Кіріспе

Бұрынғы мемлекет

Тарих

Диан – қазіргі Юньнань, Қытайдың оңтүстік-батысында, Диан көлі маңындағы аймақта орналасқан ежелгі мемлекет. Хан тарихшысы Сыма Цянның мәлімдемесіне сәйкес, ол б.з.д. 279 жылы Чу патшасы Цинсянның оңтүстік-батысқа әскер жіберуімен құрылды. Чу генералы Чжуан Цзяо Чу әскери жорығының бөлігі ретінде Диан көліне жетті. Чу жері Цинь мемлекеті тарапынан басып алынған кезде Чжуан Цзяо Юньнаньда қалып, жергілікті салты-дәстүрлерді қабылдап, Диан мемлекетін құрды. Кейін Цинь әулеті Хан әулетімен жоқ етілді, ал жаңа әулеттің Ба және Шу округтары Дианмен шектес болды. Шицзиде айтылғандай, оңтүстік-батыс аймағында көшпенділер басымдық құрды, олардың ішінде Йеланг билеушісі ең күштісі болды. Йелангтың батысында Мимо тайпасы орналасқан, ал олардың арасындағы ең беделдісі Диан билеушісі еді. Дианның солтүстігінде Цюонгду жатқан. Бұл тайпалардың барлығы шаштарын балта пішінде қырқып алып, егіс шаруашылығымен айналысып, қоныстарда тұрған. Тонгшиден шығысқа қарай Йеюға дейінгі аймақта Суй және Куньмин тайпалары мекен еткен, олар шаштарын өріп, малдарымен бірге көшіп-қонып жүрген. Олардың тұрақты мекендері мен билеушілері болған жоқ. Суй тайпасының солтүстік-шығысында Ши және Зуоду тайпалары болды. Зуоду тайпасының ең күштілері Шудың батысында тұратын Ран және Манг тайпалары еді. Олардың кейбіреулері көшіп-қонып, ал кейбіреулері тұрақты жерлерде қоныстанған. Ран және Манг тайпасының солтүстік-шығысында Ди тайпасына жататын Байма тайпасы болды. Б.з.д. 135 жылы Хан елшісі Тан Мэнь Йеланг патшасы Дютонға, Дианмен шектес аймақта сыйлықтар жеткізіп, оны Хан әулетіне бағынуға көндірді. Осылайша, аймақта Цзянвэй округі құрылды. Б.з.д. 122 жылы император У Орталық Азиядағы Даксияға жол табу мақсатымен Оңтүстік-Батысқа төрт топ елші жіберді. Бір топ Диан патшасымен құрметпен қарсы алынды, бірақ Эрхай аймағының Суй және Куньмин тайпаларының, оңтүстіктегі Ди және Зуо тайпаларының кедергісінен одан әрі жол таба алмады. Алайда, олар батыста Дианьюе деген мемлекет бар екенін білді, ондағы адамдар пілдерге мініп, Шудан келген саудагерлермен жасырын сауда жасаған. Б.з.д. 111 жылы Хан императоры У Цзянвэй округінің көшпенді тайпаларына Наньюеге қарсы жорыққа әскер жинауды бұйырды. Көрші тайпалар өздерінің адамдары жоқ кезде шабуылға ұшырар деп қорқып, Джулан тайпасы Хан әулетіне қарсы көтеріліс ұйымдастырып, Цзянвэй округінің әкімшісін өлтірді. Наньюе жеңілгеннен кейін Хан әскерлері солтүстікке бет бұрып, Йеланг, Джулан, Тулан, Ционг, Зуо, Ран және Манг тайпаларын бағындырды. Диан мемлекеті Хан императоры Удың билігі кезінде, б.з.д. 109 жылы Хан әулетіне қосылды. Диан патшасы қарсыластардан көмек күтіп, қытайлықтардың басып кіруіне келісім берді. Осы кезде ол қытайлардан мөр алып, оның құрамына кірді. Император У Диан патшасын бағынуға көндіру үшін Ван Раньюді жіберді, оның айтуынша, көрші тайпалардың көпшілігі бұдан бұрын жеңіліске ұшыраған. Диан патшасы бастапқыда ұсынысты қабылдауға асықпады, өйткені оның әлі де 30 000-ға жуық әскері және жақын маңдағы Лаожин және Мимо тайпаларының адалдығы болды. Алайда, б.з.д. 109 жылы Ба және Шудан келген Хан әскерлері Лаожин және Мимо тайпаларын талқандап, Диан патшасын бағынуға мәжбүр етті. Диан Ичжоу округіне айналғанмен, патша хан императоры Чжао билігі кезінде болған көтеріліске дейін билігін сақтап қалды. Хан әулеті отарлау саясатын жалғастырып, 86 және 82 жылдары Куньмин халқын жаулап алды, соның нәтижесінде қазіргі Мьянма аумағына жетті.

Патшалық жерлеулер

Диан тайпасы өз патшаларын 1954 жылы Юньнань провинциясының Цзинин ауданындағы Шижай ауылының жанында табылған Шижайшанда жерледі. Қорғандар «Диан патшасының мөрі» деген жазу арқылы анықталды. Бұл жазу Хан императорының алтыннан жасалған императорлық мөрдегі таңба болды. Сима Цян Дианның императорлық мөр алған жалғыз екі тайпаның бірі екенін, ал екіншісі – Йелэнг екенін айтқан. Екеуі де сақталған: Йелэнг мөрі 2007 жылы Гуйчжоудағы Хмонг адамынан табылды, ол Йелэнг патшасының 75-ші ұрпағы екенін мәлімдеді.

Бронзадан жасалған бұйымдар

Еуразия құрлығындағы ең ірі қалайы кен орындары Малай түбегінде орналасқан, сондықтан Диан халқы дамыған металл өңдеушілер болған, олар қола мен темірді құюмен айналысқан. Диандықтар қоладан жасалған заттарды кесек қалыптау және балауызды жоғалту әдістерін қолданып құйған. Диан элитасының жерлеу орындарында қоладан жасалған әсерлі заттар жиынтығы табылды, бірақ Дианның кейінгі жерлеу орындарында жергілікті құйылған темір заттар да кездеседі. Диандықтар шайқаста хабарласу үшін үлкен қола барабандарды пайдаланған; Диан элитасының салттық жерлеу рәсімдері сиыр қабықтарымен толтырылған үлкен қола барабандармен бірге өткізілген. Барабандардың жоғарғы бөлігі алынып, орнына қола қақпақ қойылған.

Сака әсері

Ярослав Лебединский мен Виктор Х. Мейр кейбір сақтардың біздің заманымыздан бұрынғы 2-ғасырда юэчжилер тарапынан қуылғаннан кейін Оңтүстік Қытайдағы Юньнань аймағына көшіп келген болуы мүмкін деп болжайды. Юньнань Диан мәдениетінің тарихқа дейінгі өнерінің қазбалары Орталық Азия киіміндегі аттыларды бейнелейтін, Индоевропа өнеріне ұқсас аң аулау көріністерін ашты. Аң аулаумен айналысатын аттылар барабандардың бетіне дөңгелек құралымда салынған, бұл скиф өнерінде жиі кездесетін мотив. Сонымен қатар, мысықтардың өгіздерге шабуылдауы бейнеленген көріністері де тақырыбы мен композициясы жағынан скиф өнерін еске түсіреді. Бұл заттар дала өнерінің ықпалын көрсетеді.

Диан қоғамының суреті

Қола қақпақтар Диан халқының өмірінен түрлі сахналарды бейнелейтін кішкентай мүсіндермен және құрылымдармен жабылған. Қола қақпақтарда Диан халқының аң аулау, егін шаруашылығы және тоқу сияқты күнделікті шаруалары көрсетілген. Басқа сахналарда Диан халқының бұқа күресі, билеу және музыка ойнау сияқты демалыс уақыттары бейнеленген. Диан халқы жеңіл көйлектермен және қысқа шалбармен киініп, шаштарын түйінмен жинаған. Қола қақпақтар Сима Цянның Диан халқының шаш үлгісі туралы сипаттамасын растады. Көптеген сахналарда Диан халқы соғыста, көбінесе жылқыға мініп бейнеленген. Археологиялық дәлелдер Диан халқының б.з.б. VI ғасырда жылқыны қолға үйреткенін көрсетеді. Қола қақпақтарда Диан халқының жауларының басын кесіп тастағаны да бейнеленген (жаулары ұзын өрімдермен шаштарын таққан). Мемлекет ауыл шаруашылығына негізделген, ал қоладан жасалған бұйымдар Диан қоғамының бір бөлігі ретінде бас аулау, адамдық құрбандықтар мен құлдарды көрсеткен.

Су асты қираған жерлер

Археологтар жақында Фуксиан көлінің түбінде Диан дәуіріне жататын суға батқан ғимараттардың қалдықтары мен керамика сынықтарын тапты және радиокөміртек әдісімен олардың жасын анықтады.

Басқа артефактілер

Диан мәдениетімен байланысты Дабона жерінде археологтар үлкен, екі қабатты табыт жерлеу орынын тапты. Сыртқы табыт ағаштан, ал ішкі табыт қоладан жасалған. Ішкі табыт үй пішіндес келіп, салмағы 157 кг-нан астам. Юньнань провинциялық мұражайы Диан мәдениетінің көптеген археологиялық жәдігерлерін сақтайды.