслин сариден тұратын коллекциясынан муслин сарилерін жасауда қолданылған өрнектерден фути карпа сорттарын анықтады.

Тауар белгісі

KVIC компаниясы khadi және Khadi India тауарлық белгілерін пайдаланудың эксклюзивті құқығына ие. Нью-Делидегі Үндістанның Ұлттық Интернет-алмасу Домендік дауларды реттеу саясаты төрелік трибуналы жеке тұлғаның "хади" сөзінің жалпылама сөз екендігі туралы талабын қабылдамады. 2017 жылы KVIC және Үндістан үкіметі EUIPO-да осы сөзді тауарлық белгі ретінде тіркеген неміс компаниясына қарсы сотқа жүгінді. KVIC Бутанда 2021 жылдың 9 шілдесінде ең соңғы тауарлық белгіні тіркеді, ал 2021 жылдың 28 маусымында БАӘ-де тауарлық белгіні тіркеуге рұқсат берілді, сондай-ақ ұйым 2020 жылдың желтоқсан айында Мексикада тауарлық белгіні тіркеді.

Мұра

КВИК (KVIC) Үндістанда 2624 жұмыс істейтін "Хади" мекемесін тіркеді, онда Уттар-Прадеш және Уттаракханд штаттарындағы Кшетрия Шри Ганди ашрамдарының, Бихар және Жаркханд штаттарындағы Зила Хади Грамодиёг Сангхының, ал Тамилнаду штатындағы Сарводая Сангхының децентрализацияланған бөлімшелері ең көне жұмыс істейтін "Хади" ұйымдары ретінде сақталды.