Кіріспе

Акциялар санаты
Шектелген акция, сондай-ақ шектелген бағалы қағаздар деп те аталады, – белгілі бір шарттар (шектеулер) орындалғанға дейін (акцияларды шығарушы компаниядан акцияны алған тұлғаға) толық ауыстырылмайтын компания акциялары. Аталған шарттар орындалғаннан кейін акция енді шектелмеген болып, сыйлық алған тұлғаға ауыстырылуы мүмкін. Шектелген акция көбінесе қызметкерлерге сыйақы ретінде қолданылады, мұндай жағдайда ол әдетте белгілі бір мерзімге жұмыс істеу, нақты өнімдерді әзірлеудің кезеңдеріне қол жеткізу, акция бағасының өсуі немесе басқа да қаржылық мақсаттар сияқты шарттар орындалғанда ауыстырылатын болады ("весттингке ие болады"). Шектелген акциялар, әсіресе басшылар үшін, есеп беру ережелерінің және табыс салығының артықшылықтарына байланысты акция опцияларына танымал балама болып табылады. Жақындағы уақытта венчурлік компаниялар арасында акция опциялары мен шектелген акциялардың аралас түрі – шектелген акция бірліктері (RSU) танымал болды. RSU – бұл жұмыс берушінің болашақта белгілі бір уақытта шектелген акция беру туралы уәдесі, мақсаты – шектелген акцияның есеп беру артықшылықтарын сақтай отырып, қызметкерге табысты тануды кейінге жылдыру. Венчурлік капиталмен қолдау көрсетілген стартаптарда келесілер болуы мүмкін:

Вестингке дейінгі уақыт мерзімі, қызметкерлердің кәсіпкерліктен кетіп қалмауына бағытталған. Әдетте, компанияның негізін қалаушылардың жұмысы ең қажетті кезеңді білдіретін бір жылдық "cliff" (кідіріс) болады, одан кейін төрт жылдық кесте бойынша біртіндеп вестинг жүзеге асырылады, бұл компанияның өсуінің кезеңін көрсетеді. Негізін қалаушыларға инвестиция алғанға дейін компанияда жұмыс істеген кезеңнің бір бөлігін, әдетте алты айдан екі жылға дейін, вестинг кестесіне қосуға рұқсат етілуі мүмкін. "Қос триггер" жеделдету шарты, егер компания үшінші тараптан сатып алынса және грант алған тұлғаның жұмысы белгілі бір мерзімде тоқтатылса, шектелген акция вестингке ие болады. Бұл жаңа басшылық тарапынан өзгерістер болған жағдайда қызметкерлердің акцияның үлесінің үлестірілмеген бөлігін жоғалтуынан қорғайды. Тағы бір балама – "бір триггер" жеделдету, онда меншік құқығының өзгеруі акцияның вестингін жеделдетеді, бірақ бұл инвесторлар үшін тәуекелдірек, өйткені компания сатып алынғаннан кейін негізгі қызметкерлерде компанияда қалуға ынталандыратын акциялық сыйлық болмайды. "Нарықта тұрақтандыру шарты" – бұл шектелген акциялардың иелері бастапқы ашық сатудан кейін белгілі бір уақыт аралығында (әдетте 180 күн) акцияларын сата алмайды. Бұл IPO-дан кейін компания акцияларының бағасын тұрақтандыруға бағытталған, негізін қалаушылардың нарықтағы акцияларын көптеп сатуына жол бермейді.

Тарих

Америка Құрама Штаттарында Enron сияқты корпорациялардағы бұзушылықтар жарияланғанда, атқарушы органдардың еңбекақысы Конгресс тарапынан күшейтілген бақылауға алынды. 2004 жылғы «Америка жұмыс орындарын құру туралы» заң, P. L. 108–357, 409A-тармағын қосты, ол белгілі бір білікті емес кейінге шегерілген еңбекақы жоспарларына (акция опциялары жоспарлары да оның ішінде) қатысатын қызметкерлердің табысын үдетті. Кейін, 2004 жылы FASB 123(R) нөмірімен «Акцияларға негізделген төлемдер» мәлімдемесін жариялады, ол 2005 жылдан басталатын жылдық кезеңдер үшін акция опцияларын шығын ретінде қарастыруды талап етеді. (123(R) нөміріндегі мәлімдеме қазір FASB есеп беру стандарттары жинағының 718-тақырыбына, «Еңбекақы – Акциялармен өтемақы» бөліміне енгізілген). 2006 жылға дейін акция опциялары қызметкерлерге еңбекақы төлеудің танымал түрі болды, себебі акцияны беру кезіндегі нарықтық құнына тең болған жағдайда, еңбекақы құнын нөлге тең деп көрсетуге болады. Осы есеп стандартына сәйкес, шектеулі акциялардың берілуі шектеулі акциялардың нарықтық құнына тең еңбекақы шығынын мойындауға әкелді. Алайда, 2006 жылы күшіне енген жалпыға қабылданған есептік принциптерге (GAAP) енгізілген өзгерістер шектеулі акцияларды еңбекақының танымал түріне айналдырды. Microsoft 2003 жылы акция опцияларын шектеулі акцияларға ауыстырды, ал 2004 жылдың мамырына қарай HR-консалтингтік Mercer компаниясы жүргізген сауалнамаға қатысқан компаниялардың үштен екісі жаңа опция шығындарын есептеу ережелерінің әсерін көрсету үшін акциялармен өтемақы бағдарламаларын өзгерткенін хабарлады. Fortune 1000 компаниялары берген акция опцияларының орташа саны (әр компанияға) 2003 және 2005 жылдар аралығында 40%-ға төмендеді, ал шектеулі акциялар сыйлықтарының орташа саны сол кезеңде шамамен 41%-ға өсті («Шығын ережесі акция сыйлықтарын қозғалтады», Compliance Week, 27 наурыз 2007). 2004 жылдан 2010 жылға дейін S&P 500 индексіндегі барлық есеп беруші басшылардың шектеулі акциялар саны 88%-ға өсті.

Америка Құрама Штаттары

Салық кодексінің 83-бабына сәйкес, қызметтер көрсетумен байланысты берілген мүліктің құны жалпы табысқа қосылады және мүлікті жоғалту қаупінің маңызды деңгейі болмаған немесе мүлікті беруге болады деген күннің ертерек болғанынан бастап танылады. Шектелген акциялар жағдайында, бұл күн әдетте "вестінг күні" деп аталады және қызметкер салық мақсатында табысын мойындаған күн болып табылады (егер шектелген акциялар ертерек берілмесе, ал жұмыс берушілер әдетте өздерінің шектелген акцияларын осылай құрылымдайды). Қызметкерлер шектелген акцияның құнына кіріс салығын ол акция вестінг болған жылы төлейді, ал кейіннен акция сатылған жылы оның құнының өсуі немесе кемігені үшін капиталдан түскен табыс салығын төлейді.

Бағасы

Шектелген акциялар, әдетте, компанияның капиталын бағалау кезінде, берілген шектелген акциялардың саны есепке алынып, айналымдағы акциялар ретінде қарастырылады. Бұл тәсіл шектелген акциялардың, оларға қойылған талаптарға байланысты, шектелмеген акциялардан құны төмен екенін назарға алмайды, сондықтан шектелген акциялары бар компанияның нарықтық капитализациясы жоғары бағалануы мүмкін. Дегенмен, акцияларды шектеу опцияларына қарағанда осы мәселеге аз әсер етеді, себебі акциялардың берілу саны көбінесе аз болады және өтімсіздікке байланысты жеңілдік мөлшері де шамалырақ болады.