Кіріспе

Француз ғалымы (1688–1749)

Николя Фрере (fʁeʁɛ; 15 ақпан 1688 – 8 наурыз 1749) – француз ғалымы.

Өмір

Ол 1688 жылғы 15 ақпанда Парижде дүниеге келді. Әкесі Париж Парламентінің прокуроры болғандықтан, оны заңгерлік мансабына бағыттады. Оның алғашқы ұстаздары тарихшы Шарль Роллен және әке Десмоле (1677-1760) болды. Оның ерте зерттеулерінде тарих, хронология және мифология маңызды орын алды. Әкесінің ризашылығын алу үшін ол заңды оқыды және адвокаттық тәжірибесін бастады, бірақ оның генийінің күші көп ұзамай оны жеке жолына жетеледі. Он тоғыз жасында ол гректердің діні, Вакх, Церера, Кибела және Аполлонға табыну туралы естеліктерін оқыған білімді адамдар қоғамына қабылданды. Ол Жазу академиясына оқушы ретінде қабылданған кезде жиырма алты жасқа толмаған еді. Ол оқыған алғашқы естеліктерінің бірі – «Sur l'origine des Francs» (1714) еңбегі болды. Ол франктардың Оңтүстік Германия тайпаларының одағы болғанын, және сол кезде кеңінен қабылданған аңыз бойынша, Грекия немесе Троядан шыққан, өркениетін шалқыған елдің ортасында сақтап қалған еркін адамдар емес екенін айтты. Бұл көзқарас Аббат Вертоның наразылығын тудырды, ол Фреретті монархияны қаралағандық үшін үкіметке шағымдады. «Lettre de cachet» шығарылып, Фререт Бастилияға жіберілді. Үш айлық қамауда ол Ксенофонды зерттеді, оның нәтижесі кейін «Киропедия» туралы естелігінде көрінді. 1715 жылғы наурызда босатылғаннан кейін оның өмірі ерекше оқиғаларсыз өтті. 1716 жылғы қаңтарда ол Жазу академиясының мүшесі болып қабылданды, ал 1742 жылғы желтоқсанда – тұрақты хатшы болып тағайындалды. Ол Академияның мүддесі үшін үздіксіз жұмыс істеді, тіпті өзінің жазбаларына ешқандай меншік құқығын талап етпеді, олар «Recueil de l'academie des inscriptions» жинағында жарияланды.

Шығармалары

Оның көптеген, оның ішінде өлімнен кейін жарық көрген естеліктерінің тізімі Nouvelle Biographie générale-ның төрт бағанында орналасқан. Олар тарих, хронология, география, мифология және дін туралы еңбектерді қамтиды. Ол әрқашан жіті, білімді және ерекше сыншы ретінде көзге түседі; құжаттардың салыстырмалы құндылығын сараптайды, мифтік пен тарихи аражігін ажыратады, тарихи негізі бар дәстүрлерді таза қиялдан жасалған аңыздар мен жұмбақтардан бөліп көрсетеді. Ол қытай өркениеті мен жазу таңбаларының египеттік тегіне қатысты артық дәуірлеулерді қабылдамады, сонымен қатар сэр Исаак Ньютонның схемасын тым тар деп сынады. Ол гректердің ғана емес, сонымен қатар кельттердің, немістердің, қытайлардың және үндістердің мифологиясын зерттеді. Ол мифологиядағы оқиғалардың тарихи түпнұсқаларынан туындағанын айтатын теорияға (эвгемеризмге) қарсы күресті. Сондай-ақ, грек мифологиясының көп бөлігі финикиялықтар мен египеттіктерге қарыз екенін атап өтті. Ол Қытай тілін зерттеуді бастаған Еуропаның алғашқы ғалымдарының бірі болды, бұл жұмысты Луи XIV патшасының аудармашысы және кітапханашысы болған Аркадио Хуанның басшылығымен жүзеге асырды; ол Бастилияға қамауға алынған кезде осы зерттеумен айналысып жатқан еді. Ол 1749 жылдың 8 наурызында Парижде қайтыс болды. Оның өлімінен кейін, оған дұрыс емес түрде жатқызылған бірнеше атеистік сипаттағы еңбектер ұзақ уақыт бойы оның туындылары деп есептелді. Олардың ең танымалдары – «Христиан дінінің жақтаушыларын сынға алу» (1766) және 1768 жыл шамасында Лондонда жарық көрген «Трасибулдың Леукипке жазған хаты». Фререттің еңбектерінің дұрыс емес басылымы 1796–1799 жылдары жарық көрді. Жаңа және толық басылымды Жак Жозеф Шампольон Фигеак жобалады, бірақ оның тек бірінші томы ғана жарық көрді (1825). Онда Фререттің өмірбаяны берілген. Оның қолжазбалары көптеген қоғамдардан өткеннен кейін Институт кітапханасына тапсырылды. Оның еңбектері туралы ең толық мәліметтер – C. A. Walckenaer’дің «Recueil des notices, &c.» (1841–1850) еңбегіндегі «Examen critique des ouvrages composes par Fréret». Сондай-ақ, Кверардың «France litteraire» еңбегін қараңыз.