Кіріспе

Польшалық криптолог және инженер, подполковник Ян Ковалевский (23 қазан 1892 – 31 қазан 1965) – поляк криптолог, барлау офицері, инженер, журналист, әскери қолбасшы, және Польшаның шифрлау бюросын құрған және оның алғашқы басшысы. Ол кеңес әскери кодтары мен шифрларын бұзған көптеген криптологтарды жұмысқа алды, бұл Польшаға поляк-кеңес соғысынан аман өтуге және 1920 жылғы Варшава шайқасында жеңіске қол жеткізуге мүмкіндік берді.

Ерте өмір

Ян Ковалевский 1892 жылы Ресей империясының үстемдігінде болған Польшаның Лодзь қаласында дүниеге келген. Жергілікті сауда-кәсіптік училищені бітіргеннен кейін, 1909-1913 жылдары Бельгиядағы Льеж университетінде оқыды және химия факультетін бітірді.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1913 жылы Польшаға оралды, бірақ келесі жылы, Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Ресей армиясына мобилизацияланды. Ол инженерлік және байланыс корпусының офицері ретінде Беларусь және Румыния майдандарындағы әртүрлі бөлімдерде шайқасты, ал 1918 жылдың желтоқсанында Ресейде тұратын поляктардан генерал Люциан Желиговский басқаруымен құрылған поляк бөліміне қосылуға рұқсат алды. Польшаның 4-ші атқыштар дивизиясының барлау басшысы ретінде ол дивизиямен бірге Румыния шекарасын өтіп, 1919 жылдың мамырында Польшаға жетті.

Польша-Кеңес соғысы

Көптілді және әуесқой криптолог Ковалевский бастапқыда генерал Йозеф Галлер штабында болды, ол Польша-Украина соғысы кезінде Львов қаласы үшін Волынь мен Шығыс Кіші Польшада шайқасты. Бір күні ол жерде қызмет етіп жүргенде, Ковалевскиге ұсталған большевиктердің шифрланған хабарламалары берілді, ол екі күн ішінде оларды дешифрледі. Олар большевиктердің генерал Антон Деникиннің Ақ әскерін бағалайтынын көрсетті. Сондай-ақ ол Батыс Украиналық Халық Республикасы армиясының кодтары мен шифрларын да бұзуға қол жеткізді. Ол бүкіл түнді радиокелісімдерді бөліп, шифрланғандарын тастауға мәжбүр болды, бұл штаб қызметкерлерінің арасында үлкен сенсация тудырды. Нәтижесінде 1919 жылдың шілдесінде ол Варшаваға ауыстырылды, онда ол Польша Бас штабының радиоинтеллигенттік бөлімінің бастығы болды. Қыркүйек айының басында ол Варшава және Львов университеттерінің математиктер тобын жинады (әсіресе, Польша математикалық мектебінің негізін қалаушылар - Станислав Лесневский, Стефан Мазуркевич және Вацлав Серпинский), олар да орыс шифрларын бұза алды. Ковалевскийдің Польша-Кеңес соғысындағы Польшаның жеңісіне қосқан үлесі 70 жылдан астам уақыт бойы құпия болып қала бергенімен, оған Польшаның ең жоғары әскери марапаты - Virtuti Militari күміс кресті табысталды.

Жақсылық аралығы

Соғыс аяқталғаннан кейін ол үшінші Силезия көтерілісінің штабына барғанда, барлау қызметінің командирі болды. 1923 жылы Токиоға жіберіліп, жапондық офицерлерге радиоақпараттық курсты ұйымдастырды. Осы саладағы еңбегі үшін ол Жапонияның ең жоғары әскери наградасы - "Таяу күн" орденімен марапатталды. 1928 жылы Париждегі Жоғарғы соғыс мектебін бітіріп, майор дәрежесіне көтерілді. Радиомен шұғыл ақпарат алмаса да, ол Польшаның шұғыл ақпарат қызметкері болып қалды. 1929 жылдан бастап ол Мәскеудегі Польша елшілігінде әскери атташе болып қызмет етті, бірақ 1933 жылы ол персона нон грата деп жарияланды және Бухаресттегі елшілікте осындай лауазымға ауыстырылды, онда ол 1937 жылға дейін болды. Польшаға оралғаннан кейін ол қысқа уақытқа Obóz Zjednoczenia Narodowego саяси ұйымының бір бөлімшесін басқарды және поляк қару-жарақ өнеркәсібі үшін сирек кездесетін материалдарды импорттайтын поляк барлау қызметі демеушілігімен жұмыс істейтін TISSA компаниясының директоры болды. Сондай-ақ, подполковник болып тағайындалды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1939 жылы поляк қорғаныс соғысы басталғаннан кейін ол Румынияға эвакуацияланды, онда поляк соғыстан қашқандарға көмек көрсету комитетін басқарды. 1940 жылдың қаңтарында ол Францияға көшіп, эмиграциядағы Польша армиясына қосылды және Балқанда одақтастардың шабуылға шығуын қолдады. Бірақ неміс көктемгі шабуылы мен Францияның құлауы осы жоспарды күшсіз қылды, соның салдарынан Ковалевски неміс оккупациялаған Франциядан қашуға мәжбүр болды. Виши Франциясы және Испания арқылы Португалияға жеткен ол соғыстан қашқандарға көмек көрсету үшін тағы бір комитет құрды. Алғаш Фигейра-да-Фозда орналасқан ол көп ұзамай Лиссабонға көшті, ол кезде Лиссабон Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан елдердің барлық тыңшылары үшін тыңшылық орталығы және күрес аренасы болды. Ол жерде ол өзінің досы Жан Пангалмен (Иоан Пангал) байланыс жасады, ол румындық центрист саясаткер және бұрынғы Румыния елшісі еді. 1941 жылдың соңында румын басшысы Иоан Антонеску одақтас көзқарасы үшін Пангалды қызметтен босатса да, ол Лиссабонда қалды және Польша барлау қызметімен бірлесіп, Германияның одақтастарын – Венгрия, Румыния, Финляндия және Италияны одақтастар тарапына көндіруге тырысты.

Лиссабон, 1941 жыл

Пангалмен ынтымақтастық поляк және одақтас әскерлерінің күш-жігері үшін өте маңызды болды, ал Ковалевский генерал Владислав Сикорский мен министр Станислав Котты 1941 жылдың 15 қаңтарында Лиссабонда поляк барлау орталығын құруға көндірді. Ресми түрде Континентпен байланыс орталығы (Placówka Łączności z Kontynentem) деп аталған Лиссабондағы бюро Ковалевский басқарып, көп ұзамай оккупацияланған Еуропа бойынша поляк қарсылық, саботаж және барлау ұйымдарының кең желісінің орталығына айналды. Польшадағы, Лондоннан немесе Варшавадан тікелей басқарылатын ұқсас топтардан тәуелсіз жұмыс істей отырып, орталық Франция, Бельгия, Нидерланды, Грекия, Италия, Солтүстік Африка, Испания және тіпті Германиядағы ондаған топтардың күш-жігерін үйлестірді. Ол Польша үкіметінің эмиграциядағы кеңсесі мен оккупацияланған Еуропа арасында байланыс ұйымдастырды, сондай-ақ Батыс Еуропадағы поляк қарсылық топтарына логистикалық және қаржылық қолдау көрсетті. Ковалевскийдің барлау желісі британ үкіметіне де көмектесті, өйткені оның көптеген есебі SOE немесе Экономикалық соғыс министрлігіне жіберілді. Лиссабон орталығының маңызды жетістігі – Барбаросса операциясының нақты күнін британдықтарға жеткізу болды, осылайша олар Ресейге басып кіруден кем дегенде екі апта бұрын хабардар болды. Ковалевский сондай-ақ Атлантикадағы U- қайықтарымен байланыс үшін немістер қолданған құпия радиостансаны заласыздандыруға қол жеткізді. Ол бұрынғы румын королі Кароль II-ге Румыниядан қашып, Испаниядан Лиссабонға келуіне көмектесуде де маңызды рөл атқарды.

Соғыстан кейінгі

Алайда, Ковалевскийдің Венгрия, Румыния және Италияның көптеген саясаткерлерімен байланыс орнатуына қарамастан, жақтарын ауыстыруға ниетті болғандармен байланыс орнатуына қарамастан, 1943 жылғы Касабланка конференциясынан кейін жағдай өзгерді, онда одақтастар Остің шартты түрде капитуляциялауын талап етті. Тегеран конференциясынан кейін жағдай одан әрі нашарлады, себебі Венгрия мен Румынияның қалай болғанда да кеңестік үстемдікке түсетіні және Балкандағы екінші фронтты ашу жоспары, мажарлар мен румындарды нацистік Германиядан бөліп алуға мүмкіндік беретіні анық болды. Польша мен Ұлыбританияның бірлескен тарих комиссиясының, Польшаның Екінші дүниежүзілік соғыстағы барлау қызметін зерттеуге арналған жаңа зерттеулеріне сәйкес, соңғы конференцияда кеңестік тарап Ковалевскийді Англияға лауазымынан шақыруды талап етті. 1944 жылдың қаңтар айының соңында Ұлыбритания Сыртқы істер министрлігінің Орталық департаментінің басшысы Фрэнк Робертс, SOE басшысы генерал Колин Габбинске Ковалевскийдің желісінің тек немістерге ғана емес, сонымен қатар, біртұтас поляк-венгр-румын блогын құруға бағытталғанын хабарлады, бұл кеңестік мүдделерге қауіп төндіретін болды. 1944 жылдың 6 наурызында Сыртқы істер министрлігінің өкілі сэр Александр Кадоган, Польшаның сыртқы істер министрі Эдвард Рачинскиге Ковалевскийдің қарсы тараптармен байланыстарының сатқындық деп есептелуі мүмкін екенін және оны қызметтен босату керектігін мәлімдеді. Нақты дәлелдер ұсынылмаса да, польша үкіметі британдық тараптың тілегіне бағынуға мәжбүр болды. 20 наурызда Ковалевский лауазымынан босатылды, ал 5 сәуірде Лондонға жіберілді. Ковалевский арнайы күштер штабындағы Польша операциялар бюросының бастығы болып тағайындалды. Оның міндеттерінің бірі – Польшаның азаттық күшін Еуропадағы операцияға дайындау болды. Алайда, оның лауазымы көбінесе формалды болды, себебі кез келген келісімге қол жеткізу үшін бәрі тым кеш болды және Ковалевский ештеңе өзгерте алмады.

Британдық жер аударылу

Соғыстан кейін Ковалевский Ұлыбританияда эмиграцияда қалды, онда ол журналист ретінде жұмыс істей бастады. 1955 жылға дейін ол Шығыс Еуропа және Совет Ресейіне арналған ай сайынғы журналдың бас редакторы болды. 1958 және 1959 жылдары ол поляк диаспорасының ресми емес әскери мектебінде оқытушы болып жұмыс істеді. Ол сондай-ақ "Еркін Еуропа" радиосымен және басқа поляк эмигранттық ұйымдарымен қысқа мерзімде ынтымақтастық етті. Өмірінің соңында, 1963 жылы, ол криптоанализ саласына қысқа ғана қайтып оралып, Ромуальд Траугутттың қаңтар көтерілісі кезінде қолданған кодтарын бұзуға қол жеткізді. Ол 1965 жылғы 31 қазанда Лондонда рактан қайтыс болды.