Кіріспе

Нигерияның дәстүрлі билеушісі (1924–2024)

Джозеф Чике Эдозиен, CFR, JP (28 шілде 1924 – 7 ақпан 2024) – Нигерияның дәстүрлі билеушісі, Асаба қаласының Асагасы, яғни Асаба патшасы, Дельта штаты.

Өмірбаян және білім

Джозеф Чике Эдозиен 1924 жылғы 28 шілдеде дүниеге келген. Оның әкесі Натаниел Окафор Эдозиен, Асаба қаласын негіздеген Ннебисидің тікелей ұрпағы және Энугудегі Нигериялық көмір корпорациясының ең жоғары дәрежелі жергілікті қызметкерлерінің бірі болған. Оның анасы, Одогву тегінен таралған Нвакусо Эдозиен, Асабаның белгілі басшысының қызы және танымал саудагер әйел болған. Эдозиеннің әкесі оны ерте жасында Нигерияның Дельта штатындағы Уорри қаласында, кейін Бендель штатында мектеп мұғалімі болған туысымен бірге тұруға жіберді. 1933 жылдан 1937 жылға дейін Уорридегі католик мектебінде білім алды. 1938 жылдан 1942 жылға дейін Онитшадағы Христос патшалар колледжінде орта білім алды. 1942 жылы Яба жоғары колледжіне қабылданды, содан кейін Гананың Аккра қаласындағы Ачимота мектебінде оқыды. Университеттегі білімін 1944 жылы Дублин университетінің колледжіне түсумен бастады. 1948 жылы Ирландияның Ұлттық университетінен физиология саласы бойынша бакалавр, 1950 жылы физиология бойынша магистр, ал 1954 жылы медицина және хирургия бакалаврларын (MBBCh) аяқтады. Осы оқу барысында бірнеше академиялық наградаларға ие болды.

Мансап

Эдозиеннің академиялық мансабы 1951 жылы Лондон университетінің Миддлсекс ауруханасының медициналық мектебінде клиникалық биохимиядан лекциятор болып тағайындалуымен басталды. 1952 жылы ол Ибадан университетінің колледжінде химиялық патологиядан аға лекциятор болып тағайындалды. Ирландияда оқуын аяқтағаннан кейін Ибаданға оралды. 1955 жылы Ибадан университетінің оқу-әдістемелік ауруханасында радиолог қызметкері болған Модупе Смитқа үйленді. Оның әкесі Біріккен Африка компаниясының алғашқы жергілікті басқарушыларының бірі болса, анасының әкесі Герберт Маколей – Нигерияның алғашқы геодезисі және Нигерияның тәуелсіздік қозғалысының негізгі қайраткерлерінің бірі еді. Кеш отарлық және ерте тәуелсіздік кезеңі Нигерия үшін өте маңызды уақыт болды. Білімді нигериялықтар саясат, коммерция және ғылым салаларында жауапты лауазымдарға жылдам дамыды. Баршаның үміті зор болды, елдің жақын арада Еуропа мен Солтүстік Американың дамыған елдерімен деңгейлес болуына сенді. Ибадан университетінде көтеріңкі көңіл-күй орнады, ал Эдозиеннің тамақтану саласындағы новаторлық зерттеулері университетке дамып келе жатқан ғылыми орталық ретінде танылуға көмектесті. 1961 жылы профессор болып тағайындалып, 1962 жылы Медицина факультетінің деканы болды.

Карьерадан кейін

Эдозиеннің Ибадан қаласындағы қызметі 1967 жылы аяқталды, бұл 1950-жылдардың соңы мен 1960-жылдардың басындағы саяси дағдарыстың салдары болды. Бұл дағдарыс 1966 жылғы төңкеріске және, әрі қарай, Нигерия азаматтық соғысына әкеп соқты. 1967 жылы ол Нигерияның жаңа құрылған Орталық-Батыс аймағында Бенин университетін құруға белсенді қатысты. Сонымен қатар, ол азаматтық соғыстың басында Біафраның Орталық-Батыс аймағына басып кіруіне әкелген қастандықтарға қатысқандығы айыпталды және елден қашуға мәжбүр болды. Эдозиен Нигерия медицинасы тарихындағы ең ықпалды тұлғалардың бірі саналады. Ол зертханалық ғылым, патология, құрт ауруына қарсы вакцинаны әзірлеу, С дәрумені мен белоктың организмге және балалардың дамуына тигізетін әсерін зерттеу саласындағы пионер болды. Ол сонымен қатар Нигерияда физиотерапияны аспирантура мамандығы ретінде дамытуды бастады және Нигериядағы алғашқы зертхана ғалымдарын тәрбиеледі, осылайша мамандық негізін қалады. Ол қазіргі Ибадан университетінің Медицина мектебінің халықаралық деңгейдегі басқа медицина мектептерімен теңестірілген жетекші оқу орны ретінде мойындалуына үлкен үлес қосты. UI кампусын одан әрі дамыту үшін Рокфеллер қоры және басқа да ұйымдардан қаржы жинауда маңызды рөл атқарды. Ол NMA және NIMA сияқты елдегі маңызды медициналық мекемелерде қызмет етті. Франциядағы босқындықтан кейін ол Массачусетс технология институтында Тамақтану профессоры болып тағайындалды. 1971 жылы Солтүстік Каролина университетінің Халық денсаулығы мектебінің Тамақтану кафедрасының профессоры және меңгерушісі болды. 20 жылдан астам Тамақтану кафедрасын басқарғаннан кейін, ол АҚШ-тың бұл жетекші халық денсаулығы мекемесінде жетекші орынға ие. Эдозиен Нигериядағы университет біліміне де үлкен әсер етті. Ол Бенин университетінің құрылуына және Нигерияның Нсука университетінің одан әрі дамуына белсенді қатысты. Полковниктік кезеңде отандық және шетелдік профессорлардың жалақысы арасындағы теңсіздікке наразылық білдіргенінің нәтижесінде Нигерия университеттеріндегі жалақы шкалалары өзгертіліп, африкалық профессорларға қарапайымдық танытпай, теңестірілді. Оның АҚШ-тағы тағайындалуларының ерекшелігі мен пионерлік рөлі де ерекше атап өтуге лайық. Ол АҚШ-тағы азаматтық құқықтар қозғалысы кезінде және одан кейін академиялық салада жоғары лауазымдарға көтерілді. Эдозиен сонымен қатар Абеокутадағы Федералды ауыл шаруашылығы университетінің канцлері болды. Өмірінің соңында Йобедегі Ганжуа федералды университетінің проректоры қызметін атқарды.

Нигерия

1990 жылы Эдозиен Нигерияның Медициналық зерттеулер институтының төрағасы болып тағайындалды. Ұзақ өтпей ол Асабаның 13-ші асабасы болып сайланды. 2012 жылы ол Езе Ндиезе атағын алды. Ол Солтүстік Каролина университетінің зейнеткер профессор қызметінен шығып, 1991 жылы Нигерияға оралды. Эдозиеннің Асаба асабасы ретіндегі қызметі қазір маңызды астанаға айналған қаланың өзгеруімен бірге жүрді. Президент Ибрагим Бабангиданың үкіметі ескі Бендель штатынан Дельта штатын құрғанда, Асаба астана болып таңдалды. Штат үкіметінің орналасқан жері ретіндегі жаңа мәртебесі қазіргі Нигерияның урбанизациясына тән хаостық дамудың көп бөлігін әкелді. Қала халқының саны артты және Асаба емес жергілікті тұрғындардың көптеп келуі қаланың дәстүрлі институттарына үлкен жүк салды. Эдозиеннің Асаба лауазымындағы басты мәселесі – қарқынды дамуды, дәстүрлі нормалар мен институттарды жаңғыртуды, олардың оң жақтарын сақтаумен және дәстүрлі құндылықтардың тежегіш әсерін сақтаумен үйлестіру болды. Асабаның тұрақты сарайы мен азаматтық орталығы, сондай-ақ қаланың дәстүрлі заңдары мен әдет-ғұрыптарын құжаттау сияқты бірнеше бастамалар осы мәселелерді теңгермеуге бағытталды. Эдозиен қазіргі Нигерияның маңызды тұлғасы болды. Ол дәстүрлі билер кеңесінің вице-төрағасы болды және Федералды үкіметтің елдегі бейбітшілік пен тәртіпті сақтаудағы дәстүрлі басқару жүйелерінің маңызды рөлін мойындауына ықпал етті. Одан әрі, ол жергілікті басқару ісін тиімді ету үшін дәстүрлі патшалықтар мен олардың билеушілерін жергілікті басқару жүйесіне енгізді. Өмірі бойы ол басқару жүйелеріміздің елдің дамуын қамтамасыз етуде дәстүрлердің рөлін мойындауы қажет екенін айтып келді. Эдозиеннің пионерлік жұмысы мен ықпалы үшін оған көптеген марапаттар мен наградалар берілді, соның ішінде This Day сыйлығы. Ең бастысы, 2003 жылы Президент Олусегун Обасанжо оған Федеративтік Республиканың қолбасшысы атағын берді. Ол сондай-ақ, өзара құрметті қарым-қатынасты, әсіресе Нигерияның оңтүстік және солтүстік аймақтарының халқы арасында қолдаған және насихаттаған ең сыйлы дәстүрлі билеушілердің бірі болды. Эдозиен 2024 жылдың 7 ақпанында 99 жасында дүние салды. 7 ақпанда алғашқы хабарлар тарағанмен, Асаба дәстүріне сәйкес, сарай қайғылы оқиғадан 7 күн өткен соң, 2024 жылдың 13 ақпанында ғана оның қайтыс болғанын растады.