Кіріспе

Фолликулярлы лимфома (ФЛ) – лимфоциттер деп аталатын қанның ақ жасушаларының белгілі бір түрлерін қамтитын қатерлі ісік. Ісік центроциттер мен центробластар деп аталатын В-клеткаларының ерекше түрлерінің бақылаусыз бөлінуінен пайда болады. Бұл жасушалар лимфоидты тіндердің түйіндік орталықтарындағы фоликулаларды (әр түрлі лимфоциттердің түйіндік айналымдары) әдетте мекендейді, мысалы лимфа түйіндерінде. ФЛ-дегі қатерлі жасушалар көбінесе олардың енген тіндерінде фолликулярлық немесе фолликулға ұқсас құрылымдарды (қараңыз, жанындағы сурет) құрайды. Бұл құрылымдар әдетте осы ісіктің басым гистологиялық белгісі болып табылады. ФЛ үшін бірнеше синонимдер мен қолданыстан шыққан терминдер бар, мысалы CB/CC лимфомасы (центробластық және центроциттік лимфома), түйіндік лимфома, Брилл-Симмерс ауруы және ішкі тип атауы – фолликулярлы ірі клеткалы лимфома. АҚШ және Еуропада бұл ауру Ходжкин емес лимфомалардың екінші жиі кездесетін түрі болып табылады, одан тек диффузды ірі В-клеткалы лимфома ғана басып озады. ФЛ Ходжкин емес лимфомалардың 10–20% құрайды, АҚШ және Еуропада жыл сайын шамамен 15 000 жаңа жағдай диагностикаланады. Жақындағы зерттеулер ФЛ Жапонияда да кең таралғанын көрсетеді. ФЛ – кең және өте күрделі клиникалық жағдай, оның әртүрлі көріністері әлі толық жүйеленбеген. Көбінесе бұл ауруға лимфоидты тіндерде аномальды центроциттер мен/немесе центробластар жиналатын қатерсіз ісік алдындағы жағдай (преканкерлік ауру) әсер етеді. Олар қан ағынымен таралып, фолликулярлы лимфома типіндегі in situ лимфоидты неоплазия (ISFL) деп аталатын симптомсыз жағдайды тудыруы мүмкін. Бұл жағдайлардың аз ғана бөлігі ФЛ-ге прогрессиялайды. Дегенмен, ФЛ көбінесе мойын, қолтық және/немесе шақырдақ аймағындағы лимфа түйіндерінің ісігі ретінде көрінеді. Сирек жағдайларда, ол асқазан-ішек жолының қатерлі ісігі, балалардағы бас және мойын аймағының лимфоидты тіндерін (мысалы, тонзиллалар) немесе ұрық сияқты лимфоидты емес тіндердегі бір немесе бірнеше ісік ретінде пайда болады. ФЛ әдетте баяу прогрессиялайды және жылдар бойы тұрақты күйде қалуы мүмкін. ФЛ жағдайларының бір бөлігі 3B сатысы деп аталатын өте агрессивті формаға, агрессивті диффузды ірі В-клеткалы лимфомаға немесе басқа агрессивті В-клеткалы қатерлі ісік түріне айналады. Бұл трансформацияланған фолликулярлы лимфомалар (tFL) көбінесе емдеуге келмейді.

Геномдық өзгерістер

In situ FL-ден FL-ге және FL-ден t FL-ге дейінгі тізбектелген прогрессия геномдық өзгерістердің (яғни хромосомалық аномалиялар мен гендік мутациялар) санының артуын осы аурулардың B клеткаларының прекурсорларында қамтиды. Кем дегенде, осы өзгерістердің кейбіреулері осы жасушалардың геномдық өзгерістерді одан әрі дамытуға, тірі қалуға, көбеюге және/немесе басқа тіндерге таралуына бейімделуін реттейтін гендердің өнімдерінің артық немесе жеткіліксіз экспрессиясына алып келеді. Нәтижесінде, геномдық өзгерістер мен қатерлі мінез-құлықтардың күшеюін көрсететін бірнеше B клеткалары клондары ауруды құрайды. FL аурулары спектрінің дамуына ешбір жеке геномдық өзгеріс жауапты болмайды. Керісінше, бірнеше геномдық өзгерістер арасындағы өзара әрекеттесу осы тізбектелген прогрестің негізі болып көрінеді. ISFL B клеткаларында Bcl2-нің артық экспрессиясы олардың патологиялық жиналуы мен одан кейінгі қатерлі прогрессиясына ықпал ететін маңызды фактор болып саналады. ISFL ауруы бар адамдар диагноз қойылғаннан кейін кем дегенде алғашқы 10 жыл ішінде жылына 2-3% жылдамдықпен FL-ге прогрессиялайды және FL жағдайларының 27%-ға дейін кездеседі); 3) TNFSF14 (лімфоциттердің белсендірілуіне костимуляторлық фактор ретінде қызмет ететін ісік некрозы факторының суперотбасы мүшесі 14-ті кодтайды); 4) KMT2D (гистон лизин N метилтрансфераза 2D-ні кодтайды, әртүрлі гендердің экспрессиясын реттейтін гистон метилтрансфераза). ISFL-де FL дамуына ықпал ететін көптеген көшірме санының өзгеруі (яғни хромосоманың бір бөлігінің және ондағы барлық гендердің дупликациясы мен жойылуы) болуы мүмкін. Барлық жағдайларда ISFL B клеткаларындағы генетикалық аномалиялар саны FL-ге қарағанда әлдеқайда аз. 3) PRDM1 геніндегі мутациялар (B клеткаларының жетілуі мен көбеюін ынталандыратын PR доменді цинк саусақты белокты кодтайды); және 4) ISFL-де байқалатын бірдей мутациялар, соның ішінде KMT2D (85-90% жағдайларда), CREEBP (40-65% жағдайларда), BCL2 (40-65% жағдайларда) және EZH2 (20-30% жағдайларда), сондай-ақ гистонды модификациялайтын HIST1H1E геніндегі (20-30% жағдайларда), RRAGC геніндегі (~17% жағдайларда) мутациялар, бұл клетканың өсуін, тірі қалуын, өлімін және көбеюін реттейді, және ≤15% жағдайларда басқа бірнеше гендер, соның ішінде MEF2B, STAT6, EP300, ARID1A, SLC22A2, CARD11, FOXO1, GNA12, B2M (бета 2 микроглобулинге арналған ген) және SGK1. t(14:18)(q32:q21.3) транслокациясы мен EZH2 мутацияларын қоспағанда, олардың өнімдерінің экспрессиясы мен функциясын арттырады, генетикалық өзгерістер әдетте аталған гендердің өнімдерінің өндірісі немесе функциясының төмендеуіне әкеледі. Алайда, осы геномдық аномалиялардың ISFL-ден FL-ге прогрессияны ынталандырудағы нақты рөлі, егер бар болса, белгісіз.

Трансформацияланған фолликулярлы лимфома

Фолликулярлық лимфоманың күштірек күйге немесе басқа типтегі агрессивті лимфомаға айналуымен байланысты: 1) негізінен CREEBP, KMT2D, STAT6, CARD11 гендерін белсендіретін мутациялар (гуанилат киназаны кодтайтын, ол BCL10-мен өзара әрекеттеседі және жасушаның тірі қалуын реттеу үшін NF κB-ні белсендіретін); 2) әртүрлі гендердің экспрессиясындағы өзгерістер; 3) әртүрлі жасушаларды белсендіретін цитокиндердің және CD79B-нің (B жасуша рецепторының Ig бета белок компонентін кодтайтын) артық өндірісі; 4) TNFAIP3, CD58 (жасушалардың белсендірілуіне қатысатын жасушалық адгезия молекуласын, лимфоцит функциясымен байланысты антиген 3-ті кодтайтын), CDKN2A (p16INK4a және p14ARF ісікке қарсы белоктарын кодтайтын) немесе CDKN2B (циклинге тәуелді киназа ингибиторы 2B, көптеген ісікке қарсы белок 2) гендерін инактивациялайтын мутациялар (CDKN2 гендерінің кез келгенінің инактивациясы геномдық тұрақсыздыққа, яғни басқа гендердің мутациялану жиілігінің артуына әкеледі) және TNFRSF4 (бір типті ісік некрозы факторы рецепторын кодтайтын); және 5) c MYC генін белсендіретін немесе инактивациялайтын мутациялар, немесе оның жетіспеуші немесе артық экспрессиялануының басқа да себептері (көптеген жасушалардың көбеюін қамтамасыз ететін әртүрлі гендердің экспрессиясын реттейтін c Myc протоонкоген транскрипциялық факторын кодтайтын).

In situ фолликулярлы лимфома

FL көбінесе ISFL-ге дейін жүреді, бірақ сирек ISFL-ге прогрессиялайды, бұл симптомсыз ауру, әдетте басқа себептермен биопсияланған тіндерде табылады. FL лимфомасы ISFL-мен ауыратын адамдардағы бақылау тексерулерінде FL анықталған сирек жағдайларда диагноз қойылуы мүмкін, немесе ISFL тарихы белгілі емес және/немесе циркуляциядағы t(14:18)q32:q21 құрамындағы лимфоциттердің саны қалыпты адамдарда (орташа жасы 65) басқа жерлерде де кездесуі мүмкін. Дегенмен, PGTFL жағдайларының бір бөлігінде зақымданулар он екі елі ішекке және жұқа ішектің басқа бөліктеріне локализацияланған, көбінесе асқазан-ішек жолының (АІЖ) басқа бөліктеріне немесе АІЖ сыртындағы тіндерге тарамайды. Бұл PGTFL-дің басқа жағдайларынан өзгеше, олар АІЖ және АІЖ емес тіндердің кең ауқымын қамтитын жүйелік аурулар болып табылады. Осыған байланысты Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (2017) жергілікті ауруды алғашқы асқазан-ішек жолының фолликулярлы лимфомасы санатынан алып тастап, оны жеке ауру ретінде жіктеді және оны он екі елі ішек түріндегі фолликулярлы лимфома деп атады. Бұрынғы зерттеулерге жасалған шолуда, бастапқы он екі елі ішектің фолликулярлы лимфомасының 85% ошақтары он екі елі ішекте ғана емес, сонымен қатар ішектің басқа жерлерінде (яғни, геюнум және/немесе илеум) немесе соқыр ішекте де орналасқан. PDF – бұл индолентті ауру, ол спонтанды түрде ремиссияға түсіп, қайталануы мүмкін, бірақ сирек жағдайда ғана агрессивті формаға прогрессиялайды. Ауруды бастапқы емдеуде «күту және бақылау» стратегиясы көбінесе ұсынылады.

Ірте ас қорыту жолдарының фоликулярлы лимфомасы

PGTFL – бұл фоликулярлы лимфома (қазіргі анықтамасы бойынша, он екі елі ішектің фоликулярлы лимфомасын қоспағанда), және оның асқазан-ішек жолының (GI) елеулі зақымдануы бар. Аурудың белгілері мен симптомдары фоликулярлы лимфоманың әдеттегі түріне тән болуы мүмкін. Мысалы, мойын, қолтық, шақыр аймағындағы лимфа түйіндерінің ұлғаюы. PGTFL әдетте фоликулярлы лимфоманың әдеттегі жағдайлары сияқты емделеді: аурудың ауырлығына және симптомдарына байланысты науқастарға бақылау, хирургиялық араласу, химиотерапия, сәулелік терапия, иммунотерапия және сәулелік терапияның үйлесімі немесе осы әдістердің комбинациясы қолданылады. Бұл ауруды Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (2016) жақында, көбінесе ерлерде кездесетін ерекше жағдай ретінде анықтады. Алайда, қазіргі уақытта бас, мойын, қолтық немесе шақыр аймақтарынан тыс жерлерде зақымдану белгілері бар науқастардың жаңа және алдын ала анықталған ауру – IRF4 қайта құрылымдалған ірі В-клеткалы лимфомаға шалдығу ықтималдығы жоғарырақ. Сондай-ақ, MAP2K1 гені (10–40% жағдайларда), ол ERK жасуша сигналдау жолының белсенділігін реттейді. PTFL-дің сирек жағдайларында 20-дан астам басқа гендердің мутацияланғаны туралы хабарламалар бар, бірақ жалпы алғанда, бұл ауруда табылған генетикалық бұзылыстар басқа FL түрлеріне қарағанда аз және аз күрделі. 5 ересек адамда да кездескен. PFLT, ұрыққа қатысты фоликулярлы лимфомадан ерекшеленеді, өйткені ол көбінесе балалар мен жасөспірімдерде кездеседі; t(14:18)q32:q21 транслокациясын ұстаған қатерлі В-клеткаларын қамтиды; және ұрыққа қатаң шектелген аурумен көрінеді. Педиатриялық типтегі фоликулярлы лимфомамен ұқсас болғанымен, t(14:18)q32:q21 транслокациясын таситын жасушаларды қамтымайды, PFLT бұрынғы аурудан ұрыққа ғана шектелуімен және Bcl2 экспрессияламайтын қатерлі жасушаларды қамтуымен ерекшеленеді. PFTL – өте жайлап дамитын ауру, ол FL-дің типтік гистологиясын немесе көбінесе FL-дің аралас диффузиялық ірі жасушалы лимфома гистологиясын көрсететін зақымданулармен көрінеді. Әдетте, бұл бір ұрықтағы 2–4 сантиметрлік зақымдануды білдіреді. Зақымдалған ұрықтарды алып тастап, содан кейін лимфомаға қарсы стандартты химиотерапиялық схемаларды қолдану арқылы жақсы нәтижелерге қол жеткізілді, яғни 15 бала мен жасөспірімде 4–96 ай бақылауда 100% толық ремиссияға қол жеткізілді және ауру қайталаған жоқ. Біріншілік фоликулярлы лимфоманың t FL-ға прогрессиялау жағдайлары туралы хабарламалар жоқ. Хирургиялық араласудан кейін аз күшті немесе тіпті химиялық терапиясыз емдеу бұл ауру үшін ең тиімді ем болуы мүмкін.