Кіріспе

БТР-40 (БТР, Бронетранспортёр, немесе Bronetransporter, сөзбе-сөз "қар бронетранспортері".†) – советтік ашық жолсерігі жоқ, дөңгелекті бронетранспортер және барлау машинасы. Кеңес әскерінде оны көбінесе "Сороковка" деп атаған. БТР-40 бронетранспортер ретінде БТР-152-ге, ал барлау машинасы ретінде БРДМ-1-ге ауыстырылды.

Даму тарихы

БТР-40 құралы 1947 жылдың басында Горький автомобиль зауытының конструкторлық бюросында В. А. Дедковтың басшылығымен жасалды. Бұл концепция 1946 жылы өндірістен шыққан BA-64B бронеавтомобилінің ізбасары болды. Жобалау тобына Л. В. Костикин мен П. И. Музиукин де кірді. 1947 жылы БТР-141 деп аталған екі прототип аяқталды. Біріншісі алдыңғы және бүйір бөліктері бронелі қоршаумен қамталған айналмалы тұғырға орнатылған екі 14,5 мм KPVT ауыр пулеметімен қаруланды. Екіншісі кез келген қарумен жабдықталмады. Екеуі де қабылдауға ілікпеді. 1950 жылы екі жаңа прототип жасалды. Олардың бронясының пішіні өзгеше болды, соның ішінде тік артқы бронясы да бар еді. Тағы бір прототиптің қаруы болмады, ал екіншісі екі коаксиалды 14,5 мм KPVT ауыр пулеметімен жабдықталды. Олар сәйкесінше БТР-40 және БТР-40A ретінде қабылданып, пайдалануға берілді. Көліктің нашар жолдан өту қабілеті және су кедергілерін преодолеудегі қиындықтары сияқты кемшіліктері конструкторлық топты 1954 жылдың соңында БТР-40-тың амфибиялық нұсқасын жасауға итермеледі. Ол BTR-40P (мұндағы 'P' – plavayushchiy, яғни "суда жүзуге қабілетті") деген атау алды. Жобалау процесінде көлік ПТК (пехота транспорты құралы) концепциясынан алшақтап, қосмекенді бронескаут машинасына айналды. Ол BRDM деген жаңа атау алды.

Шолу

BTR-40 дизайны 1946 жылы өндіріске түскен GAZ-63 төрт дөңгелекті жүк көлігінің негізінде жасалған. Дизайнның ерекшелігі – өздігінен тіреулі корпус, бұл советтік көлік құралдары үшін жаңалық болды. Корпусында командир мен жүргізушіге арналған екі бүйірлік есік және артқы есік бар. Көлік толық жабдықталған сегіз сарбазды немесе 1 тонна жүк тасымалдай алады.

Қорғау

БТР-40-тың бронясы 6 мм-ден 8 мм-ге дейін қалыңдықпен жасалған, ол кішкентай қарулардан және сол кездегі снаряд сынықтарынан қорғайды, бірақ қазіргі артиллерияның сынықтарына және .50 калибрлі пулеметтен атылған оқтарға қарсы қорғауды қамтамасыз етпейді. БТР-40 сериялы дөңгелектері бронямен жабдықталмаған. Олар кез келген түріндегі оқтан тесілуге өте осал. Көлікте шатыр жоқ, әдетте экипаж, тасымалданатын жүк немесе әскерлерді жаңбыр мен қардан қорғау үшін брезентпен жабылады. Бірақ бұл оған SGMB пулеметтерін орнатуға мүмкіндік бермейді.

Қару-жарақ

БТК-ның тұрақты қарулануы жоқ, бірақ оның үш 7,62 мм SGMB орташа пулеметін орнатуға арналған айналмалы бекіткіштері бар, біреуі әскерлік бөлімшенің алдыңғы жағында, ал екеуі бүйірлерінде орналасқан. Көлік құралының екі жағында да корпуста екі ату тесігі бар, олар төрт сарбазға дейін БТК бронясымен қорғалғанда қаруларын қолдануға мүмкіндік береді.

Маневрлеу қабілеті

GAZ 63 жүк көлігі сияқты, BTR 40 төрт дөңгелекті жетекке ие. Бірақ, шассиі GAZ 63-ке қарағанда қысқарақ. БТР-40 шассиінің ГАЗ-63 шассиінен айырмашылығы – қосымша амортизаторлар. БТР-40 сонымен қатар күштірек қозғалтқышқа ие. Бұрылу радиусы 7,5 метрді құрайды.

Жабдық

Көлік құралы 10RT 12 қабылдағыш-тарту радиостанциясымен жабдықталған, оның қашықтығы 20–25 км. Алдыңғы жағында максималды 4,5 тонна көтергіштігі және 70 метр кабельі бар жетекші құрылғы орнатылған. Көлік құралы ядролық, биологиялық және химиялық (ЯБХ) қарудан қорғаныспен жабдықталмаған. Сондай-ақ, түнгі көру құралдары да жоқ.

Кеңес Одағы

БТР-40 1950-1960 жылдары Горьковский автомобиль зауытында (Горьковский автокөлік зауыты) өндірілді. Ол алғаш рет 1950 жылы Мәскеудегі әскери шеруде көпшілікке таныстырылды. 1950 жылы Қызыл Армияға беріліп, бронетранспортер, барлау және басқару пункттерінің рөлінде пайдаланылды. Бірнеше жыл қызмет еткеннен кейін, оның заманауи жағдайдағы соғыс алаңына сай еместігі анықталды. Оның орнына БТР-152 келді.

Шетелдік қызмет

BTR-40 1949 жылдың соңында Варшава шартының тағы екі мүшесі – Шығыс Германия мен Польша қатарына қызметке түсті. Ол BTR-152 сияқты жаңа үлгілер қолжетімді болғанша стандартты бронетранспортёр ретінде пайдаланылды. Варшава шарты елдерінен соңғы BTR-40 машиналары 1970 жылдардың басында алынып тасталды. Көлік 1950 жылдардың соңы мен 1960 жылдардың басында көптеген араб және африкалық мемлекеттерге сатылды. Қытай Халық Республикасы (ҚХР) BTR-40-тың 55-ші үлгідегі көшірмесін жасады. Қытай Халық Армиясында (ҚХА) осы машиналардың қаншасы пайдаланылғаны белгісіз. Көлік сонымен қатар Корея соғысы кезінде әскери көмек бағдарламасы аясында Солтүстік Кореяға экспортталды, онда ол алғаш рет жауынгерлік қимылдарға қатысты. Кейіннен Вьетнам соғысы кезінде Солтүстік Вьетнам армиясы оны қолданды. BTR-40 Солтүстік Йемендегі азаматтық соғыста да жауынгерлік қызмет етті, оның барысында кем дегенде біреуі египеттіктерден патшалық партизандарына түсті.

Кеңес Одағы

BTR 141 (1947) – Түпнұсқаның екі нұсқасы болды. Біріншісі алдыңғы және бүйір жақтарында бронь қорғанысы бар айналмалы платформаға орналастырылған екі ZPTU 2 14,5 мм KPV ауыр пулеметтерімен қаруланды. Екінші нұсқада тұрақты қару-жарақ болмаған, бірақ кейіннен БТР-40 болды. BTR 40 (1950) – Бастапқы өндіріс үлгісі. BTR 40A (1950) – БТР-40 SPAAG-ға түрлендірілді, мұнарадағы екілі 14,5 мм екіұңғымалы ZPTU 2 зениттік пулеметпен (2400 оқ) қаруланды, кейіннен BTR 152A-да да қолданылды, оны бір сарбаз қолмен басқарады. Мұнара әскерлік бөлімше ішінде орналасқан. Ол толық айналуға қабілетті, ал пулеметтері 5-тен +80 градусқа дейін көтерілуі мүмкін. Бұл нұсқада корпус жақтарында атыс тесіктері жоқ. BTR 40V (1956) – БТР-40 сыртқы дөңгелек қысымын реттеу жүйесімен жабдықталған. BTR 40B (1957) – БТР-40V төрт люкпен броньды шатыры бар. Көлік құралында сүзгі/желдету жүйесі, ЯХҚ қорғау жүйесі және дөңгелектердің қысымын реттеудің орталық жүйесі бар. Сонымен қатар, 12,7 мм немесе 14,5 мм ауыр пулеметке арналған иінтірек орнату бар, бірақ БТР-40B стандартты нұсқасында тұрақты қаруланбаған. Ол барлау машинасы ретінде пайдалануға арналған. Экипаж 2 + 8 жолаушыдан 2 + 6 жолаушыға дейін азайтылды. BTR 40Kh – ЯХҚ барлау машинасы. BTR 40ZhD (1959) – БТР-40 арнайы тіректерге көліктің алдыңғы және артқы жағына орнатылған кішкентай рельсті дөңгелектермен жабдықталған. BRDM 1 – БТР-40 компоненттерінің бірнешеуін пайдаланатын бронеавтомобиль. Бастапқыда ол БТР-40-тың амфибиялық нұсқасы болуы жоспарланған, сондықтан ол BTR-40P деген атау алды.

Қытай Халық Республикасы

55 типті – BTR-40-тың қытай жасаған көшірмесі. Бұл, сондай-ақ Кеңес Одағы жеткізген BTR-40 машиналарының белгісі болуы мүмкін.

Куба

BTR 40A AA – Кубаның әуе қорғаныс машинасы. Ол BTR 40 шассиі мен броньды алдыңғы бөлігін пайдаланады, бірақ әскер тасымалдау бөлімі алынып тасталған, оның орнына төмен түсетін қабырғалары мен артқы бөлігі бар төртбұрышты платформа орнатылған. Осы платформаға екі ZPTU 2 14,5 мм KPV ауыр пулеметі орналастырылған. BTR 40A PB – Кубалық BTR 40, танкіге қарсы басқарылатын зымыран (ATGM) құрылғысымен жабдықталған. Сапар барысында құрылғы машинаның корпусына жасырылады, сондықтан алыстан қарағанда оны қарапайым BTR 40-тан ажырату қиын. Корпус сонымен қатар құрылғыны броньдық қорғаумен қамтамасыз етеді. Орынға келгеннен кейін, корпустың шатыры бүйірге ашылады және құрылғы көтеріледі. Жабабли – 3М11 Фаланга (AT 2 Swatter) ATGM құрылғысы бар кубалық BTR 40, ол төмендетілген корпустағы ұшыру платформасында орналасқан. Одан тек шектеулі мөлшерде ғана жасалды. НАТО оған M1975/4 деген белгі берді.

Шығыс Германия

SPW 40 – Шығыс Германияның BTR-40 таңбасы. SPW 40A – Шығыс Германияның BTR-40A таңбасы. SPW 40Ch – Шығыс Германияның BTR-40Kh таңбасы. SPW 40 алты 9М14 «Малютка» ПТЖҚ-ны атуға қабілетті, көтерілетін ПТЖҚ орнатылған танк жойғышына түрлендірілді, оның үстінде қысқартылған әскерлік бөлімшесінің үстінен бронелік жабын орнатылған. Бұл нұсқада корпустың қабырғаларында ату тесіктері жоқ.

Индонезия

БТР-40 әскери бөлім ішіндегі құрылыстың үстіне орналасқан куб тәрізді мұнарада орташа калибрлі пулеметпен қаруланған бронеавтомобильге айналдырылды. Оның корпусының екі жағында төрт түтін гранатасы тартқышы орналасқан. БТР-40 әскери бөлім ішіндегі құрылыстың үстіне орналасқан бұрышты мұнарада 40 мм қарумен қаруланған бронеавтомобильге айналдырылды. Корпусының екі жағында төрт түтін гранатасы тартқышы бар. Корпусының сол жағында іздеу шамдары орналасқан. Ол оттық қолдау үшін қолданылуға арналған.

Израиль

BTR-40 американдық M1919A4 7,62 мм жеңіл пулеметтерін орнатуға арналған иінтіректермен жабдықталған, әскер тасымалдау бөлімінің алдыңғы жағында біреуі және екі жағында екеуі орналасқан, сондай-ақ корпусында көптеген жабдық сақтағыштары бар. BTR-40 TCM 20 зениттік мұнарасымен жабдықталған.