Кіріспе

Неміс протестанттық шіркеу ұйымы (көптеген басқа атаулармен белгілі) 1817 жылы Пруссияның Фридрих Вильгельм III-нің жарлықтарының сериясынан пайда болған, Пруссиядағы лютеран және реформаттық конфессияларды біріктірген ірі протестанттық шіркеу ұйымы болды. Бұл өзінің түрінде бірінші болмаса да, Пруссия одағы Германияның ірі мемлекетінде алғашқысы болды. Ол Германия империясында және кейін Ваймар Германиясындағы ең ірі тәуелсіз діни ұйымға айналды, оның шамамен 18 миллион парияшысы болды. Шіркеу екі рет жарылды (біреуі 1830 жылдардан бері тұрақты, екіншісі 1934–1948 жылдары уақытша), себебі үкіметтер мен олардың саясаты өзгерді. XIX ғасырда Пруссияның қолдау көрсеткен мемлекеттік шіркеуі болғаннан кейін, ол ХХ ғасырда бірнеше рет араласу мен қысымға ұшырады, соның ішінде көптеген парияшылар қуғынға түсті. 1920 жылдары Екінші Польша Республикасы мен Литва, ал 1950–1970 жылдары Шығыс Германия, Польша Халық Республикасы және Кеңес Одағы тұрақты немесе уақытша ұйымдық бөліністерді енгізіп, бүкіл қауымдарды таратып, шіркеу мүлігін иемденіп, оны зайырлы мақсаттарға немесе осы әртүрлі үкіметтерге көбірек ұнайтын басқа шіркеулерге берді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде шіркеу мүлігі стратегиялық бомбалаудан зақымдалды немесе жойылды, ал соғыс аяқталғанда көптеген парияшылар алға жылжыған кеңестік әскерлерден қашып кетті. Соғыстан кейін Одер-Нейсе желісінің шығысында тұрған немістердің қашуы мен қуғындалуынан кейін толық шіркеулік провинциялар жоғалып кетті. Соғыстан кейінгі екі кезеңде шіркеуде маңызды реформалар жасалды, парияшылардың демократиялық қатысуы күшейтілді. Шіркеуге Фридрих Шлейермакер, Юлиус Веллхаузен (уақытша), Адольф фон Харнак, Карл Барт (уақытша), Дитрих Бонхоффер және Мартин Нимёлер (уақытша) сияқты көптеген белгілі теологтар мүше болды, тек бірнешеуін атап өтуге болады. 1950 жылдардың басында шіркеу ұйымы 1940 жылдардың соңында тәуелсіздік алған бұрынғы шіркеулік провинцияларынан кейін, басқару орталығына айналды. Германиядағы демографиялық дағдарысқа және дінсіздіктің өсуіне байланысты парияшылардың санының төмендеуінен кейін, 2003 жылы шіркеу Евангелиелік шіркеулер одағына енді.

Тарих

Кальвинист (реформацияланған) және лютеран протестанттық шіркеулері 1617 жылы ханзада-электор Джон Сигизмунд лютерандықтан кальвинизмге өткенін жариялағаннан кейін, оның көптеген поддандылары лютеран дінінде қалғанмен, бірге өмір сүрді. Дегенмен, Богемия, Франция (гугеноттар), Нидерланды және Валониядағы католиктік контрреформацияның қысымынан қашқан мыңдаған кальвинист босқындарының қабылдануы, сондай-ақ Юлих-Клевес-Берг, Нидерланды, Польша немесе Швейцариядан келген көшпенділердің арқасында айтарлықтай кальвинист азшылығы өсті. Олардың ұрпақтары Бранденбургтегі кальвинистердің көп бөлігін құрады. Он жылдар бойы бір шіркеуге бірігудің жолдары талқыланды.

Патшалық лютерандар мен кальвинистерді біріктіруге тырысады

1798 жылы таққа отырғанынан бір жыл өткен соң, Фредерик Вильгельм III, summus episcopus (протестанттық шіркеулердің Жоғарғы басқарушысы) ретінде, лютерандық және реформаттық қауымдарда қолдану үшін жаңа ортақ литургиялық күн тәртібін (қызмет кітабы) жариялауға жарлық шығарды. Реформаттық христиан патша лютерандық Луиза патшайыммен (1776–1810) аралас некеде болғандықтан, олар ешқашан бірге қасиретті тамақтан ішпеді. Осы ортақ күн тәртібін дайындау үшін комиссия құрылды. Бұл литургиялық күн тәртібі – оның алдыңғыларының Пруссиядағы және оның алдындағы Бранденбург курфюрстігіндегі екі протестанттық шіркеуін біріктіруге жасаған тырысқандарының нәтижесі болды. Наполеон әскерінің Йена-Ауэрштедт шайқасындағы жеңілісінен кейін Пруссияның басқару жүйесіне үлкен реформалар енгізілді. Бұл реформалардың бір бөлігі ретінде лютеран шіркеуінің (басты органы – 1750–1808 жылдардағы Пруссиялық лютерандық Оберконсистория) және реформаттық шіркеулердің (басты органдары – 1701–1808 жылдардағы Пруссиялық француз Оберконсисториясы / Consistoire supérieur (француз жоғары консисториясы); және 1713–1808 жылдардағы Пруссиялық неміс тілді реформаттық Кирхендиректориум (Шіркеу директориясы)) жеке басқару құрылымдары жойылды. Осы үш әкімшіліктің міндеттері Sektion für den Kultus und öffentlichen Unterricht (Мәдениет және халықтық білім бөлімі) мойнына жүктелді. Бұл бөлім католик шіркеуі мен еврей қауымдарына да қатысты және Пруссияның Ішкі істер министрлігіндегі бөлім болып табылды. Абсолютизмнің орталықтандыру қозғалысы мен Наполеон дәуірінің ықпалымен, 1815 жылы Наполеон I жеңілгеннен кейін бұрынғы конфессиялық басқару құрылымдарын қайта құрудың орнына, барлық діни қауымдар сол кездегі он Пруссия провинциясының әрқайсысындағы бір консисторияның басқаруына берілді. 1847 жылы Пруссия парламент алғанда, кейбір шіркеу басшыларының өкілдері сайланбаған, бірақ тағайындалған мүшелерден құралған бірінші палатаға енді (1854 жылдан бастап Пруссия Лордтар палатасымен алмастырылды). Одақ пасторларының санын арттыру үшін бірқатар қадамдар жасалды. 1820 жылдан бастап дін қызметкеріне үміткерлер Одаққа қосылуға дайын екендерін мәлімдеуге міндетті болды. Бонн университетіндегі Рейн Фредерик Вильгельм университетінің барлық теологиялық факультеті Одаққа кірді. Пастордың Евангелиелік шіркеуге адал екенін білдіретін экуменикалық ант та жасалды.

Одақ туралы даулар

1821 жылы Пруссиядағы протестанттық қауымдарды біріктіретін әкімшілік жүйе Патшалық Пруссия жерлеріндегі Евангелиелік шіркеу деген атауды алды. Сол жылы Рождество айында Фредерик Вильгельмнің жеке еңбегінің нәтижесінде, сондай-ақ 1798 жылы тағайындаған комиссиясының жұмысының нәтижесінде жалпы литургиялық тәртіп жасалды. Көптеген лютерандар бұл тәртіпті жақсы қабылдамады, себебі ол Иман сөздерінің мәтінін өзгерткендіктен, Құдайдың нақты қатысуы жарияланбады. Ең маңыздысы, азаматтық биліктің шіркеу ісіне араласуы протестанттардың бостандығына жаңа қауіп келтірді. 1822 жылы протестанттық қауымдарға ғибадат кезінде тек жаңа жасалған Тәртіпті ғана пайдалануға бұйрық берілді. Бұл Пруссиядағы лютеран пасторларының күшті қарсылығына ұшырады. Қарсылықтарға қарамастан, 1825 жылға қарай 7782 протестанттық қауымның 5343-і жаңа тәртіпті қолдана бастады. Фридрих Вильгельм III 1816 жылы Корольдік Саксония аумағын қосып алғаннан кейін өзінің поддандысы болған және корольге лютерандық қауымдарда тәртіпті жүзеге асыруға көмектескен , 1823 жылы патша оны Санкт-Петербург шіркеуінің провосты (Берлиндегі ең жоғары шіркеу лауазымы) және Жоғарғы консистория кеңесшісі (жоғарғы консистория кеңесшісі) және осылайша Марка консисториясының мүшесі етіп тағайындады. Ол патшаның сенімді кеңесшісі және оның құпия кеңесшілерінің бірі, сондай-ақ министр Штайн цу Альтенштейннің референті болды. 1818 жылы 16 провинциялық синод – неміс тілінде синод шіркеу парламенті, ол өкілдік ететін аудан емес – өткізілді. Министр Штайн цу Альтенштейн мен король, әсіресе Марка провинциялық синодынан кейін, қауым мүшелерінің шіркеу басқаруына қатысу идеясын ұнатпады, нәтижеге көңілі толмады. Сондықтан патша жоғарыдан төменге қарай ұйымдастыруды жөн көрді және реформадан бұрын кейбір провинцияларда болған бас суперинтенданттардың шіркеулік басшылық лауазымын енгізді. 1828 жылы Неандер Курмарктің алғашқы бас суперинтенданты болып тағайындалды (1829–1853). Осылайша Неандер жаңа тәртіп үшін үш бағытта күресті: үкіметтік деңгейде, шіркеу ішінде және жалпы халық арасында, мысалы, «Корольдік Пруссия жерлеріндегі евангелиелік шіркеу тәртібіне қатысты Лютер» (1827) сияқты жарияланымдары арқылы. 1830 жылы патша оған ерекше құрметті епископ атағын берді. Патша Одақты іске асыруға көмектескен басқа да серіктестеріне, мысалы Эйлертке (1824), (1832) және (1836) епископтың құрметті атағын берді. Жаңа тәртіпке қарсы пікір-таластар мен қарсылық 1829 жылға дейін жалғасты, содан кейін тәртіптің қайта қарастырылған басылымы жарық көрді. Бұл литургия лютерандық литургиялық дәстүрдің элементтерін көбірек қамтыды. Осының нәтижесінде тәртіпке қарсы наразылық едәуір азайды. Алайда, көптеген адамдар бұл тек патшаның олардың ар-ождан бостандығын шектеу науқанын жалғастыруға мүмкіндік беретін уақытша саяси келісім деп санады. 1829 жылдың маусым айында Фридрих Вильгельм Пруссиядағы барлық протестанттық қауымдар мен дін қызметкерлері лютерандық немесе реформаторлық атауларын бас тартқанда, евангелиелік атауды қабылдауын бұйырды. Бұл жарлық сенім мен діннің өзгеруін талап етпеді, тек номенклатураны өзгерту болды. Содан кейін евангелиелік термині неміс тілінде протестантты білдіретін жалпы атауға айналды. 1830 жылдың сәуір айында Фридрих Вильгельм Аугсбургтік ілімнің қабылдануының 300 жылдығын тойлау туралы нұсқауларында Пруссиядағы барлық протестанттық қауымдарға Иеміздің кешкі асын жаңа тәртіп бойынша тойлауды бұйырды. Фридрих Вильгельм күткендей бірлікке қол жеткізе алмады, бұл жарлық лютерандық қауымдар арасында үлкен дау тудырды. 1830 жылы Силезиядағы Фридрих Вильгельм университетінің теология профессоры Иоганн Готфрид Шейбель Бреслауда Одақтан тәуелсіз және оның ұйымдық құрылымынан тыс алғашқы лютерандық қауымын құрды. Кейбір наразылармен келісімге келіп, 1834 жылы Фридрих Вильгельм декрет шығарды, онда Одақ тек басқару және литургиялық тәртіп саласында болады, ал тиісті қауымдар өз діни сенімдерін сақтай алады деп жариялады. Алайда, Одағының болашақтағы келіспеушіліктерін басу үшін наразыларға сектанттық топтарды құруға тыйым салынды. Бұл жарлыққа наразылық білдіріп, көптеген лютеран пасторлары мен қауымдары – Бреслаудағылар сияқты – бұл жарлыққа бағынудың Құдайдың еркіне қайшы екеніне сеніп, ескі литургиялық тәртіп пен лютеран шіркеуінің қасиетті рәсімдерін қолдануын жалғастырды. Бұл наразылықты білген шенеуніктер жарлыққа қарсы әрекет еткендерді іздеді. Қарсылық көрсеткен пасторлар қызметтен шеттетілді. Шеттетілген пасторлар діни қызмет атқаруға тырысса, түрмеге жабылды. Дін бостандығын басуға бейім тиран екенін көрсеткен соң және үнемі полицей бақылауында болған Пруссиядағы Евангелиелік шіркеу ыдырауын басталды.

Ескі лютерандық жік

1835 жылға қарай, көптеген наразы ескі лютерандық топтар діни бостандық табу үшін эмиграцияны қарастырып жатты. Кейбір топтар 1840 жылға дейін АҚШ-қа және Австралияға көшіп кетті. Олар қазіргі Лютеран шіркеуі – Миссури синодын (АҚШ-тағы екінші ірі лютерандық конфессиясы) және Австралияның лютеран шіркеуін құрды. 1840 жылы Фридрих Вильгельм III қайтыс болғаннан кейін Фридрих Вильгельм IV таққа отырды. Ол тұтқындалған пасторларды босатып, наразы топтарға еркін діни ұйымдар құруға рұқсат берді. 1841 жылы Пруссияда қалған ескі лютерандар Бреслаудағы жалпы синодқа жиналып, Пруссиядағы Евангелиялық-лютерандық шіркеуін құрды, ол 1972 жылы басқа неміс мемлекеттеріндегі ескі лютерандық шіркеу органдарымен бірігіп, бүгінгі Тәуелсіз Евангелиялық-лютерандық шіркеу (link=no, немесе SELK) болды. 1845 жылдың 23 шілдесінде патшалық үкімет Пруссиядағы Евангелиялық-лютерандық шіркеуін және оның қауымдастарын заңды тұлғалар ретінде мойындады. Сол жылы Евангелиялық шіркеу Пруссияның патшалық жерлерінде Пруссия мемлекетінің шіркеуі ретіндегі өз ұстанымын нығайтып, Пруссияның Евангелиялық мемлекеттік шіркеуі деп аталды.

Чиркөженің шетелдік міндеттемелері

Фредерик Вильгельм IV-тің бастамасымен Англияның Англикан шіркеуі мен Корольдік Пруссия жерлеріндегі Евангелиелік шіркеу Иерусалимде Англикан Евангелиелік Епископтығын құрды (1841–1886). Оның епископтары мен дін қызметкерлері қасиетті жерде мұсылман емес жергілікті тұрғындар мен Темплерлер сияқты неміс иммигранттары арасында дін тарату жұмысын жүргізді. Бірақ Германия мен Швейцариядан келген кальвинистер, евангелистер және лютерандар да неміс тілінде сөйлейтін қауымдарға қосылды. Бейт-Жала (ар.), Бейт Сахур (ар.), Яһудеядағы Бетлехем (ар.), Хайфадағы Германия колониясы (нем.), Яффадағы Америка колониясы (нем.), Иерусалим (ар. және нем.), Назарет (ар.) және Вальдхайм (нем.) қалаларында араб және неміс тілдерінде бірнеше қауым пайда болды. Пруссия, Германияның басқа мемлекеттері, Иерусалим қауымдастығы, шіркеулер салу жөніндегі евангелиелік қауымдастық және басқалардың қаржылық көмегімен бірқатар шіркеулер мен басқа да ғимараттар салынды. Алайда Осман империясының басқа аймақтарында (2), Аргентинада (3), Бразилияда (10), Болгарияда (1), Чилиде (3), Мысырда (2), Италияда (2), Нидерландыда (2), Португалияда (1), Румынияда (8), Сербияда (1), Испанияда (1), Швейцарияда (1), Ұлыбританияда (5) және Уругвайда (1) эмигранттар мен экспатрианттардың қауымдары болды, оларды Евангелиелік Жоғарғы шіркеу Кеңесінің шетел бөлімі (төменде қараңыз) басқарды.

1918 жылдан кейінгі аумақтық және конституциялық өзгерістер

1918 жылы Пруссия монархиясының аяқталуымен патшаның summus episcopus (Евангелиелік шіркеудің Жоғарғы басшысы) функциясы да тоқтады. Сонымен қатар, 1919 жылғы Веймар конституциясы мемлекет пен діннің ажыратылуын бекітті. Осылайша, 1922 жылғы 29 қыркүйектегі жаңа конституциясы бойынша Пруссияның ескі провинцияларының Евангелиелік мемлекеттік шіркеуі 1922 жылы Ескі Пруссия одағының Евангелиелік шіркеуі (link=no, EKapU немесе ApU) атауымен қайта ұйымдастырылды. Ол 1945 жылға дейін Польшадағы Евангелиелік Аугсбург шіркеуінен бөлек болды, сол кезде оның көпшілігі алда келе жатқан кеңестік әскерден қашып кетті немесе кейіннен неміс тіліне байланысты Польша тарапынан азаматтығынан айырылып, қуылды (1945–1950). Польшадағы Біріккен Евангелиелік шіркеу 1920 жылғы ақпанда Германия Польшаға берген Померелиядағы Евангелиелік қауымдарды, сондай-ақ Солдаудағы қауымдарды және Германия 1920 жылғы 10 қаңтарда Польшаға берген 32 шығыс пруссиялық муниципалитеттерді қосып алды. 1922 жылы Польшаға берілген Шығыс Жоғарғы Силезиядағы 17 қауым 1923 жылғы 6 маусымда Польша Жоғарғы Силезиясындағы Біріккен Евангелиелік шіркеу ретінде құрылды. Шіркеу 1937 жылдың мамырына дейін Пруссияның ескі шіркеу провинциясын құрады, ол кезде Жоғарғы Силезиядағы Германия-Польша Женева келісімі аяқталды. Осылайша плебисцит қажетті дауыс беру деңгейіне жетпей, сәтсіз аяқталды. Мемлекеттік шіркеу болмай қалғаннан кейін пайда болған рухани вакуум мәселесі болды. Отто Дибелиус, 1925 жылдан бері Бранденбург маршындағы шіркеу провинциясының Курмарк аймағының бас инспекторы, өзінің «Das Jahrhundert der Kirche» (Шіркеу ғасыры) атты кітабын жариялады, онда ол 20-шы ғасырды Евангелиелік шіркеу алғаш рет еркін дамып, Құдай қалаған тәуелсіздікке ие болатын дәуір деп жариялады, мемлекеттік шіркеу функциясының салмағы мен шектеулерінен босап. Веймар Республикасының мемлекеті қоғамға міндетті нормалар бере алмайтынын ескере отырып, ол шіркеудің рөлін одан да маңызды деп санады, сондықтан бұл міндет шіркеуге жүктелер еді. Шіркеу батыстың христиандық мәдениетін қорғауға тұруы керек еді. Осы тұрғыдан Дибелиус өзін еврейлерге қарсы саналы деп есептеді, Курмарк ауданындағы пасторларға жолдаған хатында «заманауи өркениеттің барлық дегенерациялық құбылыстарында иудаизм жетекші рөл атқарады» деп түсіндірді. Оның кітабы сол кездегі шіркеу мәселелеріне қатысты ең көп оқылған кітаптардың бірі болды. Дегенмен, бұл шығулар баптизм және көші-қонмен өтелді. 1920 жылдардың басында және ортасында шығулардың жылдық саны шамамен 80 000-ға жетті. Әсіресе ауылдық жерлерде дамыған Kirchenparteien көбінесе болмады, сондықтан белсенді қауымдар көптеген әртүрлі пікірлерді білдіретін кандидаттардың ортақ тізімдерін құрды. Соғыс аралық жылдары жалпы синод бес рет шақырылды. Барлық шіркеулер, бұрынғы монархиялардың және протестанттық династиялардың аумағында орналасқан, 1918 жылға дейін мемлекеттік шіркеулер болды – 1866 жылы Пруссияға қосылған аумақтардағы протестанттық шіркеу органдарында болмаса. Басқалары католик монархтарының мемлекеттеріндегі аймақтық жағынан анықталған протестанттық азшылық шіркеу органдары болды, онда 1918 жылға дейін Рим католик шіркеуі мемлекеттік шіркеу рөлін атқарды. Шын мәнінде, бірігу туралы мәселе үнемі талқыланды, бірақ күшті өңірлік өзін-өзі сену және дәстүрлер, сондай-ақ лютерандық, кальвинистік және Біріккен және біріктіретін шіркеулерге жіктелген фрагментация салдарынан ешқашан іске аспады. 1920 жылғы Schweizerischer Evangelischer Kirchenbund (Швейцариялық Евангелиелік шіркеулер федерациясы) үлгісімен, 1922 жылы Германияның 29 аймақтық протестанттық шіркеу органдары Deutscher Evangelischer Kirchenbund (Германиялық Евангелиелік шіркеулер федерациясы) құрды, ол жаңа біріккен шіркеу емес, еңбек ететін тәуелсіз шіркеу органдарының бос конфедерациясы болды.

Нацистердің билігі кезінде

Үшінші рейх кезінде ескі Пруссия одағының евангелистік шіркеуі терең дағдарысқа ұшырады. Көптеген дін қызметкерлері, өкілдері мен қауым мүшелері нацистердің билікті басып алуын құптады. Протестанттардың көпшілігі 1933 жылғы 28 ақпанда Пол фон Гинденбургтің орталық азаматтық құқықтарды жоюынан кейін жаппай тұтқындаулар дұрыс адамдарға тиді деп санады. 1933 жылғы 20 наурызда Дахау концлагері ашылды, ол өз түріндегі алғашқы ресми мекеме болды, ал 150 000 асығыс тұтқынға алынған адамдар жүздеген спонтанды, «жабайы» концлагерьлерде ұсталды, олар 1933 жылдың соңына дейін ашылатын 100-ге жуық жаңа ресми лагерьлерге біртіндеп көшірілді. 1933 жылғы 21 наурызда жаңадан сайланған Рейхстаг Потсдамның Евангелиелік гарнизон шіркеуінде жиналды, бұл оқиға Потсдам күні ретінде атап өтілді, ал жергілікті құзыретті Ген. Супт. Дибелиус уағыз айтты. Нацистік рейх үкіметі протестант шіркеулерін ұйымдастыруды мақсат етіп, неміс христиандарын мұны іске асыру құралы ретінде мойындады. 1933 жылғы 4 және 5 сәуірде неміс христиандарының өкілдері Берлинде жиналып, Германиядағы 28 протестант шіркеу органының атқарушы органдарының барлық мүшелерін қызметтен босатуды талап етті. Неміс христиандары нацистік фюрер принципіне сәйкес Рейх епискобы басқаратын бірыңғай неміс протестант шіркеуіне бірігуді талап етті, қауым мүшелерінің пресвитериялар мен синодтардағы демократиялық қатысуын жоюды талап етті. Неміс христиандары 1933 жылғы 31 қазанда, Реформация күнінде Рейх епискобын тағайындауды жариялады. Сонымен қатар, неміс христиандары протестантизмді барлық еврейлік мұрадан тазартуды талап етті. Иудаизмді енді қабылдап, тастауға болатын дін ретінде емес, генетикалық нәсілдік категория ретінде қарастыру керек. Сондықтан неміс христиандары яһудилер арасында дін ауыстыруға қарсы болды. Протестантизм псевдо-скандинавиялық, пагандық, батырлық дінге айналуы керек. Әрине, Он Буйрық пен қайырымдылық қасиеттерін қамтитын Ескі өсиет (Торадан алынған, Леуіліктер кітабы: «Елдің балаларына кек алма, ашу тартпа! Өзіңді қалай жақсы көресің, солай көршіңді де жақсы көр! Мен Раббыңмын!») тасталуы керек еді. 28 протестант шіркеу органының атқарушы органдарынан шыққан шенеуніктер нацистердің билікті басып алу қаупінен қорқып, неміс христиандарынан озуға тырысты. Шенеуніктер мен белсенділер 28 протестант шіркеу органы арасында келіссөздер жүргізу үшін асығыс жұмыс істеді, 1933 жылғы 25 сәуірде үш адам жиналды: ескі Пруссиялық Евангелиелік Жоғарғы шіркеу кеңесінің президенті Герман Каплер (Біріккен протестантизмді білдіреді), Ганновердің евангелиелік лютерандық мемлекеттік шіркеуінің епискобы Август Мараренс (лютерандықтар үшін) және реформатор Герман Альберт Клюгкист Гессе, Вупперталдағы уағыздаушылар семинариясының директоры, олар біріккен шіркеудің конституциясын дайындау үшін жиналды, оны неміс евангелиелік шіркеу деп атады. Бұл кейіннен ықшамдалған Рейх шіркеуі мен Мойындау шіркеуінің екеуі де осы атпен заңды шіркеу екенін мәлімдегенде шатастық тудырды. Нацистік үкімет келіссөздерге өз өкілін, Кенигсбергтен келген бұрынғы әскери капеллан Людвиг Мюллерді, шын ниетті неміс христианын қосуға мәжбүр етті. Жоспар Германияның евангелиелік шіркеулер конфедерациясын және 28 шіркеу органының таратылуын көздеді, оларды біркелкі протестант шіркеуімен алмастыруды көздеді, оны неміс евангелиелік шіркеу деп атауды жоспарлады. 1933 жылғы 27 мамырда 28 шіркеу органының өкілдері Берлинде жиналды және Людвиг Мюллерге дауыс берген азшылыққа қарсы Бетел институтының басшысы және ескі Пруссия одағының евангелиелік шіркеуінің мүшесі Фридрих фон Бодельшвингті Рейх епискобы деп сайлады, бұл жаңадан құрылған лауазым еді. Неміс христиандары бұл сайлауға қатаң қарсы болды, өйткені Бодельшвинг олардың жақтасы емес еді. Осылайша, үнемі заң бұзатын нацистер пруссиялық үкіметті пайдаланып, шенеуніктер өкілеттіктерін асырып түскенін мәлімдеді.

Діни дербестіктің жойылуы

Нацистік үкімет протестанттық шіркеу органдарын «Неміс христиандары» арқылы іштен реттеуге келмейтінін түсінген соң, конституциялық дін бостандығы мен діни ұйымдастыру құқығын жойды. Бодельшвингтің санкциясыз сайлануы протестанттық шіркеулердің конституцияларына қайшы келетін жағдай тудырды деп мәлімдеді. Осы негізде 24 маусымда нацистік мәдениет министрі Бернхард Руст Август Ягерді Пруссияның шіркеу істері жөніндегі мемлекеттік комиссары етіп тағайындады. Бұл әрекет Ескі Пруссиялық одақтың евангелистік шіркеуінің заңмен бекітілген орган мәртебесін (link=no) бұзып, оны Ягердің бұйрықтарына бағындырды (қараңыз). Сол күні Бодельшвинг Рейх епископы лауазымынан кетті. 28 маусымда Ягер Мюллерді жаңа Рейх епискобы етіп, ал 6 шілдеде Ескі Пруссиялық одақтың евангелистік шіркеуінің басшысы етіп тағайындады. Бұл шіркеу сол кезде 18 миллион парияшысымен Германиядағы ең ірі протестанттық шіркеу болды, ал Германиядағы протестанттардың жалпы саны 41 миллионды құрады (жалпы халық саны: 62 миллион). Каплер 3 маусымда зейнеткерлікке өтініш бергеннен кейін Евангелиелік Жоғарғы Кеңестің президенті лауазымынан кетті, ал генерал-суперінтендент Вильгельм Хендлер (Берлин маңындағы аудандарға жауапты), сол кезде Бранденбург консисториясының наурыз айындағы отырысын басқарды, жасы бойынша зейнеткерлікке шықты. ), Дибелиус, Макс Дистель (Берлиннің оңтүстік-батыс маңындағы Кёлльн Ланд I деканатының суперінтенденты), Эмиль Каров (Берлиннің ішкі қаласының бас суперінтенденты) және Эрнст Витс (Төменгі Лузатия және Жаңа Марш аймақтарының бас суперінтенденты) Бранденбург Маршының шіркеулік провинциясының рухани басшылығын толығымен жойды. Содан кейін «Неміс христиандарынан» доктор Фридрих Вернер (заңгер) Евангелиелік Жоғарғы Кеңестің уақытша президенті болып тағайындалды және ол 1945 жылға дейін қайта сайланған Ескі Пруссиялық жалпы синодтың ресми тағайындауынан кейін осы лауазымда қалды. Жаңадан құрылған 28 протестанттық шіркеудің синодтары өздерін жеке шіркеулер ретінде тарату туралы шешім қабылдауға тиіс болды. Барлық 28 протестанттық шіркеудің өкілдері Мюллерді Рейх епископы ретінде бекіту үшін жаңадан құрылған Ұлттық Синодқа қатысуға міндетті болды. Мюллер өзін жаңа ұйымның басшысы деп санады. Ол Рухани Министрлікті (Берлинде, Marchstraße # 2 мекенжайында, бұрынғы Германияның евангелистік шіркеу конфедерациясының ғимаратында) құрды, ол төрт адамнан тұратын атқарушы орган болды, олар сайланбады, бірақ оларды Мюллер өзі тағайындады.

Қамқоршылардың төтенше келісімдері

1933 жылдың 11 қыркүйегінде Герхард Якоби христиандық және протестанттық принциптердің бұзылуын аңғартқан шамамен 60 наразы пасторды жинады. Вешке мен Гюнтер Якоб Пасторлардың Төтенше Одасын құруды ұсынды (link=no), және олар осылай істеді, Пастор Нимеллерді президент етіп сайлады. Ресми ұйым христиандыққа қарсы, еретикалық және осылайша заңсыз болғандықтан, жаңа протестант шіркеуі құрылуы керек еді. Одаға қосылған әрбір пастор – 1933 жылдың қыркүйек айының соңына дейін Германиядағы барлығы 18 842 протестант пасторының 2036-сы қосылды – «арийлік параграфты» қабылдамайтынына қол қоюға міндетті болды.

Синодтарды жою

1933 жылдың 18 қыркүйегінде Вернер ескі Пруссиялық жалпы синодтың президі болып тағайындалды, осылайша шіркеу сенатының президенті болды. Немістер көбірек жағдайларда «арий тегінен» екенін дәлелдеуге міндетті болды, бұл көбінесе шіркеулердің крещениелік тізілімдерінен алынған көшірмелермен расталды, олардың барлық төрт ата-анасы крещение алғанын куәландырды. Кейбір пасторлар көп ұзамай, төрт крещение алған ата-анасы жоқ адамдарға үлкен көмек көрсетіліп, кейін тіпті олардың өмірі сақталғанын түсінді – егер олар крещениелік тізілімдерінен алынған жалған көшірмелермен арий екендігі расталса. Пастор Пол Браун (Lobetal, бүгінгі Бернау-бай-Берлиннің бір бөлігі) сенімді пасторларға жалғанды қалай жасау керектігі туралы құпия түрде меморандум таратты. Бірақ көптеген пасторлар заңгерлік көзқараста болғандықтан, жалған көшірмелерді беруден бас тартты. 13 қарашада 20 000 неміс христиандары Берлиндегі Спорт сарайында бас жиналысқа келді. Неміс христиандарының Ұлы Берлин бөлімінің президенті доктор Райнхольд Краузе сөз сөйлеп, Ескі Келісімді оның күдікті «жұбайлық сыйлыққа негізделген еврейлік моралі» үшін жамандады және Жаңа Келісімді «күнаһкор есімділік пен кемсіну теологиясынан» тазартуды талап етті, Краузе оның пайда болуын Тарс раввині (Шауль) Пауылға байланыстырды. Германиядағы христиандарға наразылық толқыны келіп, бұл қозғалыстың құлдырауына себеп болды. 25 қарашада Бавариялық христиандар Германиядан бөлініп шыққанын жариялады. Сондықтан Краузе неміс христиандары мен ескі Пруссиялық одақтың евангелистік шіркеуіндегі лауазымдарынан босатылды. Краузенің жұмыстан босатылуынан кейін қараша айының соңында радикалды Тюрингиялық бөлімше де өз бөлінісін жариялады. Алайда, жоғары деңгейдегі неміс христиан шенеуніктері көбінесе өз орнында қалды. 1934 жылдың 4 қаңтарында Людвиг Мюллер, Рейх епископы лауазымымен Германиядағы барлық протестант шіркеу органдарына заң шығару құқығына ие екенін мәлімдеп, шіркеу ғимараттарында, органдарында және бұқаралық ақпарат құралдарында шіркеулер арасындағы күресті талқылауға тыйым салатын жарлық шығарды. Пасторлардың төтенше келісімі бұл жарлыққа 7 және 14 қаңтарда қарсылық білдірген пасторлар өз мінбарларынан оқыған мәлімдемемен жауап берді. Мюллер содан кейін Берлиндегі 60-қа жуық пасторды тұтқындауға немесе тәртіптік шаралар қолдануға шақырды, оларды неміс христиандарының мүшелері немесе тыңшылар айыптаған. Гестапо Нимеллердің телефонын тыңдап, оның және Вальтер Кюннеттің Гитлерден Людвиг Мюллерді жұмыстан шығаруды жеке өтіну жоспарын білді. Гестапо «бөліп биле» тактикасын қолданып, олардың ниеттерін қастандық ретінде жариялады, сондықтан лютеран шіркеуінің басшылары Мараренс, Мейзер және Вурм 26 қаңтарда Нимеллерден алшақтады. Осылайша билікті басып алған неміс христиан Мюллер шіркеу басшысы ретіндегі қарсыласы неміс христиан Вернердің шіркеу Сенатының президенті және Евангелиелік Жоғарғы шіркеу Кеңесінің президенті лауазымынан орындауын тоқтатуға тыйым салды. Вернер содан кейін Мюллерді Берлиндегі I Ландгиртте сотқа берді. Бұл шешім ескі Пруссиялық одақтың евангелистік шіркеуі үшін маңызды салдарларға әкелді. Сондай-ақ, судья Гюнтер (Ландгирт сотының судьясы), Хорст Холштейн, Фридрих Юстус Перльс және Фридрих Вейслермен заңдық кеңес алған қарсыластар Людвиг Мюллер мен оның адал бағыныстарын оның қасақана конституцияға қарсы шаралары бойынша сот шешімі шығару үшін жалпы соттарда сот процесінің толқынымен қамтыды. Мюллер заңдық негізсіз әрекет еткендіктен, соттар көбінесе талапкерлердің құқылы екенін дәлелдеді. 3 ақпанда Мюллер тағы бір жарлық шығарды, ол лауазымды адамдарды еріксіз ерте зейнеткерлікке жіберу туралы. Мюллер осылайша консисториялардағы, Евангелиелік Жоғарғы шіркеу Кеңесіндегі және деканаттардағы қарсыластардан қызметкерлерді тазартуды жалғастырды. 1 наурызда Мюллер Нимеллерді зейнеткерлікке шығарды, бірақ соңғысы және оның Дахлем қауымы бұған мән бермеді. Вилли Хан, Oberstudienrat Георг Линднер, Х. Майкл, Вилли Преториус, Рабнау, Шарф, Regierunsgrat Курт Сие және Генрих Фогель, төрағасы Герхард Якоби болды. Гестапо бірінен кейін бірі аймақтық бауырластар кеңесінің кеңселерін жапты. Вернер Зиллих және Макс Мольтер атқарушы директорлар болды, ал олармен бірге Элизабет Мёринг (Бранденбургтегі Гавелдегі Қасиетті Катарина шіркеуіндегі қарсы пастор Готфрид Мёрингтің қарындасы) және Сента Мария Клат (Берлин Моабитіндегі Сент-Джон шіркеуінің қауымы) де жұмыс істеді. Гестапо оны 40-тан астам рет шақырып, оны қорқытып, оның еврей тегінің бір бөлігі болғандықтан түрмеде ең жаман жағдайға түсуі мүмкін екенін айтты. Ұлы Берлинге кіретін он бір деканаттың алтысы Пасторлардың төтенше келісіміне қосылған суперинтенденттермен басқарылды. Әсіресе Помераниялық шіркеу провинциясындағы көптеген ауылдық пиетистер арасында оппозиция айтарлықтай қолдау тапты. Неміс христиандары көптеген ресми шіркеу органдарында көпшілікті құраса да, көптеген белсенді адамдарды қамтитын Исповедальдық христиандар әлі де азшылық болды, бірақ олардың саны артты. Көптеген бейтарап, дінге сенбеуші протестанттармен салыстырғанда, екі қозғалыс та маргиналды болды. 1922 жылғы ескі Пруссиялық одақтың евангелистік шіркеуінің жаңа конституциясына енген шіркеу құрылымдарындағы діни ықпалдың 1918 жылға дейінгі дәстүрі. 19 ғасырға дейін құрылған көптеген шіркеулерде патронат құқығына ие меценат болды, яғни ауылдық жерлердегі поместье иесі немесе саяси муниципалитет немесе қала шіркеу ғимараттарын ұстап тұруға және пасторға жалақы төлеуге жауапты болды. Пастордың келісімінсіз тағайындалуы мүмкін емес. Бұл нацилік кезеңде қарғысқа айналды. Барлық саяси ұйымдар нацилік идеологияға бағынғандықтан, олар бос орын туғанда нацилікке бағынышты пасторларды тағайындау үшін патронатты пайдаланды. Кейбір поместье иелері де нацистерге жақтасқан. Бірақ көбінесе поместье иелері консервативті болды және осылайша ескі Пруссиялық одақтың евангелистік шіркеуіндегі оппозицияны қолдады. Сондықтан олардың патронатындағы қауымдар көбінесе шіркеу ішіндегі оппозициядан пасторды сақтап немесе жаңадан тағайындап алатын. 1934 жылдың 9 тамызында Екінші Ұлттық синод, барлық синод мүшелері Рухани министрлікке қайта қабылданғаннан кейін, бұрын тәуелсіз протестант шіркеу органдарының біртектілігін жойды, олардың тиісті синодтарына шіркеу ішіндегі мәселелерді шешу құқығын жоққа шығарды. Бұл талаптар біртекті шіркеу органдарындағы шіркеу мүшелері арасындағы сынды күшейтті. 1934 жылдың 23 қыркүйегінде Людвиг Мюллер шіркеу рәсімінде Рейх епископы болып тағайындалды. Бавариялық лютеран шіркеу органдары және Рейн өзенінің оң жағындағы Вюртемберг қыркүйек айында бірігуден тағы да бас тартты. Олардың басшыларының, епископ Мейзердің және епископ Вурмның қамалуы Баварияның және Вюртембергтің шіркеу мүшелерінің наразылығын тудырды. Осылайша нацилік Рейх үкіметі неміс христиандары протестанттар арасында көбірек алапатты тудырып, оларды үкіметке қарсы оппозицияға итеретінін, нацилік билік үшін пайдалы шіркеу қызметкері ретінде протестантизмді бағындырмайтынын көрді. 20 қараша 1934 жылғы сот шешімі маңызды жаңалық болды. Берлиндегі I Ландгирт соты Мюллердің 1934 жылдың 26 қаңтарында Ескі Пруссиялық одақтың евангелистік шіркеуіндегі «фюрерлік принципін» енгізгеннен бастап қабылданған барлық шешімдерді күштен шығару керектігін шешті. Темдеу арасында Нимеллер және басқа Исповедальдық шіркеу белсенділері 1934 жылдың 19 және 20 қазанында Берлиндегі Дахлем қауымында екінші Рейх синодын өткізді. Барлық исповедальдық қауымдар мен сақталған шіркеулерден сайланған синод мүшелері тәуелсіз неміс евангелистік шіркеуін құруға шешім қабылдады. Исповедальдық қауымдар заңға қайшы келуге мәжбүр болар еді...

Үкіметтің жік салғанға қарсы әрекеті

1935 жылғы 16 шілдеде Ханс Керрль жаңадан құрылған шіркеу істері жөніндегі рейх министрі болып тағайындалды. 1935 жылғы 10 қыркүйекте Пруссияның ескі бауырластар кеңесі жиналып, үшінші ескі Пруссиялық Синодты (Штеглиц Синоды) дайындады. 26 қыркүйекте Ескі Пруссия одағының бүкіл Евангелиялық шіркеуінен келген Синод мүшелері үшінші ескі Пруссиялық Синодты Берлиндегі Альбрехтштрассе, 81 нөмірдегі үйдің шіркеу залында өткізді. Бұл шараны Берлиндегі Марк шіркеуінің қауым мүшелері ұйымдастырды. 1932 жылдан бері Берлиндегі Зехлендорф (қазіргі Штеглиц-Зехлендорф ауданының бір бөлігі) евангелистік әлеуметтік қызмет кеңсесінің директоры қуғынға ұшыраған еврейлер мен еврей тегіндес христиандар үшін шаралар қабылдауға шақырды. Ол өз меморандумында, Нюрнберг заңдарында белгіленгендей, еврейлерге тыйым салынған жұмыс орындарының саны артуына байланысты, «арий емес» протестанттардың үштен бірі жұмыссыз қалғанын түсіндірді. Ол жүйелі кедейленуді «суық погром» деп атады, ол неміс еврейлерінің демографиялық дамуы көрсеткендей, нацистік қуғын-сүргінге ұшыраған неміс еврейлерінің жойылуына бағытталған және соның салдарынан туындаған еді. Швеция шіркеуінің сын-пікірін келтіріп, немістердің жаңа құдайы – Ұлт екенін, оған олар адамдық құрбандықтар шалатынын айтты. Альбертс пен Нимеллер меморандумды талқылауды ұсынғанмен, көптеген Синод мүшелері бас тартты, ал меморандум кейіннен қарастырылмай қалды. Синод мүшелері яһуди дінін ұстанатын адамдар, егер олар қаласа, шүкіршілік рәсімінен өтуі мүмкін деген фактіні ғана түсіне алды. 1932 жылдан бері неміс христиандары осыны мүлдем жоққа шығарды, христиандықты тек басқа ұлт өкілдеріне арналған дін деп санайды, бірақ кейбір Мойындаушы христиандар да яһудилерді шүкіршілікке қабылдаудан бас тартты. Керрль 1935 жылғы 3 қазанда өте беделді Вильгельм Зеллнерді (лутеран, 1931 жылға дейін Вестфалияның бас инспекторы) Рейх шіркеу комитетін (RKA) құруға иланды. Бұл комитет бейтарап, орташа Мойындаушылар мен орташа неміс христиандарын біріктіріп, даулы шіркеулік партияларды татуластыруға бағытталды. Осылайша, ресми неміс евангелистік шіркеуі жаңа бюрократияға бағынды, Людвиг Мюллер ықпалын жоғалтты, бірақ қазіргіде мәнсіз атақтарын – неміс рейх епископы және ескі Пруссия мемлекеттік епископы – сақтап қалды. Қараша айында мемлекеттік шіркеу комитеттері мен провинциялық шіркеу комитеттері құрылуы тиіс еді. Керрль Карл Эгер басқаратын Ескі Пруссия одағының евангелистік шіркеуі үшін мемлекеттік шіркеу комитетін (LKA) тағайындады. Оған жоғары консистория кеңесшісі Уолтер Камински (Кёнигсберг), пастор Теодор Куесснер (Шығыс Пруссия провинциялық Синодының президенті), пастор Эрнст Мартин (Магдебург), суперинтендент Вильгельм Эвальд Шмидт (Оберхаузен) және суперинтендент Ричард Циммерманн (Берлиндегі Бартоломей шіркеуі және Берлин қалалық Синодының президенті) кірді. Қараша айында Керрль Мойындаушы шіркеудің параллель мекемелерін таратуға жарлық шығарды, бірақ бауырластар кеңесі оған наразылық білдіріп, оны елемеді. 19 желтоқсанда Керрль пасторларды тағайындау, білім беру, емтихан алу, діни қызметке тағайындау, шіркеулік сапарлар, уағыздан хабарландырулар мен мәлімдемелер жасау, жеке қаржылық құрылымдар құру және Мойындаушы Синодтарды шақыру сияқты барлық Мойындаушы шіркеудің қызметін тыйым салатын жарлық шығарды. Сондай-ақ, жарлық провинциялық шіркеу комитеттерін құрды. Осылайша, бауырластар кеңесі жасырынып, жасырын әрекет етуге мәжбүр болды. Рейн және Вестфалия провинцияларындағы Мойындаушы шіркеу 1936 жылдың 14 ақпанына дейін провинциялық шіркеу комитеттерін құруға кедергі келтірді. Татуласу белгісі ретінде Ескі Пруссия одағының евангелистік шіркеуінің мемлекеттік шіркеу комитеті 1934 жылдың 1 қаңтарынан 1935 жылдың 30 қарашасына дейінгі кезеңдегі барлық діни қызметкерлерді тағайындау мен Мойындаушы шіркеудің емтихандарын заңды деп мойындады. Дегенмен, Мойындаушы шіркеу мемлекеттік шіркеу комитетінің жаңа емтихан кеңсесін қабылдаудан бас тартты. Бірақ Кюннет (Ішкі Миссия) және Берлиндегі Фридрих Вильгельм университетінің бірнеше белгілі профессорлары, бұрын Мойындаушы шіркеуде жұмыс істеген, комитетпен ынтымақтасуға дайын екендерін мәлімдеді, атап айтқанда, профессор Альфред Бертхоле, Густав Адольф Дайсманн (Volkskirchlich Evangelische Vereinigung; VEV). Төртінші рейхтің Бад-Ойнхаузендегі (17-22 ақпан 1936 ж.) Синодында Далемиттер көптеген лютерандық Мойындаушы христиандармен келіспеді. Бірінші Алдын ала шіркеу атқарушы органы отставкаға шықты, өйткені мүшелері, тұтас шіркеулерді ұсынушылар, комитеттермен ынтымақтасуды қаласа, ал қираған шіркеулерден келген мүшелері, әсіресе Далемиттер, оған қарсы болды. 18 наурызда үш лютерандық тұтас шіркеу Германияның евангелистік-лютерандық шіркеуінің кеңесін (көбінесе «Лютеррат» немесе «Лютер кеңесі» деп аталады) құрғанын жариялады. Брунсвик, Любек, Мекленбург, Саксония еркін штаты, Шлезвиг-Гольштейн және Тюрингиядағы лютерандық қираған шіркеулердің бауырластар кеңестері, сондай-ақ Ескі Пруссия одағының евангелистік шіркеуінің аумағындағы кейбір лютерандық Мойындаушы қауымдар осы кеңесті мойындады. Авторлар нацистік режим неміс халқын сөзсіз апатқа әкелетінін тұжырымдады. Вайслер протестант және еврей тегінде болғандықтан, оны сотқа тартпады, онда оның жалған айыптамалары оңай ашылар еді, бірақ 1937 жылдың 13-19 ақпаны аралығында Заксенхаузен концлагеріне депортациялап, азаптап өлтірді, осылайша протестанттық жақтағы Kirchenkampf-тың алғашқы құрбаны болды. 1936 жылдың 2 шілдесінен 1945 жылға дейін Генрих Гиммлер, Рейхсфюрер СС, Ескі Пруссия одағының евангелистік шіркеуіне қарасты Куэдлинбургтегі Святого Сервация шіркеуін басып алып, СС-тің неогермандық дін туралы шатасқан идеялары аясында оны жазықша құдайларға арналған ғибадатхана ретінде ұйымдастырды. 1936 жылдың 15 желтоқсанында ескі Пруссия бауырластар кеңесі Фриц Мюллер авторлық құқығына ие болған мәлімдеме шығарды, онда шіркеу комитеттерінің саясатындағы келісімсіздіктер мен кемшіліктер сынға алынды. Келесі күні, 18 желтоқсанға дейін төртінші ескі Пруссиялық Синод (сонымен қатар Бреслау Синоды) Бреслауда шақырылды, онда шіркеу комитеттерінің жұмысы және Мойындаушы шіркеу аясында білім беру мен діни қызметке қалай дайындалу мәселелері талқыланды. Ескі Пруссия одағының евангелистік шіркеуінің ресми басқаруындағы бос орын Вернер басқаратын Евангелистік Жоғары шіркеу кеңесімен және провинциялық деңгейдегі консисториялармен толтырылды. Гитлердің туған күніне (1938 жылдың 20 сәуірі) Вернер ерекше сыйлық дайындады. Ескі Пруссия одағының евангелистік шіркеуінің барлық пасторлары Гитлерге адалдыққа ант беруі керек еді. Мамыр айында Рейн шіркеу провинциясының жетінші Синоды орындаудан бас тартты, өйткені антты талап еткен мемлекет емес еді. Алтыншы ескі Пруссиялық Синод екі рет Берлинде шақырылды, біріншісі Николасзе шіркеуінде (1938 жылдың 11-13 маусымы) және екіншісі Штеглиц қауымының шіркеу залында (31 шілде). Никласзеде ант көп талқыланды, бірақ шешім қабылданбады, оны кейінірек ақпарат келгенше кейінге шегерді. Штеглицтегі екінші отырыста Синод мүшелерінің көпшілігі Вернердің талабына келісті. Тамызда Мартин Борманн, нацистік партияның рейхтік жетекшісі, Гитлер антқа қызығушылық танытпағанын мәлімдеді. Дегенмен, консисториялар ант беруді талап етті, бірақ Рейн шіркеу провинциясында 800 пастордың 184-і ғана ант беруден бас тартты. 1938 жылдың жазында Керрль шіркеулік партияларды біріктіруге бағытталған жаңа әрекетпен қайтадан көзге түсті, Фридрих Буштёнс (неміс христиандары), Теодор Элвейн және профессор Хельмут Киттель бастама көтерген Виттенберг одағын пайдаланды.

Яһуди тектес протестанттар

Еврейлердің (оның ішінде Гельтунгсюдендердің ерекше санаты) және еврей тегі бар немістердің үнемі өсіп келе жатқан кемсітушілігі оларды кедейлікке итермеледі. Шіркеудің ресми органы еврейлерге қарсы қудалауға ұшыраған шіркеу мүшелеріне, тіпті еврей дінін ұстанған немістерге де көмектесуден мүлдем бас тартты. Бірақ, сонымен қатар, осы мәселеге алаңдаған, мырза Альбертц, Бонхоффер, Шарлотта Фриденталь, пастор Генрих Грюбер (Иса шіркеуі (Берлин Каулсдорф)), Герман Маас, Мюзель, пасторлар сияқты, мойындау шіркеуінің белсенділері де, олардың көмек көрсетуге деген ниеттері мойындау шіркеуінің шатыры астында жүзеге аспады, себебі қарсыластардың арасында да, әсіресе кальвинистерге қарағанда лютерандардың көптегені еврейге қарсы көзқараста болды немесе мемлекеттік қысым астында нағыз протестанттық сенімді сақтаумен айналысты. Қарсыластар ескі Пруссия одағының евангелистік шіркеуінде арийлік параграфпен күресуге жеткенімен (Людвиг Мюллер оны 1934 жылдың 16 қарашасында жойды), мойындау шіркеуіне қудаланғандар үшін желі құруға 1938 жылдың жазына дейін уақыт кетті. 1933 жылдың басында Фридрих Зигмунд Шульце неміс (Евангелистік, Католик және Мозаикалық) эмигранттары үшін Халықаралық Көмек Комитетін құруды ұсынды (link=no). АҚШ-тағы экуменикалық серіктестер еврей дінін ұстанушыларды алып тастауды талап еткендіктен, жоба сәтсіз аяқталды, ал нацистік үкімет Зигмунд Шульцені Германиядан қуғаннан кейін тоқтап қалды. 1933 жылдың шілдесінде еврей тегі бар неміс христиандары өзін-өзі көмектесу ұйымын құрды, бастапқыда ол «Арий емес христиандардың Рейх федерациясы» (link=no) деп аталды, кейін танымал еврей христианға айналған (Шауль) Тарсуслық Пауылдың құрметіне «Пауылдың Келісімі» (link=no) деп өзгертілді, оған белгілі әдеби тарихшы төрағалық етті. 1937 жылдың басында нацистік үкімет бұл ұйымды тыйым салды, жаңа мұрагер ұйымға рұқсат берді – «1937 жылғы қауымдастық» (link=no), оған мүшелерді қабылдауға тыйым салынды. Осылайша жаңа қауымдастық өзінің ең көрнекті басшыларын жоғалтып, нацистік терминологияда «Мишлинге» деп аталатын ұйымға айналды. Спиеро өзінің жеке көмек кеңсесін Бранденбургская көшесіндегі 41-үйге (Берлин) ашты. 1936 жылдың 31 қаңтарында Лондон қаласында Халықаралық шіркеу көмек комиссиясы құрылды, оны мойындау шіркеуінен мырза Альбертц өкілдік етті, бірақ оның неміс әріптесі іске аспады. Сондықтан епископ Джордж Белл Берлиндегі халықаралық көмек комиссиясының кеңсесін басқару үшін өзінің қайын қарындасы Лора Ливингстонды шақырды. Ол Спайроның кеңсесіне қосылды. Еврей тегі бар неміс христиандарының 70-80% протестанттар болғанына қарамастан, мойындау шіркеуінің сәтсіздігі айқын болды. 1938 жылдың тамызында нацистік үкімет еврей немістері мен еврей тегі бар немістерді Израиль немесе Сара деген ортаңғы есімдерді қабылдауға және оларды кез келген жағдайда қолдануға мәжбүр етті, мысалы қолтаңбаларда, визиткаларда, хаттарда, мекенжайларда және фирмалар мен есімдердің тақталарында. 1936 жылы жаңа күш-жігерді бастаған Грюбер және бірнеше ынталы адамдар болды. Олар 1938 жылы Гестапо бюросы Грюбер деп атаған, бірақ ресми түрде Евангелиелік арий емес адамдарға көмек көрсету орталығы деп аталған жаңа ұйымды қолдаған мойындау шіркеуінің қолын күштеп алды. 1939 жылдың мамырына дейін 25 аймақтық кеңсе ашылды, оларды провинциялық ішкі миссия үй-жайларының атқарушы директорлары басқарды, олар мойындау шіркеуіне немесе соңғылардың басқа мандаттарына жабысты. Мырза Альбертц, пастор Адольф Курц (Он екі елші шіркеуі, Берлин) және Ливингстон бірлесіп жұмыс істеді. Бюро негізінен еврей немістері мен еврей тегі бар немістер үшін тыйым салынбаған басқа мамандықтар бойынша қайта білім беруді қолдаумен және иммиграциялық виза беретін елдерді табумен айналысты. Нацистердің еврей деп санаған барлық адамдарды өлтіру туралы шешімі әлі қабылданбаған кезде, Бюро мүдделі адамдардың эмиграциясын көтермелеуші мемлекеттік агенттік ретінде белгілі бір мемлекеттік танылуға ие болды. 1938 жылдың 9 қарашасында нацистік үкімет қарашалық погромды ұйымдастырды, оны көбінесе «Кристалл түн» деп атайды. Нақты ұйымдастырылған нацистік отрядтар бірнеше жүз адамды өлтірді, Берлиндегі 12 ірі синагоганың тоғызына от қойды (барлық Германияда 1900 синагога), 1200 еврей берлиндіктер Заксенхаузен концентрациялық лагеріне айдалды. Германияның барлық жерінде 30 000 еврей еркек тұтқындалды, олардың арасында еврей қауымының мүшелері ретінде тіркелген үш немесе төрт ата-бабасы бар 115 протестанттық пастордың бәрі дерлік болды. Көптеген ер адамдар тұтқындалудан жасырынды және Грюбердің үйіне, Иса шіркеуінің (Берлин Каулсдорф) пасторлық үйіне келді. Грюбер оларды өз приходындағы бақшалардың коттедждерінде жасырды. Нацистер тұтқындалғандарды тек олар дереу эмиграцияға кетсе ғана босатты. Сондықтан виза алу басты мақсатқа және мәселеге айналды. Епископ Джордж Белл тұтқындалған пасторларды құтқаруға тырысып, сәттілікке жетті, Англия шіркеуін британ үкіметі арқылы оларға британдық виза беруге көндірді, бірақ ескі Пруссия одағының ресми евангелистік шіркеуі өз тұтқындалған дін қызметкерлерінің пайдасына араласуға тіпті тырыспады. Осылайша еврей тегі бар протестант пасторларының ешқайсысы қызметте қалған жоқ немесе қайта оралған жоқ. Басқа тұтқындардың көптегені де Англия шіркеуі сияқты ықпалды жақтасы болған жоқ. 1938 жылдың 7 желтоқсанында британдық «Израильге еврей христиандық куәлігі» ұйымы Грюберге Орaниенбургер көшесіндегі 20/21 үй-жайын берді, осылайша ол өз бюросын сол жерге көшірді. Курц кеңестерін, бұрын Берлиндегі Он екі елші шіркеуінің пасторлық үйінде өткізгенін, жаңа кеңсе орнына көшірді. 1936 жылдың 19 желтоқсанында бюро Грюбердің штаты бес адамға дейін өсті, ақпан айында 1939 жылы 30-ға, ал шілде айында сол жылы 35-ке жетті. Өзінің ішінара еврей тегі болғандықтан жұмыстан шығарылған Вернер Сильтен жұмысына қосылды. Сильтен Берлин қалалық сарайының оңтүстік жағына қарап тұрған Ан дер Штехбан көшесіндегі 3–4 үйлерде қосымша кеңсе бөлмелерін тапты, ал 1939 жылдың 25 қаңтарында бюроның эмиграция бөлімі, министрлік кеңесшісі Пол Хайниц басшылығында, жаңа орналасқан жерге көшті. Грюбердің әйелі Марианне, туған қызы Виц, жаңа орналасқан жердің жалға алу ақысын төлеу үшін өзінің IG Farben акцияларын сатты. Ливингстон британ достастығы бөлімін, Вернер Хиршвальд Латын Америкалық бөлімін, ал Сильвия Вольф – скандинавиялық бөлімін басқарды. Сильтен оның орынбасары болды. 1939 жылдың ақпанында Рейхтің ішкі істер министрлігі еврей немістерін және еврей тегі бар немістерді Германиядан қуумен айналысатын барлық кеңселердің жұмысын Рейхтің еврей эмиграциясы жөніндегі орталық кеңсесінде (link=no) біріктірді, оны Рейнхардт Хейдрих басқарды. Адольф Эйхман үш айдың ішінде 50 000 австриялық еврейлерді және еврей тегі бар австриялықтарды қуғандығы үшін жаман атқа ие болды. Сондықтан ол ескі Рейхтің шекараларында еврей немістерін және еврей тегі бар немістерді қууға тапсырылды. 1939 жылдың қыркүйегінен бастап бюро Грюбер Эйхманның бақылауына бағынуға тиіс болды, ол Берлиндегі Курфюрстенштрассе көшесіндегі 115–116 үйлердегі кеңседе «Еврей істері жөніндегі арнайы төреші» (link=no) ретінде жұмыс істеді. Эйхман Грюберді кездесуде еврей эмиграциясы туралы сұрағанда, Грюбердің еврей отбасы болмағанын және одан ешқандай рахмет күтпегенін атап өтті. Грюбер «Жақсы самаритян солай істеді, ал Менің Раббым солай істеуге бұйырды» деп жауап берді. 1939 жылдың 1 наурызынан бастап нацистік Рейх үкіметі «Немец еврейлерінің өкілдігі» ұйымына еврей эмигранттарынан жаңа салық алуды тапсырды (link=no), бай эмигранттардан кедейлердің эмиграциясын қаржыландыру үшін алым жинады. Алынған қаражат эмиграцияны ұйымдастыратын әртүрлі мойындалған қауымдастықтарды қаржыландыруға да жұмсалды. 1 шілдеден бастап Рейхсөкілдігі р...

Ғибадатхананың басқарушылары, басқарушы органдары мен төрағалары

1817 және 1918 жылдар аралығында Пруссия тағына отырғандар бір мезгілде шіркеудің Жоғарғы басшылары (summus episcopus) болды. 1850 жылдан бастап – шіркеуде өзін-өзі басқару күшейгенімен бірге – Евангелистік Жоғарғы шіркеу кеңесі (Evangelischer Oberkirchenrat, EOK) әкімшілік басқару органына айналды. Оның мүшелері, жоғары консистория кеңесшілері (Oberkonsistorialrat, [Oberkonsistorialräte, көпше санында]) деп аталатын, кәсібі бойынша дінтанушылар мен заңгерлер болды. 1918 жылы монархия мен суммепископтық институтының аяқталуы және 1919 жылы Веймар конституциясы бойынша дін мен мемлекеттің бөлінуімен шіркеу, жаңа шіркеу реті (конституциясы) арқылы 1922 жылы шіркеу сенаты (Kirchensenat) деп аталатын сайланған басқару органы құрды, ал EOK оған шектеулі өкілеттіктермен бағынышты болды. Шіркеу сенатына жалпы синодтың президенті төрағалық етті. Нацистік режимнің араласуы шіркеу ретін бұзуға және іс жүзінде жоюға алып келді, нәтижесінде 1933 жылы мемлекеттік епископ (Landesbischof) сияқты жаңа органдар пайда болды, ол 1935 жылы өкілеттігінен айырылды, 1935 жылдан бастап мемлекеттік шіркеу комитеті (Landeskirchenausschuss) (1937 жылы таратылды) және, ақырында, EOK-нің заңсыз тағайындалған президентінің басқаруды де-факто басып алуы (1945 жылға дейін) орын алды. Соғыс аяқталғаннан кейін спонтанды түрде құрылған уақытша кеңесші кеңес (Beirat) EOK-нің жаңа президентін тағайындады. 1951 жылы EOK шіркеу кеңсесіне (Kirchenkanzlei) аты өзгертілді, ал 1953 жылдың желтоқсанында шіркеу ұйымы Евангелиелік Одақ шіркеуі болып қайта аталды.

Жалпы синодтың және ЕКУ синодтарының президиумы

1922 жылға дейін президент шіркеудің заң шығару органы – жалпы синодтың төрағасы ғана болды, содан кейін жаңа басқару органы – шіркеу сенатының да төрағасы болды.

Нацистік билік кезінде қатар тұрған басқару органдары

Нацистік режимнің ескі пруссиялық шіркеудің ішкі істеріне араласуы салдарынан, режимге жақын адамдар басқарушы лауазымдарды қолға алып, олардан ығыстырылып, жағдайы нашарлағанда қайтадан айырылатын. Ескі пруссиялық шіркеуінің жақтастары бұл жағдайды факт ретінде қабылдап, 1934 жылдың 29 мамырында Ескі Пруссия одағының евангелистік шіркеуінің Мемлекеттік бауырлар кеңесі (Landesbruderrat) деп аталған өз басқару органдарын құрды.

Евангелистік шіркеудің (ежелгі Пруссия) одағының кеңесі

1951 жылғы 1 тамыздағы жаңа шіркеу реті, біріктірілген ескі прус шіркеуінің басқару орталығына айналуымен, бос қалған шіркеу сенатын ескі прус одағының евангелистік шіркеуінің кеңесімен (Rat der Evangelischen Kirche der altpreußischen Union) алмастырды. Сонымен қатар, Мемлекеттік бауырластар кеңесінің (Landesbruderrat) жақтастары шіркеуге қайта қабылдануы мүмкін болды. 1953 жылдың желтоқсанында шіркеудің (содан бері: Evangelische Kirche der Union, EKU) және оның органдарының атауларынан «ескі прус» деген сөз жойылды. Басқару кеңесіне жалпы синодтың төрағасы мүше болып кірді, бірақ кеңес мүшелерінің шіркеулерінің рухани басшылары ғана төраға болып сайланды, Курт Шарфтан басқа, ол кейін епископ атанды. Сондықтан төраға «Жетекші епископ» (Leitender Bischof) деп аталды, бірақ бұл атақ бұрынғы үш мүше шіркеудің рухани басшыларына қолданылмады. 1972 жылы Евангелиелік Одақ шіркеуінің шекаралық ынтымақтастығына Шығыс Германия тарапынан кедергі келтірілуіне байланысты, ол ГДР және Шығыс Берлин үшін, сондай-ақ Батыс Германия және Батыс Берлин үшін жеке басқару органдарын құрды. Бұл органдар 1991 жылы қайта біріктірілді.

Неміс тілінде

Akten zur deutschen auswärtigen Politik: D сериясы (1937–1945), 13 том, Уолтер Бюссман (ред.), том 7: «Соғыс басталуға дейінгі соңғы апталар: 9 тамыз – 3 қыркүйек 1939 жыл», Геттинген: Vandenhoeck & Ruprecht, 1956, 171 бет. Гельмут Байер, Kirche in Not: Баварияның екінші дүниежүзілік соғыстағы шіркеулері, Невштадт ан дер Айш: Degener (тапсырыс бойынша), 1979, (=Einzelarbeiten aus der Kirchengeschichte Bayerns; 57-том). Фелицитас Боте фон Рихтхофен, Вильмерсдорфтағы қарсылық, Gedenkstätte Deutscher Widerstand (ред.), Берлин: Неміс қарсыласуының еске алу орталығы, 1993, (=1933–1945 жылдардағы Берлиндегі қарсылық туралы жазбалар; 7-том). Die Bekenntnisse und grundsätzlichen Äußerungen zur Kirchenfrage: 3 том, Курт Дитрих Шмидт (ред.), Геттинген: Vandenhoeck & Ruprecht, 1934–1936, 1-том. Урсула Бюттнер, «Шіркеуден кету: неміс протестанттары және үшінші рейхтегі еврейлердің және еврей тегіндес христиандардың қуғындалуы», «Шіркеуден кету: үшінші рейхтегі еврейлердің араласуы» (Die verlassenen Kinder der Kirche: Der Umgang mit Christen jüdischer Herkunft im "Dritten Reich") еңбегінде, Урсула Бюттнер және Мартин Грешат (ред.), Геттинген: Vandenhoeck & Ruprecht, 1998, 15–69 беттер. Отто Дибелиус, Das Jahrhundert der Kirche: Тарих, зерделеу, көзқарас және мақсаттар, Берлин: Furche Verlag, 1927. Клаус Дробиш, «Гуманитарлық көмек – христиандық қарсылықтың маңызды бөлігі (пропст Генрих Грюбердің 100 жылдығына орай)», «Генрих Грюбер және салдары: 1991 жылғы 25 маусымда Берлин Каулсдорфтағы Иисус шіркеуінде өткен симпозиум материалдары», Ева Воссберг (ред.), Берлин: Bezirkschronik Berlin Hellersdorf, 1992, (=Hellersdorfer Heimathefte; № 1), 26–29 беттер. Герхард Энгель, Гитлердегі әскери атташе: 1938–1943; майор Энгельдің жазбалары, Хильдегард фон Котце (ред. және түсіндіруші), Штутгарт: Deutsche Verlags Anstalt, 1974, (=Schriftenreihe der Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte; 29-том). Эрих Фёрстер, Король Фридрих Вильгельм III билігіндегі Пруссияның өлкелік шіркеуінің пайда болуы; Эрих Фёрстердің айтуынша, дереккөздер бойынша. «Немец протестантизміндегі шіркеу тарихына үлесі» (2 бөлім, Тюбинген: Mohr, 1905 (1-бөлім) және 1907 (2-бөлім)). Фредерик Вильгельм III және Даниэль Амадей Готтлиб Неандер, Лютер Корольдік Пруссия жерлеріндегі евангелистік шіркеу күн тәртібіне қатысты (11827), Берлин: Unger, 21834. Герберт Фрост, Евангелистік шіркеулердің конституциялық мәселелері: неміс евангелистік өлкелік шіркеулердің конституциялық құқығы бойынша салыстырмалы-құқықтық зерттеулер, Геттинген: Vandenhoeck & Ruprecht, 1972, Кельн университетінің хабилитациялық диссертациясымен жартылай сәйкес, 1968. Вольфганг Герлах, Als die Zeugen schwiegen: Танымал шіркеу және еврейлер, қайта өңделген және толықтырылған басылым, Берлин: Institut Kirche und Judentum, 21993, (=Studien zu Kirche und Israel; 10-том). Алдыңғы нұсқасы «Крест пен Давид жұлдызы арасында» докторлық диссертациясы ретінде жарық көрген, Гамбург университеті, 11970. Артур Голдшмидт, Терезиенштадт евангелистік қауымының тарихы 1942–1945, Тюбинген: Furche Verlag, 1948, (=Das christliche Deutschland 1933 bis 1945: Evangelische Reihe; 7-том). Мартин Грешат, «Фридрих Вайслер: Гитлерге қарсылық көрсеткен танымал шіркеудің заңгері», «Шіркеудің тасталған балалары: үшінші рейхтегі еврей тегіндес христиандармен қарым-қатынас» еңбегінде, Урсула Бюттнер және Мартин Грешат (ред.), Геттинген: Vandenhoeck & Ruprecht, 1998, 86–122 беттер. Мартин Грешат, ««Немістердің құдайына қарсы»: Марга Мейселс еврейлерді құтқару үшін күресі», «Шіркеудің тасталған балалары: үшінші рейхтегі еврей тегіндес христиандармен қарым-қатынас» еңбегінде, Урсула Бюттнер және Мартин Грешат (ред.), Геттинген: Vandenhoeck & Ruprecht, 1998, 70–85 беттер. Мартин Грешат (ред. және түсіндіруші), Zwischen Widerspruch und Widerstand: Texte zur Denkschrift der Bekennenden Kirche an Hitler (1936), Мюнхен: Kaiser, 1987, (=Studienbücher zur kirchlichen Zeitgeschichte; 6-том). Израиль Гутман, Дэниел Френкель, Сара Бендер және Джейкоб Борут (ред.), Lexikon der Gerechten unter den Völkern: Deutsche und Österreicher [Rashût ha Zîkkarôn la Sho'a we la Gvûrah (רשות הזכרון לשואה ולגבורה), Иерусалим: Yad VaShem; неміс тілінде], Уве Хагер (ауд.), Геттинген: Wallstein Verlag, 2005, мақала: Heinrich Grüber, 128 беттен бастап. Генрих Грюбер. Адамдарға қызметі, Питер Мехнерт атынан Evangelische Hilfsstelle für ehemals Rasseverfolgte және Bezirksamt Hellersdorf (ред.), Берлин: Bezirkschronik Berlin Hellersdorf, 1988. Гуннар Хайнсон, «Хитлер Германиясының геноцидінен Холокосттың айырмашылығы неде?», Берлиндегі еврей қауымының Gemeindehaus-да 1999 жылғы 22 сәуірде өткен лекция, 3 бет. Эрнст Хорниг, Шлезиядағы танымал шіркеу 1933–1945: Тарих және құжаттар, Геттинген: Vandenhoeck & Ruprecht, 1977, (=Arbeiten zur Geschichte des Kirchenkampfes: Ergänzungsreihe; 10-том). Вильгельм Хюффмайер, «Евангелистік шіркеу одағы: қысқаша тарихи шолу», «Христиандықтың үлкен мақсаттарына сәйкес»: The Evangelische Kirche der Union 1817–1992: Eine Handreichung für die Gemeinden, Вильгельм Хюффмайер (жинақтаушы), Evangelische Kirche der Union Киршенканцлейі (ред.), Синод атынан, Билефельд: Luther Verlag, 1992, 13–28 беттер. Вильгельм Хюффмайер және Криста Сташе, Jebensstraße 3. Ein Erinnerungsbuch, Берлин: Евангелистік шіркеулер одағы, 2006. Justus Perthes' Staatsbürger Atlas: 24 карталық парақшада неміс рейхінің және федералды штаттардың конституциясы мен басқаруына қатысты 60-тан астам суреттер (11896), Пауль Лангханс (түсіндіруші), Гота: Perthes, 21896. Kirchliches Jahrbuch für die Evangelische Kirche in Deutschland; 60–71 томдар (1933–1944), Иоахим Бекманн (ред.), Evangelische Kirche in Deutschland атынан, Гютерсло: Bertelsmann, 1948. ISSN 0075 6210. Альфред Кляйндиенст және Оскар Вагнер, Der Protestantismus in der Republik Polen 1918/19–1939 im Spannungsfeld von Nationalitätenpolitik und Staatskirchenrecht, kirchlicher und nationaler Gegensätze, Марбург қаласы: J. G. Herder Institut, 1985, (=Marburger Ostforschungen; 42-том). Майкл Кройцер, Иоахим Дитер Швёбль және Вальтер Зильтен, «Еске алу және міндеттеме», «›Пфарер Грюбер кеңсесі‹: Расалық қуғын-сүргінге ұшырағандарға евангелистік көмек көрсету орталығы. Тарих және бүгінгі қызметі», Вальтер Зильтен, Иоахим Дитер Швёбль және Майкл Кройцер (ред.), Evangelische Hilfsstelle für ehemals Rasseverfolgte (атынан; Расалық қуғын-сүргінге ұшырағандарға евангелистік көмек көрсету орталығы), Берлин: Evangelische Hilfsstelle für ehemals Rasseverfolgte, 1988, 24–29 беттер. Барбара Крюгер және Петер Носс, «1933–1945 жылдардағы Евангелистік шіркеу құрылымы», «1932–1945 жылдардағы Берлиндегі шіркеу күресі: 42 қалалық тарих», Олаф Кюль Фройденштейн, Петер Носс және Клаус Вагенер (ред.), Берлин: Institut Kirche und Judentum, 1999, (=Studien zu Kirche und Judentum; 18-том), 149–171 беттер. Олаф Кюль Фройденштейн, «Берлин Далем», «1932–1945 жылдардағы Берлиндегі шіркеу күресі: 42 қалалық тарих», Олаф Кюль Фройденштейн, Петер Носс және Клаус Вагенер (ред.), Берлин: Institut Kirche und Judentum, 1999, (=Studien zu Kirche und Judentum; 18-том), 396–411 беттер. Олаф Кюль Фройденштейн, «Die Glaubensbewegung Deutsche Christen», «1932–1945 жылдардағы Берлиндегі шіркеу күресі: 42 қалалық тарих», Олаф Кюль Фройденштейн, Петер Носс және Клаус Вагенер (ред.), Берлин: Institut Kirche und Judentum, 1999, (=Studien zu Kirche und Judentum; 18-том), 97–113 беттер. Гюнтер Кюне және Элизабет Стефани, Evangelische Kirchen in Berlin (11978), Берлин: CZV Verlag, 21986. Ральф Ланге және Петер Носс, «Берлиндегі танымал шіркеу», «1932–1945 жылдардағы Берлиндегі шіркеу күресі: 42 қалалық тарих», Олаф Кюль Фройденштейн, Петер Носс және Клаус Вагенер (ред.), Берлин: Institut Kirche und Juden...