Кіріспе
Хади (ISO) – махдардан алынған, Махатма Ганди Үндістанның азаттық күресі үшін свадеши (өзін-өзі қамтамасыз ету) ретінде ұсынған және бұл термин бүкіл Үндістан, Пәкістан және Бангладеш елінде қолданылады. Мата қолмен тоқылған, көбінесе мақтадан жасалады. Алғашқы хади матасы 1917-18 жылдары Сабармати ашрамында жасалған. Матаның кедір-бәдірлігі Гандини оны хади деп атауға итермеледі. Мақтадан жасалғанмен, жібек немесе жүн де қолданылуы мүмкін, олардың барлығы шархада жіпке тоқылған. Бұл – жазғысын салқын, қысқысын жылы болатын әмбебап мата. Көрінісін жақсарту үшін хадиге крахмал қосылып, қатайтылады. Әртүрлі сәндік орталарда кеңінен танымал. Грек-рим саудагерлері Рим империясына көп мөлшерде жоғары сапалы мақта әкелген. Орта ғасырларда мақта-мата жібек жолы арқылы Римге тасымалданған. Араб саудагерлері Гуджарат, Коромадель жағалауы және Үндістанның шығыс жағалауындағы үш аймақтан Басра мен Бағдадқа мақта маталарын саудалаған. Шығысқа қарай сауда Ява арқылы Қытайға жеткен. XIV ғасыр марокколық саяхатшысы Ибн Батута Дели сұлтаны Мұхаммед бин Туглуқтың Қытайдағы Юань императорына бес түрлі мата жібергенін айтады. Маталардың бір бөлігі Лондонның Виктория және Альберт мұражайында сақтаулы. 1857 жылғы Бірінші Үндістан тәуелсіздік соғысынан кейін, ұзақ және күрделі эволюциялық процестің нәтижесі ретінде хади "жайсыз экономикалық революция" ретінде пайда болғанға дейін, фабрикада немесе дәстүрлі әдістермен тоқыма өндірісі ең төменгі деңгейге жеткен. Америка Азамат соғысы (1861-1865) Ұлыбританиядағы шикі мақта дағдарысын тудырды. Үнді мақтасы арзан бағамен алынды, өйткені Үндістанда тоқыма өнеркәсібі болмады, ал қолмен тоқу өнері жоғалып бара жатқан еді. Виктория дәуірінде (1837-1901) 1870 жылдары 47 фабрика жұмыс істегенімен, үндістер киімді жасанды түрде қымбат бағамен сатып алған, өйткені отаршылдық үкімет матаның шикізатын британдық мата фабрикаларына экспорттап, содан кейін дайын матаны Үндістанға қайта әкелген. Эдвард дәуірінде (1901-1914) шетелдік матаға бойкот жариялаудың свадеши қозғалысы маңызды рөл атқарды. ХХ ғасырдың алғашқы екі онжылдығында ол ұлттық саясаткерлер мен үндістандық диқандар тарапынан қолдау тапты. 1922 жылы Махатма Ганди Үндістан Ұлттық Конгресінен (ҮҰК) хади бөлімін ашуды сұрады. 1924 жылы, көп жұмыс болғандықтан, жартылай тәуелсіз орган – Бүкіл Үндістан хади кеңесі (БҮХК) құрылды, ол ҮҰК-тың провинциялық және аудандық деңгейдегі хади бөлімімен байланыс жасады. 1925 жылы Бүкіл Үндістан иірушілер қауымдастығы (БҮІҚ) құрылды, оған хади бөлімі мен БҮХК кірді. Махатма Ганди БҮІҚ-тың негізін қалаушы болды. Ол ҮҰК-ның барлық мүшелеріне мақтаны өздері иіріп, жарналарын жіппен төлеуді міндетті етті. Ганди тоқыма және тоқу өнерін дамыту үшін төменгі деңгейдегі хади институттарын құруға үлкен қаржы жинады, олар БҮІҚ арқылы сертификатталды. Қолмен иірілген жіп қымбат әрі сапасыз болғандықтан, тоқымашылар фабрикада жасалған жіпті артық көреді, өйткені ол берік және сапасы тұрақты болды. Ганди диқан иелері қолмен тоқымашыларды жіп сатып алу мүмкіндігінен айырады, өйткені олар өз маталарына монополия жасауды жөн көреді деп мәлімдеді. Хадидің қымбаттығына наразылық білдіргендерге Ганди тек дхоти киді, бірақ суық болғанда жүн шальдарды қолданды. Кейбіреулері жоғары сапалы жіптерден тігіп, сән-салтанатқа толы базарға қызмет етіп, өздерін қамтамасыз етті. Ганди бұл үрдіске тоқтатуға тырысты, бірақ оны тыңдаса, тоқымашылар аштықтан өлер еді, сондықтан олар бұл қауіпке көз жұмды. Хади қозғалысы 1918 жылы басталды және өзінің өзгермелі динамикасымен ерекшеленді. Бастапқыда, күйзеліске байланысты, хадиді экономикалық шешім ретінде қолдануға баса назар аударылды, 1934 жылдан бастап мата ауыл тұрғындарының өздері үшін пайдалана алатын нәрсеге айналды. 1921 жылы Ганди жергілікті тоқымашыларды жігерлендіру үшін Бангладештің Комилла қаласындағы Чандина Упазилаға барды. Нәтижесінде үлкен Комилла аймағында Майнамати, Мураднагар, Гаурипур және Чандинада тоқу орталықтары құрылды.
the fabric
Khadi (, ISO), derived from khaddar, is a hand spun and woven natural fibre cloth promoted by Mahatma Gandhi as swadeshi (self sufficiency) for the freedom struggle of the Indian subcontinent, and the term is used throughout India, Pakistan and Bangladesh. The first piece of the hand woven cloth was manufactured in the Sabarmati Ashram during 1917–18. The coarseness of the cloth led Gandhi to call it khadi. The cloth is made from cotton, but it may also include silk or wool, which are all spun into yarn on a charkha. It is a versatile fabric that remains cool in summer and warm in winter. To improve its appearance, khadi is sometimes starched to give it a stiffer feel. It is widely accepted in various fashion circles. Greco Roman merchants imported finer cotton in large quantities to the Roman Empire. In medieval times, cotton textiles were imported to Rome through the maritime Silk Road. Arabian Surat merchants traded cotton textiles to Basra and Baghdad from three areas of Gujarat, the Coromandel Coast and the East Coast of India. To the east, trade reached China via Java. 14th century Moroccan traveler Ibn Battuta mentioned Delhi sultan Muhammad bin Tughluq sending five varieties of cloth to the Yuan emperor in China. Some of the textiles are stored in repositories of the Victoria and Albert Museum, London. After the First Indian War of Independence in 1857, domestic textile production by mill or traditional methods declined to its lowest levels before khadi emerged as a "silent economic revolution" as an outcome of a long and laborious evolutionary process. The American Civil War (1861–1865) caused raw cotton crisis in Cottonopolis Britain. Indian cotton at cheap prices was sourced for them as the textile industry did not exist in India, and hand spinning was a dying art. During Victorian era (1837–1901), 47 mills existed in the 1870s but Indians still bought clothes at an artificially inflated price, since the colonial government exported the raw materials for cloth to British fabric mills, then re imported the finished cloth to India. In the Edwardian era (1901–1914) the Swadeshi movement of boycotting foreign cloth remained prominent. During the first two decades of the 20th century it was backed by nationalist politicians and Indian mill owners. In 1922, Mahatma Gandhi requested the Indian National Congress (INC) to start a khadi department. In 1924, due to a large amount of work, a semi independent body All India Khadi Board (AIKB) was formed which liaisoned with the INC's khadi department at the provincial and district levels. In 1925, the All India Spinner Association (AISA) was formed comprising the khadi department and AIKB. Mahatma Gandhi was the founder of AISA. He made it obligatory for all members of the INC to spin cotton themselves and pay their dues in yarn. Gandhi collected large sums of money to create grassroots level khadi institutions to encourage spinning and weaving which were certified by AISA. Handspun yarn was expensive and of poor quality, and weavers preferred yarn produced by mills because it was more robust and consistent in quality. Gandhi argued that the mill owners would deny handloom weavers an opportunity to buy yarn because they would prefer to create a monopoly for their own cloth. When some people complained about the costliness of khadi to Gandhi, he only wore dhoti, though he used wool shawls when it got cold. Some were able to make a reasonable living by using high quality mill yarn and catering to the luxury market. Gandhi tried to put an end to this practice by threatening to give up khadi altogether, but since the weavers would have starved if they listened to him, they ignored the threat. The khadi movement began in 1918 and was marked with its own changing dynamics. Initially, a clear emphasis could be seen on using khadi as an economic solution due to stagnation, from 1934 onwards the fabric became something that villagers could use for themselves. In 1921, Gandhi went to Chandina Upazila in Comilla, Bangladesh, to inspire local weavers and consequently in the greater Comilla region, weaving centers were developed in Mainamati, Muradnagar, Gauripur and Chandina.
Тәуелсіздік алғаннан кейінгі Үндістанда хади
1948 жылы Үндістан өзінің өнеркәсіптік саясатында ауылдық қолөнер өнеркәсібінің маңыздылығын мойындады. 1948 жылы Шри Екамбернатан "амбер шаркха" құрылғысын ойлап тапты. 1953 жылдың қаңтарында Үндістан үкіметі "Үндістанның бүкіл хади және ауылдық өнеркәсіптері" басқармасын (AIKVIB) құрды. 1955 жылы "Хади және ауылдық өнеркәсіп комиссиясы" (KVIC) заңды тұлға ретінде құрылуы шешілді. 1956 жылы KVIC заңы қабылданды, ол келесі жылы KVIC-ті заңды ұйым ретінде құрды. Тәуелсіздік алғаннан кейін үкімет сүлгі жасау сияқты тоқыма өндірісінің кейбір түрлерін қолмен тоқу саласына берді, бұл дәстүрлі тоқымашылардың шеберлігін төмендетіп, электр тоқыма саласын дамытты. Жеке сектор кәсіпорындары қолмен тоқуды қаншама пайдалы ете алды, ал үкімет түрлі бастамалар арқылы хадиді қолдануды жалғастыруда. Премьер-министр Нарендра Моди Khadi Utsav (27 тамыз 2022 ж.) кезінде "Тәуелсіздік алғаннан кейін хади назардан тыс қалды, нәтижесінде елдегі тоқымашылар қиындықтарға тап болды" деді және хадидің кедейлерге көмектесу қозғалысы екенін, сондай-ақ KVIC хади мен ауылдық өнеркәсіптерді дамытуға және ілгерілетуге атсалысатын заңды ұйым екенін мәлімдеді.
Бангладештегі муслин (хади)
Пәкістан үкіметі хадиді ынтымақтастықсыздық қозғалысына жетекшілік еткен Конгресс партиясының идеологиясының символы ретінде қарастырды, сондықтан 1946 жылы Ганди сапары барысында құрылған Ноахали Амбика Калинга қайырымдылық (NAKC) қоры сияқты хади ұйымдарына қолдау көрсетілмеді. Шығыс Пәкістанның (1950-1953) губернаторы болған Пәкістанның премьер-министрі Фироз Хан Нун (1957-1958) хадиге либералды көзқараспен қарады және 1952 жылы Хади және шағын өнеркәсіп қауымдастығын құрды. Шейх Мужибур Рахманның 7 наурыздағы Бангабандудың тарихи сөзі хади өндірісіне жаңа импульс берді. 1971 жылы Пәкістаннан тәуелсіздік алғаннан кейін Бангладеште көп жыл бойы күтпеген сұраныс сақталды. 1975 жылы, Бангладеш тәуелсіздік алғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң, NAKC қоры қайта құрылып, Ганди Ашрам қоры деп аталды. 2020 жылы муслин Бангладеште географиялық көрсеткіш ретінде тіркелді. Жұмсақ немесе тазартылған хади муслин хади деп аталады. Зерттеушілер муслинді қайта жасауға тырысып, мақтаның ДНК-сынан және 1710 жылғы Виктория және Альберт мұражайының (Лондон) 350 муслин сариден тұратын коллекциясынан муслин сарилерін жасауда қолданылған өрнектерден фути карпа сорттарын анықтады.
Тауар белгісі
KVIC компаниясы khadi және Khadi India тауарлық белгілерін пайдаланудың эксклюзивті құқығына ие. Нью-Делидегі Үндістанның Ұлттық Интернет-алмасу Домендік дауларды реттеу саясаты төрелік трибуналы жеке тұлғаның "хади" сөзінің жалпылама сөз екендігі туралы талабын қабылдамады. 2017 жылы KVIC және Үндістан үкіметі EUIPO-да осы сөзді тауарлық белгі ретінде тіркеген неміс компаниясына қарсы сотқа жүгінді. KVIC Бутанда 2021 жылдың 9 шілдесінде ең соңғы тауарлық белгіні тіркеді, ал 2021 жылдың 28 маусымында БАӘ-де тауарлық белгіні тіркеуге рұқсат берілді, сондай-ақ ұйым 2020 жылдың желтоқсан айында Мексикада тауарлық белгіні тіркеді.
Мұра
КВИК (KVIC) Үндістанда 2624 жұмыс істейтін "Хади" мекемесін тіркеді, онда Уттар-Прадеш және Уттаракханд штаттарындағы Кшетрия Шри Ганди ашрамдарының, Бихар және Жаркханд штаттарындағы Зила Хади Грамодиёг Сангхының, ал Тамилнаду штатындағы Сарводая Сангхының децентрализацияланған бөлімшелері ең көне жұмыс істейтін "Хади" ұйымдары ретінде сақталды.