Кіріспе

1794–1800 жылдардағы француз революционерлері мен роялистер арасындағы шайқастар жиынтығы. Шоаннерия (Шоан ағайындыларынан, оның екі жетекшісінен) – француз революциясы кезінде Францияның батыс департаменттерінің он екісінде, әсіресе Бретань және Мэн провинцияларында, Бірінші Республикаға қарсы роялистердің көтерілісі немесе қарсы революциясы. Ол үш кезеңде өрістеді және 1794 жылдың көктемінен 1800 жылға дейін жалғасты. Көтеріліске негізінен Франциядағы католик шіркеуіне цезаропапизмді таңуға тырысқан Діндарлар конституциясы (1790 ж.) және Ұлттық конвенция шешімімен қабылданған жаппай әскерге шақыру (1793 ж.) себеп болды. Көтеріліс ұйымдастыруға жасалған алғашқы әрекетті Association bretonne француз монархиясын қорғау және 1789 жылы таратылған Бретань герцогтігінің бұрынғы билігін, ерекше заңдарын және салт-дәстүрлерін қайта орнату үшін жасады. Алғашқы қақтығыстар 1792 жылы басталды және кезең-кезеңмен шаруалардың көтерілісіне, партизандық соғысқа және, ақырында, толыққанды шайқастарға ұласты. Бұл көтеріліс тек 1800 жылы республикалық күштердің көтерілісшілерді жеңуімен аяқталды. 1792 жылдың жазында Кархай (Финстер), Ланнион, Понтрие (Кот-д'Армор), Краон, Шато Гонтье және Лаваль аудандарында шаруалар армияға еріктілерді беруге қарсылық көрсетті. Сен-Уэн-де-Тойтс, Майен департаментінде Жан Коттеро (Жан Шуан атымен белгілі) көтерілісшілерге жетекшілік етті. Оның лақап аты, мүмкін, танылу белгісі ретінде қарақұйрықтың (chouette hulotte) дауысын еліктегенінен туындаған.

Бірінші кезең 17941795

1794 жылдың қаңтарында Францияның Вандея аймағындағы тұрғындар Вире-де-Галердегі жеңілістен кейін генерал Луи Мари Турроның «тозақтық колонналарына» қарсы тұруға тырысты. Луарадан солтүстікке қарай орналасқан шуандықтар тобы Вандеялықтар өткен аймақтарда қайтадан қаруға көтерілді. Шуаннерия Майен және Иль-э-Вилен шекараларында, Фужер, Витре және Лаваль қалаларының маңында пайда болды. Жан Шуан, Эме дю Буаги және ( «Күміс аяқ» лақап атымен белгілі) басшылық еткен шағын топтарда Вире-де-Галерден аман қалған шуандар мен вандеялықтар, 1793 жылғы наурыздағы шаруалар көтерілісіне қатысқан басшылар және тіпті дезертирлер болды. Қатаң құпиялықта өмір сүруге мәжбүр болған шуандар республикашылардың қолына түссе, олардың өліміне кепілдік берілетінін білді. Көптегендері Вире-де-Галерде жоғалған туыстарындарын кек алу ниетімен қозғалды. Шуаннерия Бриттанияға жылдам тарады және Шевалие де Буашарди билік еткен Кот-д’Армор аймағына жетті. 15 наурызда ол Морбианға жетті, онда Вандея армиясының бұрынғы офицерлері Жозеф де Фей мен Бежарри, Пьер Гийемоның көмегімен Ванн қаласына бағытталған шаруалар көтерілісін ұйымдастырды. Көтерілісшілер Республикашылармен Манголериян шайқасында оңай жеңіліске ұшырады. Дегенмен, Финистерде және Кот-д’Армордың батысындағы Басс-Корнуайль, Леон және Трегор аймақтары көтеріліске қатыспады. Жорж Кадудал мен Пьер Матурин Мерсье Ла-Ванде, Савенай шайқасынан аман қалғандар Морбианға көшіп келді, онда Буленвилье департамент басшысы болып тағайындалды. Алайда Буленвилье бас штабтан алынған ақшамен Иль-э-Виленге қашып кетті. Себастьен де Ла-Эй де Сильц оның орнына генерал болып тағайындалды. Бірнеше айдан кейін Буленвилье Морбианға қайта оралды, бірақ Пьер Гийемоның адамы қолға түсіріп, атып өлтірді. Дегенмен, басқа департаменттер Морбиан сияқты бірікпеген. Анжудың солтүстігінде Мари Поль де Скепо де Буа Гиньо Мэн-э-Луардың солтүстігіне қолбасшы болып тағайындалды. Оның билігі кейін Атлантикалық Луара, Майен және Сарт аймақтарына дейін кеңейді. Алайда, ол басқа департаменттердегідей, шуан басшысы ретінде тек өзінің кантонына ғана билік ете алды. Федералистік көтерілістерге қатысқан бұрынғы офицер Жозеф де Пусае орталықтандырылған басқарудың қажеттілігін түсінді және шуандардың бас генералы болуға тырысты. Кейбір басшылар мойындаған Пусае 1794 жылдың 11 қыркүйегінде Динардан Лондонға келіп, болашақ Франция королі Карл X-пен кездесті. Оның орнындағы генерал-майор Пьер Дезотекс де Корматин оның болмағанда басқаруды өз мойнына алды. Карл X абсолюттік монархияны жақтады және парламенттік монархияны жақтаған Пусаеге сенбеді. Алайда, британ премьер-министрі Уильям Питт-Кіші араласуынан кейін, Пусае 1794 жылдың 15 қазанында Бриттанияның Корольдік және католик армиясының бас генерал-лейтенанты болып тағайындалды, осылайша оған корольдің өкілеттігі берілді. Осылайша оның билігі Луараның солтүстігіндегі барлық көтерілісші аймақтарға, соның ішінде Мэн және Анжуға дейін кеңейді, онда Скепо оны бас генерал етіп тағайындады. Максимилиан де Робеспьер 1794 жылдың 28 шілдесінде құлағаннан кейін Террор аяқталды және Ұлттық конвент келіссөздерге ашық және икемді болды. Париж корольдік агенттігі француз королі Людовик XVIII, сол кездегі Прованс графы атынан шуандарға соғысуды тоқтатуды өтінді. 26 желтоқсанда бригадир генерал Жан Юмберт пен шуан басшысы Бойшарди бейбітшілік мүмкіндіктерін талқылау үшін кездесті. Пусае Лондоннан десант ұйымдастыруға тырысты, ал оның лейтенанты Корматин толық басқаруды өз мойнына алып, 1795 жылдың сәуірінде Ла-Мабиле бейбітшілік шартын жасасты. Оған бірнеше жергілікті басшылар ілесіп келді. 121 басшының ішінде тек 21 адам, соның ішінде де Сильц және Бойшарди келісімге қол қойды.

Екінші кезең 17951796

Екі жақ та адалдықпен келіссөздер жүргізбегендіктен, Луи XVII 8 маусымда қайтыс болғаннан кейін шиеленіс қайтадан күшейді. 1794 жылғы 26 тамызда генерал Лазар Хоше бейбітшілікті бұзды, ол Жан Антуан Россиньольдің орнына Брест жағалаулары армиясының басшысы болып тағайындалды және Ла-Мабиле шартына қол қоюдан бас тартқандарды тұтқындауға бұйрық берді. Хоше Корматиннің оны алдап бақпақ болғанын ойлады. Корматин тұтқындалды және 1802 жылға дейін босатылмады. Бошарди қол қоймады, 17-18 маусым түнінде Брехан мен Монконтур арасында қаза табады. Сол сияқты, қайта қаруланған де Сильцке 28 маусымда Гранд-Шамп қаласынан генерал-адъютант Жосне әскерлері шабуыл жасады. Де Сильц шайқаста қаза тауып, әскері кері шегінді. 1795 жылғы 23 маусымда коммодор Джон Борлаз Уоррен басқаратын британдық флот эмигрант армиясының сарбаздарын Карнакқа қондырды. Олар Винсент де Тинтеньяк және Жак Анн Жозеф Ле Престре де Вобан, маршал Себастьен Ле Престре де Вобанның шөбересі басқаратын шоандарға қосылды. Алайда, эмигранттардың генералы Луи Шарль д'Эрвили мен экспедиция жетекшісі Пусае арасындағы келіспеушіліктер роялистерге қымбат уақытты қақтырды. Хошенің қарсы шабуылы шоандарды Киберон түбегіне кері шегіндірді. 10 шілдеде ағылшын формасын киген шоан әскерлерінің екі колоннасы түбектерден британдық кемелерге отырды және республикалық желілердің артына қонды. Бірақ Лантиви дю Рест бастаған бірінші колоннаның сарбаздары тарап кетті. Винсент де Тинтеньяк және Жорж Кадудал басқаратын екінші колонна шабуылға дайындалды, бірақ Париждің корольдік агенттігінен хабар алып, оларды Кот-д'Армордағы екінші британдық қонуға қосылуды талап етті. Тинтеньяк Кадудалдың қарсылығына қарамастан, күмәнмен қарады, бірақ бұйрыққа бағынды. Ол 18 шілдеде Кётологон қаласында қаза тапты. Олар Сен-Брюк шығанағына жетті, бірақ британдық флот оларға қосылғандықтан, Морбианға оралып, Кадудалды өзінің генералы етіп тағайындады. Осы арада Киберон қаласында эмигранттарға Шарль де Виро де Сомбрейль басқаратын күшею қосылды. Олар 16 шілдеде шабуыл жасауға тырысты, бірақ жеңіліске ұшырады. Хоше 20 шілдеде соңғы шабуыл жасап, эмигранттарды қуып шықты. Луи Шарль д'Эрвили қаза тапты, ал Пусае британдық кемеге отыруға тырысты. Республикашылар тұтқындардан да көп нәрсе алды. Олардың 748-і атылып түсірілді, Сомбрейль де солардың бірі. Атылудың алдындағы күні ол коммодор Уорренге генерал-майор Жозеф де Пусаедің қашқанын айыптап хат жазды. Сол хат шоандарға үлкен әсер етті. Морбиандағы офицерлер кеңесі Пусаяны қатысусыз өлім жазасына кесті. 1795 жылдың күзінде ол Бретаньге оралды, онда оны Пьер Матурин Мерсье тұтқындап, Кадудалдың алдына әкелді. Пусае өзін күшті қорғады және әлі де Артуа графының қолдауы бар екенін анықтады. Кейін Кадудал мен Пусае татуласты. Британдық роялистік экспедиция сәтсіз аяқталғаннан кейін партизандық ұрыстар қайта басталды және Нормандияға тарады, онда 1795 жылы Францияға жаңадан келген Луи де Фротте көтеріліс ұйымдастырды. Пусае беделін жоғалтып, Морбианның шоандарын және олардың басшыларын кінәлады, олар, оның айтуынша, дворяндарға қарсы және "ақ тудың астында теңдік орнатуды" қалайды. Пусае Морбианнан Иль-э-Виленге кетті, онда дивизия басшылары ақсүйектер болды, және Морделл дивизиясына қосылды. Ол Морбиандағыдан көп қолдау таппады, бірақ Артуа графының қолдауымен бас қолбасшы болып қалды. Пусае дворяндар басқаратын шоаннери қалаған және фр. Бірнеше эмигранттар шоандармен күресу үшін Францияға келді, бірақ олардың арасында көптеген даулар туындады. 1796 жылдың қаңтар айында Пусае Фужер дивизиясына қосылды, ол Иль-э-Вилендегі ең маңызды дивизия болды және оның басшысы болып Иль-э-Вилен және Кот-д'Армордың шығыс бөлігінің генерал-майтабалы Айм Пике дю Бойсгуй тағайындалды. Алайда іс жүзінде Бойсгуй тек Иль-э-Виленнің шығысын ғана бақылады, ал Фротте мен Скепо Пусаяйды тек атаулы түрде бас генерал ретінде мойындады. Шоандарға қарсы күрес үшін республика күштерін үш армияға бөлді. Лазар Хоше басқаратын Брест жағалаулары армиясы Ренне немесе Ванн қаласында кезектесіп орналасқан және Финистер, Морбиан, Кот-д'Армор, Иль-э-Вилен және Майенн аймақтарын бақылаған. Жан Батист Камиль Канкло басқаратын Батыс армиясы Нант қаласында орналасқан және Лоир-Атлантикті, Мэн-э-Луарды, Ванде және Дю-Севрді бақылаған. Жан Батист Аннибал Обер дю Байе басқаратын Шербург жағалаулары армиясы Сент-Малода орналасқан және Манш, Орн, Кальвадос, Сарт және Иль-э-Виленнің бір бөлігін бақылаған. 1795 жылдың желтоқсанында Директория Хошені Батыстағы барлық республикалық күштердің бас генералы етіп тағайындады және оған толық өкілеттік берді. Батыс, Брест жағалаулары және Шербург жағалаулары армиялары бірігіп, Океан жағалаулары армиясын құрды. Киберон апатынан қарамастан, шоандар келесі айларда бірнеше жеңіске жетті. Алайда Хоше 1796 жылдың басында тактикасын өзгертті. Ол жылдам әрекет ететін колонналарды құрды, бағынып берген шоандарға амнистия уәде етті, діни бостандықты кепілдеді және армияны тәртіпке келтіруге тырысты. Көптеген шоандар мен вандейлер осы шараларға келісім білдірді және қаруларын тастады. Хошенің басымдығы Вандені бейбіттендіру болды. Жан Николас Стоффлет 1796 жылғы 25 ақпанда Ангер қаласында тұтқындалып, атылып түсірілді. Франсуа де Шаретте ізделіп, тұтқындалып, 1796 жылғы 29 наурызда атылып түсірілді. Оның өлімі Вандедегі соғыстың аяқталуын білдірді. Ванде бейбіттендірілгеннен кейін Хоше шоандарға көңіл бөлді. Көптеген республикалық күштерге қарсы тұрып, шоан басшылары біртіндеп бағынды. Скепо 14 мамырда бірінші болып бағынды. Жорж Кадудал 19 маусымда бейбітшілік шартына қол қойды. Луи де Фротте бейбітшілік шартына қол қоймады және Англияға кетіп, өзінің лейтенанттарына оны 23 маусымда қол қоюды тапсырды. Айм Пике дю Бойсгуй 26 маусымда соңғы болып бағынды. Пусае Англияға оралды.

Үшінші кезең

Көтеріліс 1800 жылы республикалық үстемдікке дейін жалғасты.

Көркем шығармалар

Оноре де Бальзак, "Шоуандар немесе Бретания 1799 жылы", "Адамдық комедия", XIII том. (Сонымен қатар, Анри Калефтің "Шоуандар" фильмі, Жан Маре қатысуымен, 1946 ж.). Виктор Гюго, "Төртпіс үш", 1874 жыл. Жюль Барби д’Орвилли, "Сырлы әйел" және "Тілдің шебері". Мишель Рагон, "Шоледегі қызыл маталар". Филипп де Броканың "Шоуандар!" фильмі, Филипп Нуаре, Софи Марсо, Ламберт Уилсон және Стефан Фрейсс қатысуымен, 1988 жыл. Д. К. Бростер, "Шантемерль", 1912 жыл. Д. К. Бростер, "Сэр Исумбрас Фордта", 1918 жыл. Д. К. Бростер, "Сары гүл", 1920 жыл.