Кіріспе

2005 жылдың 15 желтоқсанында Иракта парламент сайлауы өтті, бұл 15 қазанда өткен референдумда жаңа конституцияның мақұлдануынан кейін болды.

Сайлау жүйесі

Сайлау тізімдік жүйе бойынша өтті, онда сайлаушылар партиялар мен коалициялардың тізімінен таңдау жасады. 230 орын 2005 жылғы қаңтарда өткен сайлаудағы тіркелген сайлаушылардың санына пропорционалды түрде Ирактың 18 әкімшілік аймағына (губернаторлығына) бөлінді, оның ішінде Бағдад әкімшілік аймағына 59 орын бөлді. Әрбір әкімшілік аймақтағы орындар пропорционалды өкілдік жүйесі арқылы тізімдерге таратылды. Сонымен қатар, 45 "төлемақылық" орын ұлттық дауыс қорытындысының (оның ішінде елден тыс дауыстардың) үлесі, оларға бөлген 275 орынның үлесінен асып түскен партияларға берілді. Әйелдердің 275 орынның 25%-ын құрауы талап етілді. Дауыс беру жүйесіндегі өзгеріс араб сунниттеріне үлкен мән берді, олар бірнеше провинцияларда сайлаушылардың көп бөлігін құрады. Осы провинциялардың бұрынғы сайлауды сунниттер бойкоттағаннан кейін, басым көпшілігі сунниттік араб өкілдерін сайлап береді деп күтілді.

Партиялар мен коалициялар

Партиялар мен коалицияларды тіркеу мерзімі 28 қазанда аяқталды. Сайлау комиссиясы 228 тізімнің, оның ішінде 21 коалицияның тіркелгенін хабарлады. Ирак саяси аренасының қалыптасуында белгілі партиялардың бірлескен тізімдермен, көбінесе діни немесе этникалық негізде топтасқан күйінде сайлауға түсуі байқалды. Мұндай тізімдер міндетті түрде тұрақты болмайды, себебі бір тізімді бөлісетін партиялар бұрынғы немесе қазіргі қарсыластар болуы мүмкін. 2005 жылғы желтоқсан сайлауында жағдай одан да күрделене түседі, өйткені партиялар әртүрлі облыстарда әртүрлі одақтар құра алады. Қазіргі жағдай тұрақсыз, ал төменде 2005 жылғы қаңтар сайлауынан бері өзгерген одақтарға ерекше назар аудара отырып, маңызды партиялар мен коалициялардың тізімі келтірілген.

Курдстандық одақ (#730)

Бұл күрдтер басымдық ететін коалиция 2005 жылғы қаңтардағы сайлау үшін екі негізгі күрд партиясы – Күрдстан аймағының президенті Мәсуд Барзанидің Күрдстан демократиялық партиясы және Ирактың өтпелі президенті Жалал Талабанидің Күрдстан патриоттық одағы, сондай-ақ бірнеше кіші партиялар бірігіп құрылған. 2005 жылғы қаңтардағы сайлаудан кейін ДПАК УИА-мен коалициялық үкімет құрды. Бұл коалиция желтоқсан айындағы сайлауда да бақ сынамақ, бірақ қаңтардағы Дахук және Сулеймания облыстық сайлауда орындардың 10 пайызын жеңіп алған Кіші Курдистан Ислам одағы өз үкіметтік тізімін құратынын хабарлады.

Ирактың ұлттық тізімі (#731)

Ирақ тізімін 2005 жылғы қаңтарда өткен сайлауға дейін уақытша премьер-министр болған Ияд Аллави құрды. Оған оның "Ирақ ұлттық келісім" партиясы басымдық етеді. 2005 жылғы желтоқсан айындағы сайлауда ол бұрынғы уақытша президент Гази әл-Явардың "Ирақшылар тізімімен", "Халық одағы" тізімімен (Ирак коммунистік партиясының ықпалы зор), сондай-ақ суннит араб саясаткері Аднан Пачачи мен оның Тәуелсіз демократтар ассамблеясымен бірігіп, "Ирақ ұлттық тізімі" деп аталатын бірыңғай тізім құрды. Бұл тізім, бір этностық немесе діни топтың қолдауына негізделген басқа ірі тізімдерге қарағанда, зайырлы және барлық қауымдық топтарды қамтитын балама ұсынуға тырысады.

Ирак келісім фронты (#618)

Бастапқыда Ирак Ислам партиясы қаңтар сайлауына тіркелді, бірақ кейін сайлауды бойкоттауға шешім қабылдады, нәтижесінде ешқандай орын жеңіп алмады. Олар желтоқсан сайлауына қатысуға бекінді, Ирак келісім фронты деп аталатын тізім құрып, оған екі кіші партия – Ирак халықтарының жиналысы мен Ирак ұлттық диалогы қосылды. Бұл партиялар суннит арабтарының дауысын жинауды мақсат етеді. Суннит арабтары қаңтар сайлауын көбінесе бойкоттады, бірақ конституциялық референдумға сунниттердің белсенді қатысуы желтоқсан сайлауында да сунниттердің қатысуын арттыруы мүмкін. The New York Times басылымының хабарлауынша, 1000-нан астам суннит дін қызметкерлері өз жамағаттарын дауыс беруге шақырды. Алайда, суннит қауымында ықпалды Association of Muslim Scholars (Мұсылман ғалымдарының қауымдастығы) желтоқсан сайлауын бойкоттауға шақырды, бұл Ирак келісім фронтының сәттілігіне кері әсер етеді.

Қалпына келтірілген айыппұлдар

2005 жылдың 22 желтоқсанында сунниттік арабтар мен зайырлы шииттік фракциялар сайлаудағы алаяқтық туралы шағымдарды халықаралық ұйым қарауы тиіс екенін талап етті және жаңа заң шығарушы органға бойкот жасаймыз деп үміттендірді. Біріккен Ұлттар Ұйымы бұл ұсынысты қабылдамады. 23 желтоқсанда Ирак бойынша сайлауды айыптау мақсатында ірі демонстрациялар өтті. Демонстранттар сайлаудың негізгі шииттік коалицияның пайдасына бұрмаланғанын мәлімдеді. Көптеген ирактықтар діни шииттік коалициядан тыс, сайлаудың кіші сунниттік араб және зайырлы шииттік топтарға әділетсіз болғанын айтады. Бағдадтың оңтүстігінде түскі намаз оқылып болған соң 20 мыңға дейін адам демонстрацияға қатысты. Мосулда 2 мыңнан астам адам Иранды сайлауға араласуда айыптады. Бағдадтағы Умм әл-Қура мешітінде намаз оқыған кезде, ірі сунниттік діни ұйым – Мұсылман ғалымдары қауымдастығының шейхы Махмуд әл-Сумайдайи, жамағатқа «біз жалған мен өтірікке негізделген қастандық ішінде өмір сүріп жатырмыз» деді. Даулы сайлау нәтижелерінен зорлық-зомбылық күшейді. АҚШ және Ирак шенеуніктеріне қарсы автокөлік бомбалары мен шабуылдар сайлаудан кейін де жалғасты. Мосулда сунниттік араб студенттік көшбасшысы Құсай Салахаддин сайлау нәтижелеріне қарсы демонстрация өткізгеннен кейін ұрланып, өлтірілді. Салахаддиннің денесі қойылған мешітке 2000-ға жуық студент жиналды. Сунниттер Салахаддиннің өліміне шииттік альянстың негізгі партияларының біріне адал жасақтарды кінәлады. Қазірге дейін ешбір ұйым бұл кісі өлтіруге жауапкершілікті мойындаған жоқ.

Үкімет құруы

Алты айлық келіссөздерден кейін премьер-министр Нури әл-Малики басшылығымен Біріккен Ирак альянсы, Ирак келісім фронты, Күрдістан альянсы және Ирак ұлттық тізімі арасында "ұлттық бірлік үкіметі" құрылды.