Кіріспе
Құранның араб тіліндегі "өзіндік" сөзінің атауы - Нафс (نَفْس) - Құранның араб тіліндегі сөзінің түпнұсқасы "өзіндік" деген мағынаны білдіреді және "психика", "эго" немесе "жан" деп аударылады. Бұл термин нефеш, נֶפֶשׁ еврей сөзімен туыс. Құранда "нафс" сөзі жеке (аят 2:48) және ұжымдық мағынада (аят 4:1) қолданылады, бұл адамзат нафстың оң қасиеттеріне ие болғанымен, олар жеке-жеке "еркін ерік" агенттерін жүзеге асыру үшін жауапты екенін көрсетеді. Алайда, нафс туралы көпшілік әдебиеттер садр (кіші) ішінде орналасқан терминнің суфилік тұжырымдамаларына бағытталған. Суфи философиясына сәйкес, нафс өзінің тазартылмаған күйінде "эго" деп аталады, оны адамның ішкі болмысының ең төменгі өлшемдері деп санайды - оның жануар және шайтандық табиғаты. Нафс - ислам дәстүріндегі маңызды ұғым, әсіресе суфизм мен шиит исламдағы гнозис (ирфан) пәнінде.
Nafs (نَفْس) is an Arabic word occurring in the Quran, literally meaning "self", and has been translated as "psyche", "ego" or "soul". The term is cognate with the Hebrew word nephesh, נֶפֶשׁ. In the Quran, the word nafs is used in both the individualistic (verse 2:48) and collective sense (verse 4:1), indicating that although humanity is united in possessing the positive qualities of a nafs, they are individually responsible for exercising the agencies of the "free will" that it provides them. Much of the popular literature on nafs, however, is focused on the Sufi conceptions of the term located within the sadr (the chest). According to the Sufi philosophies, the nafs in its unrefined state is "the ego", which they consider to be the lowest dimension of a person's inward existence—his animal and satanic nature. Nafs is an important concept in the Islamic tradition, especially within Sufism and the discipline of gnosis (irfan) in Shia Islam.
Этимология
"Нәфс" сөзі араб тіліндегі "нафас" сөзінен алынған, яғни "ауыру" дегенді білдіреді. Ерте араб әдебиетінде "нафс" "өзін" немесе "адамды" білдіреді. Ислам теологиясында "нафс" сөзі жанға қатысты, бірақ кейде оны "рух" сөзімен шатастырады, ол "жел" немесе "рух" дегенді білдіреді. "Нәфс" және "рух" деген түсініктер Киелі кітаптағы "нефеш" және "руах" деген түсініктерге ұқсас.
Суфизмнің нәфс туралы түсінігі
Суфизмнің ілімі бойынша, нафтарды жою Құдайға дұрыс ғибадат етудің басты бөлігі болып табылады. Кәзәт Хамадани нәфстің тоқтатылуын шахадамен байланыстырады: Соған сәйкес, Құдайға қызмет ету тек қана үстiрiктi, ла илаһ шеңберiнде тұтқындалған адамдар (шахаданың "Құдай жоқ" деген мағынадағы алғашқы бөлігі) тек Құдайға емес, өз нәфстеріне (денелік ықыластарға) құлшылық етеді. Тек қана лайықтылар ғана бұл шеңберден шығып, Аллаға, "Илаһи көрініске" қарай қозғалады.
Үш негізгі кезең
Суфизмде нәфстің үш негізгі сатысы бар, олар Құранның әртүрлі аяттарында да айтылған. Суфилер оларды "нафс" дамуы, жетілдірілуі және игерілуі процесінің "баскыстары" деп атайды.
Нафс (нафс) деп те аталады .
Адамның нафсы бастапқы кезеңінде адамдарды жамандық жасауға итермелейді; бұл - нафс төменгі жан, төменгі инстинкт. Жүсіп пайғамбар Құранның осы атымен аталған сүресінде: "Мен өзімді кінәсіз деп есептемеймін, өйткені нәпсі жамандыққа баулушы". Ислам Құранда да, хадистерде де нафспен күресудің маңыздылығына баса назар аударады. Бір дәстүр бойынша Мұхаммед (с.ғ.с.) соғыстан оралғаннан кейін: "Біз енді кішігірім күрестен (Жихад Асғар) үлкен күреске (Жихад Акбар) қайтамыз" деген. Олар: "Ей, Алланың елшісі! Ол: "Арамзалыққа қарсы күрес". Бұл кезең жалпы алғанда аль-нафс әл-хиуания және аль-нафс әл-ибилисия деңгейлеріне бөлінеді. Әл-нафс әл-хиуания ("жануарлар жағдайы") - табиғи, оянбаған күйінде материалдық иелік, сезімдік құмарлықтар мен жануарлар ләззатын іздейтін санасыз өзін сипаттайды. Ал нәфс әл-иблисийя (шайтандық күй) жануарлар күйінен де төмен, өйткені онда өзімшілдік, өзінің өркөкірегімен, Құдайға деген сүйіспеншілікті өзімшілдікпен алмастыруға тырысады. Құран мұсылмандарға "жанды құмарлықтан тыюды" бұйырады, ал басқа бір салт-дәстүрлі әңгімеде "сенің ең жаман жауың - жанның ортаңдағы адам" деп ескертіледі. Руми "нафс" діни екіжүзділікпен жамылған, "нафс" оң қолында розарий мен Құран, ал жеңінде скимтар мен пышақ бар" деп ескертеді. Жануарлардың бейнелері көбінесе нафтарды сипаттау үшін қолданылады. Көпшілікке танымал бейне - есек немесе еліксіз жылқы, оны ақырында ат үстіндегісін мақсатына жеткізу үшін жаттықтырып, бағындыру керек. Руми нафтарды түйеге теңеген, ол ақыл-ойды бейнелейтін Махнун ("Ақл") өзінің сүйіктісінің мекені жағына қарай бұрылуға тырысады. Бұл жерде nafs адамның жүрегінен әсер алады, оның іс-әрекетінің нәтижесін көреді, оның миымен келіседі, оның әлсіз жерлерін көреді және кемелдікке ұмтылады.
Тыныштықтағы нәфс (ан-нафс әл-мутмағинна)
Құранның "Аль-Фаджр" сүресінде "жандар аман болсын" деп айтылған. Бұл мұсылмандар үшін нағыз эгоистік кезең. Бұл жағдайда адам сенімінде берік тұрады және жаман әдеттерінен арылады. Сонда жан тыныш, тыныштыққа бөленеді. Суфизмнің ізбасарлары осы кезеңде барлық дүниеқоңыздық пен дүниелік проблемалардан арылып, Құдайдың еркіне қанағаттанған.
Нафс және джихад
Суфи философиясына сәйкес, өзін-өзі жетілдіру сыртқы жауларға қарағанда ішкі күреске бағытталған. Өзінен тыс, отбасында, қоғамда немесе қоғамда жау іздеудің орнына, суфизм ең басты жаудың - адамның эго сезімталдығы немесе жеке өзі, нафс деп аталады деп үйретеді. Сондықтан да, Суфи өмірінің мақсаты - өздерінің эгоцентрикалық бейімділіктерімен үнемі күресу және өздерінің нафтарымен күресу. Суфизмде нафсты басқару процесі бас тартуды (зухд) және басқа да әдістерді қамтиды, олардың мақсаты жанды жағымсыз әсерлерден қорғау және "Құдайдан қорқу" (хауф) деп аталатын жоғары күйге жету. Бұл - тақуалыққа (тақуаға) және ақыр соңында ақиқатты (әл-хаққ) түсінуге қажетті қадам болып саналады. Құран Кәрімде: "Кімде-кім Раббысының алдында тұрып, қорқып, нәпсісін құмарлықтан тыйса, онда оның тұрағы - жұмақ" (79:4041) деп үйретілген. Бағдадтық Джунайд нафсты жеңу процесін "өз-өзіне өліп, бір Өзге (Құдай) болып қайта тірілумен" салыстырды. Мұхаммед: "Күшті адам - адамдарды жеңген емес, өзін жеңген адам", - деген. Суфилер нәфске қарсы күресті джихад (джихад ан нәфс) немесе ішкі күрес түрі ретінде қарастырады және оны джихадтың ең маңызды түрі деп санайды (джихад е акбар). Бұл күресте табысты болу дегеніміз - шайтанның азғыруларына беріліп қалмаудың орнына, Құдайдың еркіне сай өмір сүру.