Кіріспе

Украиналық тарихшы және жазушы Михайло Олександрович Максимович (Михайло Олександрович Максимович; 3 қыркүйек 1804 - 10 қараша 1873) – казақ тегінен шыққан, Ресей империясындағы өсімдік биологиясының профессоры, украин тарихшысы және жазушысы. Ол тіршілік ғылымдарына, әсіресе ботаника мен зоологияға, сондай-ақ тіл біліміне, фольклорға, этнографияға, тарихқа, әдебиеттануға және археологияға үлес қосты. 1871 жылы Ресей ғылым академиясының орыс тілі мен әдебиеті бөлімінің корреспондент-мүшесі болып сайланды. Максимович сондай-ақ 1872-1931 жылдары Киевте құрылған "Хроникашы Нестор" тарихи қоғамының мүшесі болды.

Өмір

Максимович Украинаның сол жағалауындағы Полтава губерниясының (қазіргі Черкас облысы) Золотоноша уезінің Прохоровка маңындағы Михайлова Хорадағы шағын мүлік иеленген ескі Запорожье казак отбасында дүниеге келген. Новгород-Сіверский гимназиясында орта білім алғаннан кейін, ол Мәскеу университетінің философия факультетінде жаратылыстану ғылымдары мен филологияны, ал кейін медицина факультетінде оқыды, 1823 жылы бірінші, 1827 жылы екінші дәрежесін бітірді. Содан кейін ол ботаника бойынша академиялық жұмыс үшін Мәскеу университетінде қалды. 1833 жылы докторлық диссертациясын қорғап, Мәскеу университетінің ботаника кафедрасының профессоры болып тағайындалды. Ол биологиядан сабақ беріп, университеттегі ботаникалық бақтың директоры болды. Осы кезеңде ол ботаника, фольклор және әдебиет туралы көптеген еңбектер жариялады. Сонымен қатар, ол орыс ақын Александр Пушкин мен орыс жазушысы Николай Гоголь сияқты орыс зиялыларының көптеген көрнекті өкілдерімен танысты және олармен казак тарихына деген өсімін бөлісті. 1834 жылы Киевтегі жаңадан құрылған Санкт-Владимир университетінің орыс әдебиеті профессоры болып тағайындалды, сонымен қатар университеттің алғашқы ректоры болды, ол 1835 жылға дейін осы лауазымда қызмет етті. (Бұл университет Ресей үкіметі Украинадағы поляктардың ықпалын азайту мақсатымен құрылды, ал Максимович осы саясаттың бір құралы болды). Максимович университеттің кеңейтуіне қатысты ауқымды жоспарлар жасады, оның ішінде Мыкола Костомаров және Тарас Шевченко сияқты белгілі украин және орыс ғалымдарын оқытуға шақырды. 1847 жылы Кирилл мен Мефодийдің бүкілславяндық бауырластығының мүшелерін тұтқындау, түрмеге қамау және жер аудару оған терең әсер етті. Содан кейін ол ғылыми еңбектерге берілді, көптеген жариялымдар жасады. 1853 жылы ол үйленді, ал 1857 жылы ауыр қаржылық жағдайын жеңілдету үмітімен Мәскеуге жұмыс іздеуге кетті. 1858 жылы Тарас Шевченко жер аударыстан оралғанда, Мәскеуде онымен кездесті, ал Максимович Михайлова Хораға оралғанда, ол да оны сонда қонаққа шақырды. Осы кезде Шевченко Максимович пен оның әйелі Марияның портреттерін салды. Өмірінің соңғы жылдары Максимович тарихқа көбірек ден қойып, орыс тарихшылары Михаил Погодин мен Николай Костомаровпен пікір алмасты.

Физика ғылымдары мен философия

1820-1830 жылдары Максимович биология және ботаника саласы бойынша бірнеше оқулық жариялады. Ботаника бойынша алғашқы ғылыми кітабы 1823 жылы «Гүлді өсімдіктер жүйесі» деген атпен жарық көрді. Ол сондай-ақ, қарапайым адамдар үшін ботаника бойынша танымал еңбектер жариялады. Осы «халыққа жақын» ғылыми көзқарасты ол фольклор, әдебиет және тарих туралы жазбаларына да көшiрдi. 1833 жылы Мәскеуде «Наумның Құдайдың ұлы әлемі туралы кітабы» жарық көрді, ол геология, күн жүйесі және ғалам туралы халыққа түсінікті, діни ұғымдармен баяндалған еңбек болды. Бұл кітап бестселлерге айналып, он бір рет қайта басылды және Максимовичке көп жылдар бойы авторлық гонорар әкелді. Сондай-ақ 1833 жылы Максимович Шеллингтің «Табиғат философиясы» еңбегіне деген құрметін білдіре отырып, «Философияға хат» атты еңбегін жариялады. Осы хатта ол нағыз философияның махаббатқа негізделгенін және ұйымдастырылған, жүйелі білімнің барлық салалары, заттардың ішкі мағынасы мен бірлігін тануға ұмтылса, әсіресе тарих – философия екенін мәлімдеді. Тарихқа баса назар аударғандықтан Максимович Бадер, Гегель және Шеллингтің пікірлеріне жақындады.

Фольклорлық

1827 жылы Максимович Шығыс Еуропада жарық көрген халық әндерінің алғашқы жинақтарының бірі – «Кіші орыс халық әндері» атты еңбегін жариялады. Онда 127 ән, оның ішінде тарихи әндер, күнделікті өмірге арналған әндер мен салтыр әндер қамтылған. Бұл жинақ қарапайым халыққа, фольклорға жаңа бетбұрыс жасады, ол сол кезде басталып келе жатқан жаңа романтикалық дәуірдің ерекшелігі болды. Оқыған әр жерде, бұл жинақ сауатты жандардың қарапайым халықтың өміріне деген қызығушылығын ояртты. 1834 және 1849 жылдары Максимович тағы екі жинақ шығарды. Халық әндері жинақтарында Максимович украин тілі үшін этимологиялық негізде жаңа орфография қолданды. Бұл «Максимович орыс тіліне ұқсас болғанымен, Максимовичтің құрбысы Пантелеимон Кулиш ұсынған фонетикалық негіздегі тәуелсіз орфографияға жасалған алғашқы қадам болды. Соңғысы қазіргі украин жазу тілінің негізін құрайды. Жалпы, Максимович украин және орыс халық әндері арасындағы ұлттық мінезге сай психологиялық айырмашылықтарды байқағанын айтты; ол украин әндерін көбірек еркін және жанды, ал орыс әндерін бағынушыл деп санады. Мұндай пікірлерді оның құрбысы, тарихшы Николай Костомаров және басқа да көптеген адамдармен бөлісті. 1856 жылы Максимович «Украиналық шаруаның күндері мен айлары» атты еңбегінің бірінші бөлігін жариялады, онда украин шаруаларының көп жылдық байқауларының қорытындысы берілген. Онда ол украин ауылының халықтық салты-дәстүрлерін күнтізбелік жыл бойынша сипаттады. (Толық еңбек тек Кеңес кезеңінде жарық көрді.)

Тіл және әдебиет

1839 жылы Максимович өзінің "Ескі орыс әдебиетінің тарихы" атты еңбегін жариялады, онда орыс әдебиетінің Киев кезеңі деп аталатын мәселелер қарастырылған. Максимович Рутения (Киев Русі) тілі мен әдебиеті мен қазақ кезеңі арасында анық байланыс бар екенін көрді. Шындығында, ол көне рутения тілінің қазіргі орыс тіліне қатысы көне чех тілінің қазіргі поляк немесе словак тіліне ұқсас деп ойлаған сияқты: яғни, біреуі екіншісіне әсер еткен, бірақ олар бірдей емес. Кейіннен ол "Игорь жорығы туралы айтылым" эпосын қазіргі орыс және қазіргі украин өлеңдеріне аударды. Максимовичтің әдеби туындыларына Ресейге арналған көптеген материалдар енген поэзия мен альманахтар кірді.

Тарих

1850-1870 жылдары Максимович тарих саласында, әсіресе орыс және украин тарихында көп жұмыс істеді. Ол Киев Русінің скандинавиялық тектен шыққандығын айтатын нормандық теорияны сынап, оның славяндық тамырларын баса көрсетті. Бірақ ол Киев Русіне солтүстіктен Ұлы орыстар қоныстанған деп есептеген орыс тарихшысы Михаил Погодинге қарсы болды. Максимович Киев жерлерінің моңғол шапқыншылығынан кейін де толық дерлік бос қалмағанын, оларды әрқашан русиндер мен олардың тікелей ата-бабалары мекендегенін айтты. Сонымен қатар, ол Ресей тарихы үшін "литвалық кезең" терминін алғаш рет қолданды. Максимович Киев қаласының, казак гетмандығының, Богдан Хмельницкийдің көтерілісінің, Польшаға қарсы Хмельницкий көтерілісінің және тағы да басқа тақырыптар бойынша зерттеулер жүргізді. Жалпы, ол осы әртүрлі казак көтерілісшілеріне симпатиямен қарады, тіпті оның хайдамақтар туралы алғашқы еңбегі орыс цензурасымен тыйым салынды. Оның маңызды жұмыстарының көп бөлігі Михаил Погодин және Николай Костомаров сияқты басқа тарихшылардың жарияланымдарын сынап, түзетулер енгізуге арналған зерттеулер болды.

Славистік

Славян зерттеулеріне қатысты Максимович чех филологы Йозеф Добровский мен словак ғалымы Павел Йозеф Шафариктің әртүрлі тезистеріне тоқталды. Олар сияқты, ол славян отбасын екі үлкен топқа – батыс және шығыс топтарына бөлді. Бірақ ол батыс тобын тағы екіге бөлді: солтүстік-батыс және оңтүстік-батыс топтарына. (Добровский орыстарды оңтүстік славяндармен біріктірген еді.) Максимович Добровскийдің негізгі шығыс немесе орыс тобында ірі бөліністер мен диалекттердің жоқтығы туралы пікіріне қарсы шықты. Бұл шығыс топты Максимович екі тәуелсіз тілге – Оңтүстік орыс және Солтүстік орыс тілдеріне бөлді. Оңтүстік орыс тілін ол руси және қызыл руси/галициялық тілдеріне бөлді. Солтүстік орыс тілін төрт негізгі диалектке бөлді, олардың ішінде москвалық диалектіні ең дамыған, бірақ ең жас деп есептеді. Бұған қоса, ол белорус тілін Солтүстік және Оңтүстік орыс тілдерінің арасындағы, бірақ Солтүстік орыс тіліне жақын тәуелсіз тіл деп санағандай. ХХ ғасырдың басында жазған хорват ғалымы Ватрослав Ягич Максимовичтің ұсынысын славян филологиясына құнды үлес деп бағалады. Максимович сонымен қатар ежелгі орыс тілдерінің тәуелсіз шығу тегін қолдады, оларды сол кездегі шіркеу славян тіліне негізделген жазба тілінен бөлек деп ойлады. Максимович Павел Йозеф Шафариктің славян әлемінің картасына сын айтты, Лужица сорбтары және поляк мақалдары туралы жазды. Максимович 1904 жылы алғаш жарияланған өзінің қысқаша өмірбаянын жазды. Оның хаттары көп және маңызды болды.

Мұра

Максимович өз заманының алғашқыларының бірі болды және көп жағынан ғылым мен гуманитарлық салаларға түпкілікті еңбектер қосып, "әмбебап адамдардың" соңғысы болды. Оның биология және табиғаттану ғылымдарындағы еңбектері қарапайым адамға деген қайырымдылықты, адамзатқа деген сүйіспеншілікті, Шеллинг философиясының ықпалын көрсетті. Ал әдебиет, фольклор және тарих саласындағы еңбектері, көбінесе ғылыми пікірлестеріне жазылған достық "хаттар" түрінде, қарапайым халықтың тарихын айтудың жаңа жолдарын көрсетті. Осылайша, Максимович өзінің замандастарының, әсіресе жастардың ұлттық сезімдерін "оятты". Ол ақын Тарас Шевченко, тарихшы Николай Костомаров, жазушы Пантелеймон Кулиш және тағы да көптеген жас әріптестеріне зор әсер етті. Киев университетінің кітапханасы оның құрметіне аталды.