Кіріспе

Жапонияның орталықтандырылуы кезеңіндегі тарихи үкімет – Мэйдзи дәуірі үкіметі (Мэйдзи Жапониясы) 1860 жылдары Сацума және Чошу домендерінің саясаткерлері құрған үкімет. Мэйдзи үкіметі – Жапон империясының алғашқы үкіметі болды. Мэйдзи үкіметінің саясаткерлері Токугава сёгунатын құлатып, Мэйдзи олигархиясы ретінде танылды.

Домендерді жою

1869 жылдың наурызында Сацуманың Окубо Тошимичи бастаған орталық үкімет одан әрі орталықтандыруға жеткілікті күш сезінді. Сацума мен Чошу әскерлерін біріктіргеннен кейін Окубо мен Кидо Такайоши Сацума, Чошу, Хизен және Тоса даймёларын императорға өздерінің иеліктерін беруге көндірді. Басқа даймёлар да солай етуге мәжбүр болды, және олардың барлығы өз иеліктеріне "губернаторлар" болып қайта тағайындалды, енді олар орталық үкіметтің құрамдас бөлімдері ретінде қарастырылды. 1871 жылдың көктемінде Окубо, Кидо, Иноуэ Каору, Ямагата Аритомо, Сайго Такамори, Ояма Ивао, Сандзё Санетоми және Ивакура құпия кеңес өткізді, онда хан иеліктерін толығымен жою туралы шешім қабылданды. Кейін сол жылы барлық бұрынғы даймёлар императорға шақырылды, ол иеліктерді орталық үкіметтен тағайындалған бюрократтар басқаратын префектураларға айналдыратын жарлық шығарды. Даймёлар зейнеткерлікке шыққанда жомарт зейнетақы алды, ал олардың қамалдары орталық үкімет үшін жергілікті әкімшілік орталықтарына айналды. Бұл жарлықтың нәтижесінде 305 жергілікті басқару бірлігі құрылды, олар жыл соңына дейін түрлі бірігулер арқылы 72 префектураға және 3 муниципалитетке дейін азайтылды, соның салдарынан 1871 жылдың соңына қарай Жапония толыққанды орталықтандырылған мемлекетке айналды. Бұл өткел кезеңі біртіндеп жүзеге асырылды, қарапайым халықтың өміріне ешқандай бұзылыс келтірмеді, сондай-ақ қарсылық немесе зорлық-зомбылық ошақтары туындаған жоқ. Орталық үкімет иеліктердің барлық қарыздарын және міндеттемелерін өз мойнына алды, ал иеліктердегі көптеген бұрынғы шенеуніктер орталық үкіметте жаңа жұмыс таба алды. 1871 жылы орталық үкімет қала, ауыл және округ деңгейіндегі жергілікті басқарудың ең төменгі деңгейінде кеңесшіл жиналыстар құруды қолдады. Префектуралық жиналыстардың құрамы осы жергілікті жиналыстардан сайланды. Жергілікті жиналыстар заң шығару емес, тек талқылау құқығына ие болғандықтан, олар орталық үкіметтің билігіне күшпен қарсы тұру мүмкіндігінсіз маңызды қауіпсіздік тетігі қызметін атқарды.

Окуманың отставкасына әкелген оқиғалар

Мейдзидің алғашқы үкіметіне жасалған қысымдардың бірі – олигархия мүшелері арасындағы жік болды. Олардың кейбіреуі шетелдегі үлгілерге негізделген өкілдік үкіметті жақтаса, екіншілері орталықтандырылған, авторитарлық билікті қолдады. Өкілдік үкіметтің жақтаушысы – 1873 жылы Корея мәселесіне байланысты Мемлекеттік кеңестен кеткен Тоса күштерінің ықпалды басшысы Итагаки Тайсуке болды. Итагаки үкіметте дауыс беру құқығын алу үшін көтеріліс емес, бейбіт жол іздеді. Мұндай қозғалыстар «Азаттық және халық құқықтары қозғалысы» деп аталды. Ол конституциялық монархия мен ұлттық жиналыс құруға бағытталған қозғалысты бастады. 1874 жылы Итагаки және басқалар олигархияның шексіз билігін сынап, өкілдік үкіметті дереу орнатуға шақырған «Тоса меморандумы»н жазды. 1875 жылы Мемлекеттік кеңеске қайта оралғаннан кейін реформалардың баяулығына наразы болған Итагаки өзінің жақтастарымен және басқа демократиялық ойлаушылармен бірге 1878 жылы өкілдік үкіметті іске асыру үшін «Айкокуша» (Отаншылдар қоғамы) атты жалпыұлттық ұйым құрды. 1881 жылы Итагаки француз саяси доктриналарын қолдаған «Джиюто» (Либералдық партия) партиясын құруға көмектесті. 1882 жылы Окума Шигенобу британ үлгісіндегі конституциялық демократияны талап еткен «Риккен Кайсинто» (Конституциялық прогрессивтік партия) партиясын құрды. Жауап ретінде 1882 жылы үкімет бюрократтары, жергілікті басшылар және басқа консерваторлар үкіметті қолдаған «Риккен Тейсейто» (Императорлық билік партиясы) партиясын құрды. Осыдан кейін көптеген саяси демонстрациялар өтті, олардың кейбіреуі зорлыққа ұласып, үкімет тарапынан саяси шектеулерге әкелді. Бұл шектеулер саяси партиялардың қызметін қиындатып, олардың арасында және ішінде жікке бөлінуге себеп болды. «Кайсинто» партиясына қарсы болған «Джиюто» 1884 жылы таратылды, ал Окума «Кайсинто» президенті лауазымынан кетті.

Ұлттық жиналысты құру

Government leaders, long preoccupied with violent threats to stability and the serious leadership split over the Korean affair, generally agreed that constitutional government should someday be established. Kido Takayoshi had favored a constitutional form of government since before 1874, and several proposals that provided for constitutional guarantees had been drafted. The oligarchy, however, while acknowledging the realities of political pressure, was determined to maintain control. The Osaka Conference of 1875 resulted in the reorganization of government with an independent judiciary and an appointed Council of Elders tasked with reviewing proposals for a constitution. The emperor declared that "constitutional government shall be established in gradual stages" as he ordered the Genrōin to draft a constitution. In 1880, delegates from twenty-four prefectures held a national convention to establish the Kokkai Kisei Dōmei (League for Establishing a National Assembly). Although the government was not opposed to parliamentary rule, confronted with the drive for "people's rights," it continued to try to control the political situation. New laws in 1875 prohibited press criticism of the government or discussion of national laws. The Public Assembly Law (1880) severely limited public gatherings by disallowing attendance by civil servants and requiring police permission for all meetings. Within the ruling circle, however, and despite the conservative approach of the leadership, Ōkuma continued as a lone advocate of British-style government, a government with political parties and a cabinet organized by the majority party, accountable to the national assembly. He called for elections to be held by 1882 and for a national assembly to be convened by 1883; in doing so, he precipitated a political crisis that ended with an 1881 imperial rescript declaring the establishment of a national assembly in 1890 and his dismissal from government. Rejecting the British model, Iwakura Tomomi and other conservatives borrowed heavily from the Prussian constitutional system. Itō Hirobumi, one of the Meiji oligarchy and a Chōshū native long involved in government affairs, was charged with drafting Japan's constitution. He led a Constitutional Study Mission abroad in 1882, spending most of his time in Germany. He rejected the United States Constitution as "too liberal" and the British system as too unwieldy and having a parliament with too much control over the monarchy; the French and Spanish models were rejected as tending toward despotism.

Мемлекеттік билікті нығайту

Ито қайтып келгеннен кейін, үкіметтің алғашқы қадамдарының бірі – жаңа дәрежелермен казоку рулық жүйесін құру болды. Ескі сарай ақсүйектері, бұрынғы даймёлар, самурайлар және үкіметке қызмет еткен бес жүз адам бес дәрежеге бөлінді: ханзада, маркиз, граф, виконт және барон. 1884 жылы Ито Конституциялық жүйелерді зерттеу бюросын басқарды, ал 1885 жылы Мемлекеттік кеңес Ито премьер-министрлік қызметін атқаратын кабинетпен алмастырылды. VII ғасырдан бері императорға кеңесші ретінде тағайындалған канцлер, сол жақтанғы министр және оң жақтанғы министр лауазымдары жойылды. Олардың орнына 1888 жылы жаңа Конституцияны бағалау және императорға кеңес беру үшін Құпия кеңес құрылды. Мемлекеттік билікті нығайту мақсатында, Ямагата Аритомо басшылығымен Жоғарғы соғыс кеңесі құрылды. Ямагата Аритомо – қазіргі Жапон императорлық армиясын құруға үлес қосқан және алғашқы конституциялық премьер-министр болған Чосю өкілі еді. Жоғарғы соғыс кеңесі неміс үлгісіндегі бас штаб жүйесін жасады, онда штаб бастығы императорға тікелей қатынасы бар және армия министрінен және азаматтық шенеуніктерден тәуелсіз жұмыс істей алатын еді.

Мэйдзи конституциясы

Императордың өкілеттігін бөлісу және өзінің азаматтарына құқықтар мен бостандықтар беру белгісі ретінде берілген 1889 жылғы Жапон империясының Конституциясы (Мейдзи Конституциясы) өкілдер палатасы мен теңдер палатасынан тұратын Императорлық диетаны (Тейкоку Гикай) көздеді. Өкілдер палатасы халық сайлауы арқылы сайланды, бірақ сайлауға қатыса алатын азаматтардың саны өте шектеулі болды – тек 15 иен ұлттық салық төлейтін ер азаматтар ғана (халықтың шамамен 1 пайызы) үміткер бола алатын. Теңдер палатасы ақсүйектер мен император тағайындағандардан құралды. Сонымен қатар, императорға тікелей бағынышты және заң шығарушы органнан тәуелсіз мемлекеттік министрлерден тұратын Кабинет құру қарастырылды. Қызмет тұрғысынан, Диета үкіметтік заңнаманы бекітуге және заң жобаларын ұсынуға, үкіметке ұсыныстар жасауға және императорға петициялар жіберуге құқылы болды. Дегенмен, осы институционалдық өзгерістерге қарамастан, императордың құдайлық тегіне байланысты егемендік оның қолында қалды. Жаңа Конституция авторитарлық сипаттағы үкімет нысанын белгіледі, император жоғары билікті ұстады және халық құқықтары мен парламенттік механизмдерге минималды жеңілдіктер берді. Партиялық қатысу саяси процестің бір бөлігі ретінде мойындалды. Мейдзи Конституциясы 1947 жылға дейін негізгі заң ретінде қолданылды, содан кейін оның орнын Жапонияның қазіргі Конституциясы басты.

Сайлау және саяси билік

1890 жылы алғашқы ұлттық сайлау өтті, және төменгі палатаға 300 мүше сайланды. Дауыс беру құқығы 25 жастан асқан, кемінде 15 иен табыс салығы төлеген ерлерге ғана берілді. Бұл талап 1900 және 1919 жылдары жеңілдетілді, ал жалпы ерлерге сайлау құқығы 1925 жылы көп талқылардан кейін бекітілді. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін әйелдерге сайлау құқығы берілмеді, жаңа конституция қабылданғаннан кейін ғана олар оны алды. Сайлауға дайындықпен, Дзиюто және Кайсинто партиялары қайта жанданды және олар бірлесіп орындықтардың жартысынан астамын жеңіп алды. Өкілдер палатасы тез арада саясаткерлер мен үкіметтік бюрократия арасындағы бюджет, конституцияның парламент өкілеттігін анықтаудағы белгісіздігі және парламенттің «Императордың еркі» мен олигархияның ұстанымын түсіндіруге ұмтылысы сияқты маңызды мәселелер бойынша пікір таласына айналды. Парламенттің негізгі құралы бюджетті мақұлдау немесе мақұлдамау болды, және ол осы билігін сәтті пайдаланды. Конституциялық үкіметтің алғашқы жылдарында Мэйдзи конституциясының күшті және әлсіз жақтары ашық көрінді. Сацума және Чошу элитасының кішкентай тобы Жапонияны билеуді жалғастырды, ол генро (аға мемлекет қайраткерлері) деп аталатын конституциялық емес орган ретінде қалыптасты. Генро императорға ғана тиесілі шешімдерді қабылдады, және үкіметті саяси тұрғыдан генро бақылады, император емес. Алайда, осы кезең бойында саяси мәселелер көбінесе келісім арқылы шешілді, саяси партиялар үкіметке деген ықпалын біртіндеп арттырды және саяси процесте үлкен рөл атқарды.

Саяси күрес

1890 және 1894 жылдары Диета құрылғаннан кейін, Қытайға қарсы соғыс үшін ұлт біріккен кезде, бес жылдық бірлік, ерекше ынтымақтастық және коалициялық кабинеттер орнады. 1900 жылдан 1912 жылға дейін Диета мен кабинет тікелей ынтымақтасып жұмыс істеді, саяси партиялар үлкен рөл атқарды. Бүкіл кезең бойында ескі Мейдзи олигархиясы толық бақылауды сақтап, оппозициялық партияларға билікті бірте-бірте жүктеді. Осы кезеңнің екі маңызды тұлғасы – Ямагата Аритомо, оның 1868–1922 жылдарға созған ұзақ қызметі, әскери және азаматтық басшылығы, оның ішінде премьер-министрлікке екі рет тағайындалуы, қарсыластарын қорқыту және демократиялық процедураларға қарсылық танытумен ерекшеленді. Екіншісі – Ито Хиробуми, ол келісімге келуге бейімді болды және генроның қарсылығына қарамастан, алғашқы мерзімінде палатаны бақылау үшін үкіметтік партия құруды қалаған. 1898 жылы Ито премьер-министр болып қайта келгенде, ол үкіметтік партияны құру туралы мәселені қайта көтерді, бірақ Ямагата және басқалары бас тартқан соң, Ито отставкаға кетті. Генро арасында іздейтін адам болмағандықтан, Кенсейто (Конституциялық партия) Окума мен Итагаки басшылығымен кабинет құруға шақырылды, бұл оппозициялық партиялардың генромен күресіндегі маңызды жетістік болды. Бірақ бұл жетістік ұзаққа созылмады: Кенсейто екіге бөлінді – Итагаки басқаратын Кенсейто және Окума басқаратын Кенсей Хонто (Нағыз Конституциялық партия), ал кабинет төрт айдан кейін таратылды. Ямагата әскерилер мен бюрократияның қолдауымен премьер-министр болып қайта оралды. Конституциялық үкіметті шектеу туралы оның пікірлеріне кең қолдау көрсетілгеніне қарамастан, Ямагата Кенсейтомен одақ құрды. Сайлау заңдарын реформалау, палата құрамын 369 депутатқа дейін ұлғайту және құпия дауыс беру жүйесін енгізу Диетаның Ямагатаның бюджетін және салық саясатын қолдауына ықпал етті. Дегенмен, ол партиялардың бюрократияға толыққанды қатысуына кедергі келтіру және әскерилердің тәуелсіздігін нығайту үшін императорлық жарлықтарды қолдануды жалғастырды. Ямагата Кенсейтоға қосымша жеңілдіктер ұсынбағанда, 1900 жылы одақ аяқталып, саяси дамудың жаңа кезеңі басталды.

Ито премьер-министр болады

Ито және оның шәкірті Сайонжи Кинмочи 1900 жылдың қыркүйегінде үкіметті қолдайтын партия – Риккен Сейюкай (Саяси достық конституциялық қауымдастығы) құруға қол жеткізді, ал бір айдан кейін Ито бірінші Сейюкай кабинетінің премьер-министрі болды. Сейюкай палатадағы көпшілік орындарды иеленді, бірақ Ямагатаның консервативті жақтастары Ақсақалдар палатасында ең көп ықпалға ие болды, бұл Итоны императордың араласуын сұрауға мәжбүр етті. Саяси талас-тартыстан шаршаған Ито 1901 жылы отставкаға кетті. Одан кейін премьер-министрлік Ямагатаның шәкірті Кацура Таро мен Сайонжи арасында кезекпен ауысты. Саяси биліктің алмасуы екі тараптың ынтымақтастықпен жұмыс істеуге және билікті бөлісуге қабілеттілігін көрсетті және партиялық саясаттың одан әрі дамуына көмектесті.

Мэйдзи дәуірінің соңы

1911 жылы Жапония барлық тең емес шарттарды тоқтатты. Мейдзи дәуірі 1912 жылы император Мейдзидің қайтысымен аяқталды және тәж мұрагері Йосихито жаңа император (император Тайшо) болғандықтан Тайшо дәуірінің (1912–1926) басталуымен алмастырылды. Мейдзи дәуірінің соңы үкіметтің ішкі және шетелдік инвестицияларымен, әскери бағдарламаларымен, несиелердің таусылуымен және қарыздарды төлеуге жеткіліксіз шетел валютасымен сипатталды. Алайда, "Мейдзи режимі" 1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін жалғасты. Тайшо дәуірінің басталуы бұрынғы келісімдік саясатты бұзған саяси дағдарыспен белгіленді. Премьер-министр Сайонжи әскери бюджетті қысқартуға тырысқанда, әскери министр отставкаға келіп, Сейюкай кабинеті құлап кетті. Ямагата да, Сайонжи да қайтадан қызметке кірісуден бас тартты, ал генро жағдайдан шығу жолын таба алмады. Кабинеттің әскери манипуляцияларына және Кацураның үшінші мерзімге қайта шақырылуына байланысты халықтың наразылығы генро саясатын тоқтату туралы талаптарды күшейтті. Ескі салтты сақтаушылардың қарсылығына қарамастан, консервативті күштер 1913 жылы өздерінің партиясын құрды – Риккен Дошикай (Конституциялық одақтастар қауымдастығы), ол 1914 жылдың соңында палатада Сейюкайдан көп дауыс жинады.