Кіріспе

Құрып кеткен динозаврлар туысы

Вулканодон (мағынасы "вулкан тісі") – Оңтүстік Африканың ерте юра дәуірінен табылған сауропод динозаврының құрып кеткен туысы. Қазірге дейін белгілі жалғыз түрі – V. karibaensis. 1969 жылы Зимбабведе табылған, ол ондаған жылдар бойы ең ерте сауропод ретінде қарастырылды және әлі күнге дейін табылған ең алғашқы сауроподтардың бірі болып саналады. Төрт аяқты, жерде тіршілік ететін шөп жеуші Вулканодон, бағана тәрізді аяқтары, ұзын мойны мен құйрығы бар, сауроподтарға тән дене құрылымын көрсетті. Ол көптеген басқа сауроподтардан кішірек болды, ұзындығы шамамен 6-7 метрге жетеді. Вулканодонның фрагментарлық қаңқасының ішінде жамбас белдеуінің, артқы және алдыңғы аяқтарының, сондай-ақ құйрығының көп бөлігі бар, бірақ мойын омыртқалары мен бас сүйегі жоқ. Бастапқыда, оның қазбаларының жанынан табылған пышақ тәрізді тістерге байланысты, бұл туыс прозауроподтарға жатады деп есептелді, олардың барлық жегендеріне бейімделгендігі туралы идеямен сәйкес келеді. Бірақ ғалымдар қазір сол тістердің белгісіз тероподқа тиесілі екенін біледі, ол Вулканодонның денесінен қалғандарды жеген болуы мүмкін. Вулканодон нағыз сауропод екені анықталды. Туыс Тазудазаврдың табылғаннан кейін екеуі де Vulcanodontidae тұқымдастығына біріктірілді, бірақ бұл әлі де барлық ғалымдар тарапынан қабылданбады.

Сипаттама

Бастапқыда Вулканодон кішкентай завропод деп есептелген. 2010 жылы Грегори С. Пол оның ұзындығын он бір метр, салмағын 3,5 тонна деп бағалаған. Кейбір кітаптарда шамамен төменгі бағалар келтірілген. Сан сүйегі ұзын болған. Бюми тауларының батысында орналасқан аралдағы скелет (каталог нөмірі QG24) тау беткейінен сыртқа шығып, беткі қабаттың әсерінен және өсімдік тамырларынан ішінара эрозияға ұшыраған. Оған белдік пен сакраль, сол жақ артқы аяқ пен аяқтың көп бөлігі, оң жамбас сүйегі және он екі алдыңғы құйрық омыртқасы кіреді. Бұл қалдықтар бір жеке тұлғаға тиесілі, өйткені олардың барлығы біріктірілген күйде (бірге жалғасқан) табылған. Сонымен қатар, бірнеше бөлек сүйектер де табылды, оның ішінде оң қолдың алдыңғы бөлігі және оң және сол жақ алдыңғы аяқтың кейбір метакарпалиясы мен фалангалары, бұл да сол жеке тұлғаға тиесілі болуы мүмкін. Бүгінде Вулканодон савроподтардың ең алғашқы (примитивті) мүшелерінің бірі деп барлық ғалымдар мойындайды.