Кіріспе

Шараптың жағымсыз ерекшелігі – шараптың жағымсыз сезімдік (органолептикалық) қасиеті, оған дәм, иіс немесе сыртқы түрінің жағымсыз элементтері кіруі мүмкін. Бұл кемшіліктердің себебі «химиялық немесе микробиологиялық тектің» болуы мүмкін, сонда белгілі бір сезімдік түйсіктер (мысалы, жағымсыз иіс) шараптың бірнеше ақаулығынан туындауы мүмкін. Шараптың ақаулары нашар шарап жасау технологиясы немесе шараптың нашар сақталу жағдайларынан туындап, шараптың бұзылуына әкелуі мүмкін. Химиялық себептерге келсек, шараптың ақауларын тудыратын көптеген қосылыстар табиғи түрде шарапта болады, бірақ олардың концентрациясы мәселе тудыру үшін жеткіліксіз, тіпті шарапқа жағымды қасиеттер береді. Алайда, егер осындай қосылыстардың концентрациясы сезімдік шектің артығына жетсе, ол шарап жасаушы шараптан күтетін қажетті дәм мен хош иістерді ығыстырып немесе жасырып жібереді. Нәтижесінде шараптың сапасы төмендейді (жағымсыз болады, кейде ішуге жарамсыз), бұл оның құнына әсер етеді. Шараптың ақауларының көптеген себептері бар, соның ішінде шарап зауытында нашар гигиена, шараптың ауамен тым көп немесе тым аз байланысуы, күкіртке тым көп немесе тым аз әсер етуі, ашыту процесінен бұрын немесе кейін шараптың тым ұзақ мацерациялануы, шарапты дұрыс тазарту, сүзгілеу және тұрақтандыру, лас емен бөшкелерді пайдалану, бөшкеде тым ұзақ сақтау және сапасыз тығындарды қолдану. Шарап зауытынан тыс, шарапты сатушы немесе соңғы тұтынушының бақылауындағы факторлар да шараптың кемшіліктерін анықтауға себеп болуы мүмкін. Мұндай факторларға шарапты дұрыс сақтамау, оны тым жоғары температураға және температураның күрт өзгеруіне ұшырату, сондай-ақ шарапты дәмдеу кезінде лас ыдыстарды пайдалану жатады, бұл бұрын таза және ақаусыз шарапқа жат материалдарды немесе хош иістерді енгізеді.

Кемшіліктер мен ақаулар арасындағы айырмашылықтар

Шарапты дәмдеу кезінде кемшілік пен ақау арасында үлкен айырмашылық жасалады. Шараптың кемшіліктері – шараптың қалыпты сипаттамаларынан ауытқушы шағын қасиеттер. Мұндайларға күкірт диоксидінің артық мөлшері, ұшпалы қышқылдық, Бреттаномицес немесе «Брет хош иісі» және диацетил немесе майлы хош иіс жатады. Осы хош иістердің немесе қасиеттердің қаншалықты артық болуы шарапты дәмдеушінің жеке талғамы мен сезімталдық деңгейіне байланысты. Әдетте, мұндай қасиеттері бар шарапты көпшілік ішуге жарамды деп есептейді. Дегенмен, ұшпалы қышқылдық және Бреттаномицес сияқты кейбір кемшіліктер, егер олар шараптың басқа компоненттерін жабушылықтайтын болса, ақауға жатуы мүмкін. Шарап ақаулары – шарапты көптеген дәмдеушілер үшін ішуге жарамсыз ететін маңызды қасиеттер. Шарап ақауларының мысалдары: ацетальдегид (Шерри және Рансио сияқты шараптарға қасақана қосылған жағдайларды қоспағанда), этил ацетаты және пробканың бұзылуы, ол түстің, дәмнің және хош иістің жоғалуына әкеледі, кейде «жалтару» деп те аталады. Көп жағдайларда шарап жасаушылар шарапты тотығудан қорғайтын және тотығу өнімдерімен байланысып, олардың органолептикалық әсерін азайтатын күкірт диоксиді немесе эриторб қышқылы сияқты қосылыстар қосады. Фенолды тотығудан басқа, шараптағы этанол да дәм мен хош иіске әсер ететін басқа қосылыстарға тотығуы мүмкін. Кейбір шарап түрлерін қасақана тотықтыруға болады, мысалы, Шерри шараптарының кейбір түрлері мен Францияның Жура аймағынан шыққан Vin jaune.

Ацетальдегид

Ацетальдегид – ашытқы ферментациясының аралық өнімі, бірақ көбінесе этанол дегидрогеназа ферменті катализдейтін этанол тотығуымен байланысты. Ацетальдегидтің түзілуі сонымен қатар беттік қабықша түзететін ашытқылар мен бактериялардың, мысалы сірке қышқылы бактерияларының болуымен байланысты, олар пируватты декарбоксилдеу арқылы бұл қосылысты түзетін болады. Ацетальдегидтің сезімдік шегі – 100–125 мг/л. Бұл деңгейден асып кеткенде шарапқа шери сияқты хош иіс береді, оны жасыл алма, қышқыл және металл дәмі бар деп те сипаттауға болады. Ацетальдегидпен улану да маскүнемдікке себеп болуы мүмкін.

Ацет қышқылы

Шараптағы сірке қышқылы, көбінесе ұшпалы қышқылдық (VA) немесе сірке суының иісі деп аталады, көптеген шарапты бүлдіретін ашытқылар мен бактериялардың салдарынан пайда болуы мүмкін. Бұл ферментацияның қосалқы өнімі болуы немесе дайын шараптың бұзылуынан туындауы мүмкін. Ацетобактер және Глюконобактер туысына жататын сірке қышқылы бактериялары жоғары деңгейде сірке қышқылын өндіреді. Шараптағы сірке қышқылының сезімдік шегі >700 мг/л құрайды, ал 1,2-1,3 г/л-ден жоғары концентрация жағымсыз болып есептеледі. Жоғары сапалы шарап үшін қандай деңгейдегі ұшпалы қышқылдық қажеттігі туралы әртүрлі пікірлер бар. Концентрация тым жоғары болса, сөзсіз, "сірке" дәмі бар жағымсыз шарапқа айналады, бірақ кейбір шараптардың сірке қышқылы деңгейі күрделірек, қажетті дәмді қалыптастыру үшін жетілдіріледі. 1947 жылғы танымал "Шеваль Блан" шарабында ұшпалы қышқылдың жоғары деңгейі бар екені кеңінен мойындалған. Этил ацетаты шарапта этанол мен сірке қышқылының этерификациялануы нәтижесінде түзіледі. Сондықтан, сірке қышқылының жоғары деңгейі бар шараптарда этил ацетатының пайда болуы ықтимал, бірақ бұл қосылыс ұшпалы қышқылдыққа әсер етпейді. Бұл шарапты бүлдіретін ашытқылар, әсіресе Pichia anomala немесе Kloeckera apiculata тудыратын жиі кездесетін микробтық ақау. Этил ацетатының жоғары деңгейін сүт қышқылы бактериялары мен сірке қышқылы бактериялары да өндіреді.

Күкірт қосылыстары

Күкірт шарап жасау процесінің барлық кезеңінде қоспа ретінде қолданылады, негізінен жоғарыда айтылғандай, тотығуды тоқтату үшін, сондай-ақ микробқа қарсы зат ретінде. Шарапта тиісті деңгейде қолданғанда, оның болуын анықтау қиын, бірақ салғырт пайдаланғанда, өте тез буланатын және күшті дәм мен иіс бұзылыстарына себеп болуы мүмкін. Күкірт қосылыстары әдетте төмен сезімталдық шегіне ие.

Күкірт диоксиді

Күкірт диоксиді – шарапқа жиі қосылатын зат, антиоксиданттық және сақтау қасиеттері үшін пайдаланылады. Егер оны дұрыс қолданбаса, шарапта оның иісі тұспалдағыш, күйген резеңке немесе мольға қарсы қолданылатын заттарды еске түсіруі мүмкін. Мұндай шараптар көбінесе сульфиттік деп аталады.

Сутек сульфиді

Сутек сульфиді (H2S) көбінесе азоты шектеулі жағдайларда ашытқы ферментациясының метаболикалық қосалқы өнімі деп есептеледі. Ол ашытқы сульфатты азайту жолы арқылы ферментация кезінде пайда болады. Шарап жасау кезінде H2S пайда болуын болдырмау үшін азот көзі ретінде диамоний фосфаты (DAP) жиі қосылады. Сутек сульфидінің сезімдік шегі 8-10 мкг/л құрайды, одан жоғары концентрация шарапқа шіріген жұмыртқаның айқын иісін береді. Сутек сульфиді шарап құрамындағы заттармен реакцияласып, меркаптандар мен дисульфидтерді түзеді.

Меркаптандар

Меркаптандар (тиолдар) шарапта сутек сульфидінің этанол сияқты басқа шарап компоненттерімен әрекеттесуі нәтижесінде пайда болады. Дайын шарапты құйылған шөмішпен ұзақ уақыт байланыста қалдырса, олар түзілуі мүмкін. Шарапты құю арқылы мұны болдырмауға болады. Меркаптандардың сезімдік шегі өте төмен, шамамен 1,5 мкг/л, одан аспаса, пияз, резеңке және тырнақалды сияқты жағымсыз иістер пайда болады. Диметил дисульфиді метил меркаптанының тотығу нәтижесінде түзіледі.

Диметил сульфиді

Диметил сульфиді (ДМС) көптеген шараптарда табиғи түрде кездеседі, бұл күкірт қоршаған аминқышқылдарының ыдырауынан туындауы мүмкін. Этил ацетаты сияқты, ДМС-тің сезімдік шектен төменгі деңгейі дәмге жағымды әсер етеді, жемістілікке, толықтыққа және күрделілікке үлес қосады. Ақ шараптарда >30 мкг/л, ал қызыл шараптарда >50 мкг/л сезімдік шектен жоғары деңгейде болса, шарапқа пісірілген капуста, консервіленген жүгері, спаржа немесе трюфельдің иісін береді.

Қоршаудың түсі

Қоршаудың бұзылуы – шараптың ақаулығы, көбінесе 2,4,6 трихлоранизоль (ТХА) қосылысына байланысты, бірақ гуаякол, геосмин, 2 метилборнеол, 1 октен-3-ол, 1 октен-3-он, 2,3,4,6 тетрахлоранизоль, пентахлоранизоль және 2,4,6 трибромоанизоль сияқты басқа қосылыстар да қатыс етеді деп саналады. ТХА ең көп кездесетін себебі – хлормен ағартылған шарап тығындары мен шарап шелектеріндегі саңырауқұлақтың метаболиті. Ол шарапқа топырақты, саңырауқұлақты және ескі иіс береді, бұл шараптың табиғи жеміс иісін жасырады және оны ұнатпайтын етеді. Мұндай шараптарды көбінесе "қоршаулы" деп сипаттайды. Қоршаудың бұзылуы шарап ақаулығы ретінде кең танылғандықтан, басқа ақаулар да оған қате атрибуцияланады.

Жылудан зақымдану

Жылудан зақымдалған шараптарды көбінесе "пісірілген" деп атайды, бұл жылу шарапқа қалай әсер ететінін көрсетеді. Олар сондай-ақ Мадейра шарабынан шыққан, қасақана түрде жылуға ұшыратылатын "мадеризацияланған" шарап деп те белгілі. Шарапты сақтау үшін ең қолайлы температура шамамен 13°C (55°F) деп есептеледі. Осы температурадан әлдеқайда жоғары температурада сақталған шараптардың қартаю процесі жеделдеуі мүмкін. Шарапқа ыстық тигенде, ол кеңейіп, тығын мен бөтелке арасынан итеріліп шығып, жоғарынан ағуы да мүмкін. Шарап бөтелкесін ашқанда, егер тығынның бойында шараптың іздері байқалса, тығын бөтелкеден ішінара сығылып шыққан немесе тығынның үстінде шарап көрінсе, онда шарап жылудан зақымданған болуы мүмкін. Жылудан зақымдалған шараптар көбінесе тотығады, ал қызыл шараптар кірпіштей түске енуі мүмкін. Тіпті температура тым жоғары болмаса да, температураның өзгеруі ғана да тотығу арқылы бөтелкедегі шарапқа зиян келтіруі мүмкін. Барлық тығындар ауаның кіруіне мүмкіндік береді (сондықтан ескі шараптар тотыққан сайын тотығады), ал температураның ауытқулары бөтелкенің ішкі және сыртқы қысымы арасындағы айырмашылықты өзгертіп, температураны қатаң сақтағандағыдан гөрі жылдам ауаны бөтелкеге "сорып" жіберуі мүмкін. Айтуынша, жылудан зақымдану – шараптарда ең көп таралған және жиі кездесетін проблема. Осы проблеманың кең таралғандығынан көбінесе оны байқамайды, тұтынушылар мұндай нәрсе болуы мүмкін екенін білмейді және көбінесе проблеманы нашар сапаға немесе басқа факторларға жабады.

Жарық соққысы

Жарықтан зақымданған шараптар – бұл ультракүлгін сәулелерге, әсіресе 325–450 нм диапазонында, тым көп әсер еткен шараптар. Шампан сияқты өте нәзік шараптар көбінесе ең көп зардап шегеді, бұл ақаулық ылғал картон немесе ылғал жүн сияқты дәм мен иіске әкеледі. Қызыл шараптардағы фенолдық қосылыстар оны қорғайтындықтан, олар сирек жарықтан зақымданады. Жарықтан зақымданудың себебі күкірт қосылыстары, мысалы, диметил сульфид болуы мүмкін деп саналады. Францияда бұл жағдай "goût de lumière" деп аталады, яғни "жарықтың дәмі". Осы ақаулықтың салдарынан шарап әдетте түсті шыны бөтелкелерге құйылады, ол ультракүлгін сәулелерді тоқтатады, және шарапты қараңғы жерде сақтау қажет.

Құс (пиразин) ластануы

Жүзімді жинаған кезде оның ішіне кіретін кейбір жәндіктер сөзсіз преске түседі және көбінесе зиянсыз болады. Ал басқалары, әсіресе азиялық қыз қоңызы, қорғаныс механизмі ретінде мазасыз болғанда жағымсыз иісті азот гетероциклдерін бөліп шығарады. Олардың жеткілікті мөлшерде болуы шараптың иісі мен дәміне әсер ете алады. Иіс сезу шегі бірнеше ppb болса, негізгі белсенді қосылысы – изопропил метоксипиразин. Бұл молекула күйген жержаңғақ майы, жасыл бұрыш, зәр немесе жай ғана ащы татымды еске түсіреді. Бұл зат совиньон жүзімінде де табиғи түрде кездеседі, сондықтан пиразиннің әсерінен рислинг совиньон бланкідей дәміне ие болуы мүмкін.

Геосмин

Геосмин – өте ерекше топырақты, көмескі, қызылша, тіпті репа дәмі мен хош иісі бар зат. Оның сезімдік шегі өте төмен, 10 триллионнан бір бөлікке дейін. Шарапта оның болуы көбінесе жүзімдегі жіп тәрізді актиномицеттер, мысалы Streptomyces, және Botrytis cinerea, Penicillium expansum сияқты саңырауқұлақтардың өсуінен пайда болатын метаболиттерге байланысты. Геосминмен байланысты емес, бірақ оның әсерінен зардап шеккен шараптар көбінесе терруардың нәтижесінде пайда болған топырақтық ерекшеліктерге ие деп саналады. Геосминнен туындайтын ақаулар бүкіл әлемде кездеседі және Францияның Божоле, Бордо, Бургундия және Луара аймақтарындағы соңғы жылдардағы қызыл шараптарда анықталды. Геосмин сондай-ақ пробконың бұзылуына да себеп болатын факторлардың бірі деп есептеледі.

Сүт қышқылы бактериялары

Сүт қышқылы бактериялары шарап жасауда маңызды рөл атқарады, олар алма қышқылын сүт қышқылына түрлендіретін малолактикалық ашыту процесін жүзеге асырады. Бірақ, бұл функция аяқталғаннан кейін де бактериялар шараптың құрамында қалуы мүмкін, онда олар басқа заттарды метаболизмдеп, шараптың сапасын нашарлатады. Малолактикалық ашытудан өтпеген шараптар сүт қышқылы бактерияларымен зарарлануы мүмкін, бұл шараптың қайта ашып, бұршақтанған, тұншықтырған және көпіршікті немесе газдалған болуына әкеледі. Мұны болдырмау үшін шарапты бөтелкеге құю алдында стерильді сүзгілеу қажет. Сүт қышқылы бактериялары төменде көрсетілгендей, шараптың басқа да кемшіліктеріне себеп болуы мүмкін.

Ащылық зақымдануы

Ащылық немесе амертум сирек кездеседі және оны Pediococcus, Lactobacillus және Oenococcus туыстарына жататын бактериялардың белгілі бір штамдары тудырады. Ол глицериннің – шарапта 5-8 г/л мөлшерінде табиғи түрде болатын қосылыстың – дегидратаза ферменті арқылы 3-гидроксипропиональдегидке ыдырауынан басталады. Ескіру процесінде бұл зат акролеинге айналады, ол шараптағы антоцианиндермен және басқа да фенолдармен реакцияға түсіп, ащы дәмді қалыптастырады. Қызыл шараптарда антоцианин деңгейі жоғары болғандықтан, олар көбінесе осыған бейімделеді.

Диацетил

Шараптағы диацетил негізінен Oenococcus oeni бактерияларымен сүт қышқылы бактериялары арқылы өндіріледі. Төменгі концентрацияда ол жаңғақтың немесе карамелдің жағымды хош иісін береді, бірақ 5 мг/л-ден астам концентрацияда қарқынды майлы немесе ирис тәрізді дәм пайда болады, бұл жағдайда ол кемшілік ретінде қарастырылады. Бұл қосылыстың сезімдік шегі күкірт диоксиді сияқты шараптың белгілі бір компоненттерінің мөлшеріне байланысты өзгеруі мүмкін. Ол барлық алма қышқылы тотыққан кезде цитрус қышқылының метаболиті ретінде де пайда болуы мүмкін. Диацетил шарапты ішуге жарамсыз деңгейге дейін сирек бұзады.

Геранидің түсі

Геранийдің бұзылуы, атауынан көрініп тұрғандай, гераний жапырақтарының иісін еске түсіретін шараптың дәм мен хош иісінің бұзылуы. Бұл құбылысқа 2-этоксигекса-3,5-диен деген зат жауапты, оның сезімдік шекті концентрациясы 1 нг/л құрайды. Шарапта ол сүт қышқылы бактерияларының калий сорбатын метаболизмі кезінде пайда болады. Калий сорбаты кейде шарапқа ашытқыға қарсы сақтағыш ретінде қосылады, бірақ бұзылудың пайда болу мүмкіндігіне байланысты оның қолданылуы көбінесе ең төменгі деңгейде ұсталады. Бұзылу сорбин қышқылының сорбинол спиртіне айналуымен басталады. Содан кейін спирт қышқылдың әсерімен 3,5-гексадиен-2-олға изомерленеді, одан кейін этанолмен этерификацияланып 2-этокси-3,5-гексадиен пайда болады. Этанол түрлендіру үшін қажет болғандықтан, гераний бұзылуы көбінесе жүзім шырынында кездеспейді.

Анықтама

Қайта ашыту, кейде екінші ашыту деп те аталады, бұл бөтелкедегі шараптың ішіндегі қалдық қантты ашытқылардың қайта ашытуынан туындайды. Бұл тәтті шараптар стерильді емес жағдайда бөтелкеге құйылғанда, микроорганизмдердің болуына жағдай жасағанда пайда болады. Шарапты қайта ашытуға ең көп кездесетін ашытқы – стандартты шарап ашыту ашытқысы Saccharomyces cerevisiae, бірақ Schizosaccharomyces pombe және Zygosaccharomyces bailii да себеп болуы мүмкін.