Кіріспе
1790 жылы жарық көрген Александр Радищевтің "Петербургтен Мәскеуге саяхат" романы (орысша: Путешествие из Петербурга в Москву) - орыс жазушысы Александр Николаевич Радищевтің ең танымал туындысы. Көп жағдайда орысша Том ағаның қорасы деп сипатталатын бұл шығарма Ұлы Екатеринаның Ресейіндегі проблемаларды: крепостнойлық, дворяндық билік, үкімет пен басқарудағы мәселелер, әлеуметтік құрылым және жеке бостандық пен еркіндік туралы полемикалық зерттеу болып табылады. Кітап "Ұлы, жиренішті, жүздеген құйрықты, қарғайтын" Жәндік туралы эпиграфпен басталады, яғни Ресей империясы. Сапар Редищевтің революционер емес екеніне қарамастан, Редищевке Ресейдегі Екатеринаға қиындық туғызды: ол тек сол кездегі ресейлік қоғам мен үкіметте көрген аурулардың бақылаушысы болды. Кітапқа дереу тыйым салынды, ал Радищев алдымен өлім жазасына, содан кейін шығыс Сібірге айдауға сотталды. Ол 1905 жылға дейін Ресейде еркін жарияланбады. Француз төңкерісі кезінде жазылған бұл кітапта сол кездегі ұлы философтардың идеялары мен қағидалары жарық дүниеге көзқарасы мен табиғи заңның қазіргі заманғы түсініктерімен байланысты.
Journey From Petersburg to Moscow (in Russian: Путешествие из Петербурга в Москву), published in 1790, is the most famous work by the Russian writer Aleksander Nikolayevich Radishchev. The work, often described as a Russian Uncle Tom's Cabin, is a polemical study of the problems in the Russia of Catherine the Great: serfdom, the powers of the nobility, the issues in government and governance, social structure and personal freedom and liberty. The book starts from an epigraph about The Beast who is "enormous, disgusting, a hundred maws and barking", meaning the Russian Empire. Journey represented a challenge to Catherine in Russia, despite the fact that Radishchev was no revolutionary: merely an observer of the ills he saw within Russian society and government at the time. The book was immediately banned and Radishchev sentenced, first to death, then to banishment in eastern Siberia. It was not freely published in Russia until 1905. Written during the period of the French Revolution, the book borrows ideas and principles from the great philosophers of the day relating to an enlightened outlook and the in particular contemporary understandings of Natural Law.
Қысқаша мазмұны
Кітапта Радищев Ресейдің екі басты қаласы арасында қиялға салынған саяхат жасайды; жол бойындағы әр аялдама саяхатшыға әңгіме айту арқылы белгілі бір проблемаларды ашады. Петербургте, баяндаушының оқиғасы қонақүйде басталады, онда иесі өзінің жетімсіз аттарын арбаға жалдауға тым жалқау. Жолға шыққанда, ол өзінің атақ-даңқының өсуін көздеген ақсүйектерге шежірелік құжаттарын сатуға тырысқан адамды және жексенбіде жұмыс істейтін кедей шаруаны кездестіреді. Ол Екатеринаның сүйіктісі, вице-король Потемкинді, оның устрицаға деген құмарлығы және оларды алу үшін қызметшісі қаншалықты ұзаққа барғаны туралы анекдотпен сатирамен жалғастырады. Бәлкім, ең танымал көрініс - баяндаушының "патша, шаһ, хан, патша, бей, набоб, сұлтан немесе тағы басқа да мәртебелі адам болып, тақта отырған" арманы. Оның ең кішкентай көрінісіне хан сарай қызметкерлері қуанып, ыңқылдап, қуанышпен жарық көреді. Осы құлшынысты көріп, баяндаушы патша алыс елге шабуыл жасауға бұйрық береді, ол өзінің жай ғана беделіне мойынсұнады деп сендіреді. Кенеттен Ақиқаттың әйел тұлғасы пайда болады, оған көрегендік береді және басқа пікір білдірушілердің құқықтарын қорғайды. Патшаға ескерту айтылғаннан кейін, оның өзінің қатыгездігі, сарайдағы адамдардың күнәлары және империяның жалпы құлдырауы туралы аяндар көреді. Өзін-өзі кінәлау мен кінәлаудың соңғы сәтінде, өзі салған сәнді және ысырапшыл сарайдан шабыт алған баяндаушы қиналған күйі түстен оянады.
Қабылдау
Көптеген адамдар 18 ғасырдың радикалды мәтіні деп санайды, Жолаушы, тіпті оның айыпталуынан кейін де ресейлік саяси ой-пікірге әсер етуді жалғастырды. Ресейдегі либералды қоғамдық сөздің түп атасы ретінде Радищев 19 және 20 ғасырларда жазылған барлық ірі бүлдіруші әдебиеттің түп атасы болып саналады. Journey феодализмге тән сын сатира ретінде танымал. Алғашқы, толық емес нұсқаны императорлық цензуралар мақұлдады, ал патша Екатерина Ұлы оның жариялануына төзімділік танытады деп күтілді. Керісінше, ол кітапты айыптап отырды. Радищев Ресейдің білімді аристократтарының өкілі болды, ал Екатерина оның реформаға шақырулары оның сыныптарының қалған бөлігіне таралады деп қорықты. Радишчев "Жол жүру" басылымы жарық көргеннен кейін бір айдан кейін тұтқындалып, "қауымның бағынбауы мен әлеуметтік алауыздықты" қоздыруда айыпталды және өлім жазасына кесілді. "Сапар" кітабының түпнұсқалары тәркіленді, ал кітап 1905 жылға дейін басылды. Әдеби сын 1857 жылға дейін цензураға ұшыраған. Екатерина I Радищевтің жазасын елден қууға ауыстырды. Александр I оны толық кешірді және Ресей заңдарын құрайтын Заң шығару комитетіне тағайындады.
Философия
Радишчев Ұлы Екатеринаның либералды реформалары кезінде Лейпциг университетінде оқыды, ол оны "Сапар" атты еңбегінде айтқан француз ағартушылық идеяларына ұшыратты. Қазіргі француз философтары сияқты Радищев жеке адамның табиғи заңға негізделген құқықтарын және табиғат жағдайындағы теңдікті қолдады. Ол әйелдердің дамуы мен адамзаттың дамуы туралы көзқарасын Кондорсемен бөлісті. Радищев стилі Василий Тредяковский, Аббат Рейнал, Жан Жак Руссо шығармаларына сүйенеді. Ол Лоренс Стерн мен Хорацийді атап өтті. Сотта Радищев "Сапар" романын Стерн мен Гийом Томас Рейналға еліктеу үшін жазғанын айтты. Жүру әдеттегідей емес жазу стилімен ерекшеленеді. Радишчев анекдотикалық, эпистолярлық және баяндау стильдерін араластырады. Көрініс нүктесі орталық баяндаушы мен екінші реттік кейіпкерлер арасында ауысады, әдеттегі емес етістік формалары жеке әрекеттерге қарағанда процеске баса назар аударады және сөйлемдердегі орындалу сана ағынын елестетеді. Кейбір тараулар орыс тілінде, ал басқалары шіркеу славян тілінде жазылған. Радищевтің прозасы бастапқыда танымал болмады. Ол өзінің замандасы Николай Карамзинмен, XIX ғасырдың басында Карамзиннің жақтастары мен консервативті Александр Шишковтың арасындағы жаңғыру туралы пікірталастарда және 1958 жылы редактор Родерик Пейдж Талермен салыстырылды. Александр Пушкиннің 1836 жылғы "Александр Радищев" атты очергі де Радищевтің прозасын сынға алды, бірақ оның ниеттері мен философиялық идеяларын мақтады. Оның "Мәскеуден Петербургке саяхат" атты басылмаған очергі кітапқа жауап ретінде жазылған. 2020 жылы аудармашылар Эндрю Кан мен Ирина Рейфман романның қиын стилі оқырмандарды оның идеяларын талдауға талпындыратын болды деп жазды. Journey-дің эпиграфы Франсуа Фенелонның білім беру прозалық шығармасының орыс тіліндегі поэтикалық нұсқасы Тредиковскийдің Тилемахидасын келтіреді. Тилемахида - бұл неоклассикалық поэтикалық стильдегі баяндау мен нұсқаудың қоспасы, бастапқыда трактаттың мазмұнын бейнелеу және оқырмандарды тәрбиелеу мақсатымен, бірақ 1790 жылы ескірген. Эпиграфта Жөнелтуді сол жанрдың мүшесі ретінде ұсынады.