Кіріспе
Панаманың солтүстік-батысы мен Коста-Риканың бір бөлігінде өмір сүретін жергілікті халық.
| этникалық топ = Насо Терибе
| сурет = Nazo Teribe.gif
| сурет сипаттамасы = Насо халқының орналасқан жері
| халық саны = 3,005
| халық орналасқан жері = ,
| дін =
| тілдер = Терибе, испан тілі. Үш-төрт буынға дейін Насо халқы өте дербес өмір салған. Тайпалары мен үйлері арасында шашырап, географиялық тұрғыдан әлемнің көп бөлігінен оқшауланған Насо халқы отбасы институты мен мәдениеті арқылы өздерінің мәдени тәуелсіздігін дамытып, күткен.
infobox ethnic group|
| group = NasoTeribe
| image = Nazo Teribo. gif
| image caption = Location of Naso people
| population = 3,005
| popplace = ,
| rels =
| langs = Teribe, Spanish Until as recently as three or four generations ago the Naso people led a remarkably autonomous existence. Dispersed among their clans and homesteads, and geographically isolated from most of the world, the Naso developed and nurtured their cultural self sufficiency through the idiom and the institution of the family.
Шолу
Терраба немесе Терибе – Коста-Риканың оңтүстігіндегі Пунтаренас аймағындағы бай мәдени мұраға ие үнді тайпасы. Терраба өзенінің бойындағы шамамен 34,7 шаршы миль (9 000 гектар) жерге орналасқан Терраба халқы 500 жылдан астам уақыттан бері жерден күнкөріс тауып келеді. Гранде-де-Терраба деп аталатын өзен – Коста-Риканың ең үлкен өзені, Пунтаренас провинциясында орналасқан, сонымен қатар олардың ана тілінде "үлкен су" деген мағына беретін "Дикис" өзені деп те аталады. Терраба тайпасының көп бөлігі осы өзеннің жағалауында тұрады. Терраба – Коста-Риканы билеген Колумбқа дейінгі Чирики өркениетінен тамыр тартқан батыр халық. Террабаның жермен, әсіресе сумен терең рухани байланысы бар. 1500 жылдардың басында келген испан конкистадорлары Коста-Риканы аз ресурстары бар қатал ел деп тапты. Басқа алдыңғы өркениеттермен салыстырғанда, олар үшін жұмыс істеуге аз үнді халқы болды. Испандықтар католицизм мен шешек ауруын әкелді, көптеген тайпалар екеуіне де төтеп бере алмады. Испан әсеріне қарамастан, Терраба өз тарихын 1600 жылдарға дейін жете алады. Терраба испандықтардың жаулап алуына және католицизмнің ықпалына қарамастан өз мәдениетін, дәстүрлерін және тілін сақтап қалды. Олар осы ауызша тарихты болашақ ұрпақтарға жеткізу үшін кеңінен жазып қалдырды.
Тіл
Традициялық тіл, Терибе, қазіргі таңда қоғамда тек бірқатар адамдар ғана қолданады. Дегенмен, оны қайта жаңғыртуға жасалып жатқан күш-жігерге Панаманың Терибе халқы да қолдау көрсетуде. Бұл халық Коста-Риканың Терраба халқымен ортақ мәдениет пен тарихы бар. Панамалық қауым өздерінің ана тілін толық сақтап қалды және кішкентай Коста-Рика қауымына тілді оқытуға көмектесу үшін аймаққа профессор жіберді. Тарихшылар бұл туыс тайпалардың Кокос аралына қалай және не үшін келгенін анық айта алмайды. Алайда, Хейердал (1966) және Лайнс (1940) (Гонзало Фернандес де) Овиедоның осындай ерте сапарлар туралы бұрынғы мәлімдемесін қолдайды. (Толығырақ "Уақыт жолағы" бөлімін қараңыз.) Арройоның (1966) еңбегі, бәлкім, Терраба тілінің ең толық лингвистикалық зерттемесі және сөздігі болар, бірақ жақында жарық көрген жарияланымдар да болуы мүмкін. Терраба тілінің қысқаша библиографиясы үшін Эдвард Э. Айер коллекциясындағы Ньюберри кітапханасының Үнді тілдері жөніндегі зерттемелерінің 2-томын қараңыз.
Экономика
Қазір Панаманың Бокас-дель-Торо провинциясында тұратын Насо тайпасының көпшілігі өте кедей шаруалар болып табылады. Олар өз табыстарын ауыл шаруашылығы өнімдерін сату арқылы толықтырады (какао, апельсин, банан және т.б.), сондай-ақ мал (шошқа, тауық, үйрек және т.б.), ағаш (Cordia alliodora, Cedrela odorata және т.б.) және қолөнер бұйымдарын сатады. Оларды салыстырмалы түрде жақын орналасқан Шаңгинола қаласына (30 000 халқы бар, саламен немесе қаноэмен өзен бойымен екі сағаттық сапарда) жеткізеді. Насо тайпасы географиялық тұрғыдан оқшауланған және олардың ауылдарына сырттан келушілер аз болса да, көпшілігі екі тілді (насо және испан тілдерінде сөйлейді), батыс киімдерін киеді, ал олардың көп бөлігі евангелистік протестанттық діндерге өткен. Коста-Рика бөлімшесі Біріккен Ұлттар Ұйымынан туристік инфрақұрылымды салуға, оның ішінде жатақхана/кабиналар, санитарлық тораптар мен жолдарды жақсартуға қаржылай қолдау алуға қол жеткізді.
Жерлер
Насо халқының ата-бабаларының жеріндегі зор ғылыми, су электр станциялары және экожүрек туризм әлеуеті халықаралық және ұлттық қызығушылықты қозғады. 1980 жылдардың басынан бастап Панама үкіметі аймақтың үлкен бөліктерін өздерінің қорғалатын аумақтар жүйесіне (Пало Секо ұлттық орман паркі (BBPS) және Ла Амистад халықаралық паркі (PILA)) қосты. 2005 жылы жергілікті жерді пайдалану қызметін күрт өзгертуді көздеген үш ірі сақтау және дамыту жобасы ұсынылды. Олардың ішінде Насо халқының аумақтық құқықтарын мойындау және Панама Ұлттық Ассамблеясының құзыретін бекітуге бағытталған жаңа заң, Дүниежүзілік банк қаржылаған Биологиялық дәліз жобасы (CBMAP), бұл жоба түпкілікті қауымдастықтар мен қорғалатын аумақтардағы тұрақты дамуды қолдады, сондай-ақ Колумбияның «Empresas Públicas de Medellín» коммуналдық компаниясы демеушілік еткен су электр станциясы жобасы бар. Коста-Рикада Терраба жерлері Дикис тоған жобасының қаупіне тап болды, ол маңызды қасиетті орындарды қоса алғанда, жердің 10 пайызын суға батыруға және елде тұратын шамамен 600 түпкілікті Насо халқының қоныс аударуына әкелуі мүмкін.
Саясат
Текше билік патшаға тиесілі. Дәстүр бойынша, патшадан оның інісіне, ал одан бұрынғы патшаның үлкен ұлына мирас көшеді. Бірақ 1980 жылдан бері, мұрагерлік ересек жастағы азаматтардың дауысына байланысты анықталады. Көбінесе, халықтың арасында қазіргі патшаға (немесе кейде патшайымға, мысалы, патшайым Руфинаға) наразылық болған кезде, патшалық отбасының басқа бір мүшесі, ашық дауыс беру арқылы қазіргі патшаны алмастыру мүмкіндігін сынап көруге тырысады. 2004 жылы Тито патша, Насо жерін кесіп өтетін Бонич өзеніндегі су электр стансасы жобасын бекіткендігі үшін тақтан түсірілді. Ол ел астанасы Сией Ллик қаласындағы азаматтық көтеріліс салдарынан қуғынға ұшырап, елден кетуге мәжбүр болды. Қазір оның інісі племенинің көпшілігі тарапынан Насо патшасы деп есептеледі, алайда бұл жағдай әлі Панама үкіметі тарапынан мойындалған жоқ.
Мәдениет
Террабалар өздерін аналық билік құрылымы бар қоғам ретінде сипаттайды. Олар өте бай ауыл шаруашылығымен және тәуелсіздіктерімен мақтанады. Панамадағы тұрғындардың көпшілігі өздерінің ана тілінде сөйлейді, бірақ олардың көп бөлігі испан тілін де біледі. Насо тайпаларының өте азы ғана Рим католиктігін қабылдаған. Жетінші күндік адвентистер шіркеуі өте маңызды. Дәстүрлі құдай – Сибо, ол жоғары құдай және жаратушы. Насолардың көпшілігі ағаштан салынған, сабан немесе мырышпен жабылған биік үйлерде тұрады. Коста-Рикада ана тілінде сөйлейтін адамдардың саны азайды, көбінесе қарттар ғана сөйлейді. Коста-Рика мен Панамадан аралас некелер арқасында Коста-Рика аумақтарына тілді жетік меңгергендер көшіп келді. 2012 жылы Коста-Рика қауымдастығы ауылдық мектептерде тілді қайта жаңғырту үшін Панамадан мұғалім шақырды.