Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тарихи деректерді сақтау, тіркеу және сақтап қалу ғылымы
Science of storage, registration and preservation of historical data
Мұрағат ғылымы немесе мұрағаттану – құжаттар, жазбалар, фотосуреттер және басқа да материалдардың физикалық немесе цифрлық форматтағы жиынтығы болып табылатын мұрағаттарды құру және күтуді зерттейтін және теориялық негізін қалайтын ғылым. Мұрағат құру және күту үшін материалдарды жинап, бағалау қажет, сондай-ақ оларға кейіннен қол жеткізу мүмкіндігі болуы керек. Осы мақсатта мұрағат ғылымы материалдарды бағалау, сақтау, қорғау және өңдеу (ұйымдастыру және сипаттау) әдістерін жетілдіруге бағытталған. Мұрағаттық жазба өзгеріске ұшырамауы тиіс деректерді сақтайды. Қоғам үшін құнды болуы үшін мұрағаттарға сенімді болу керек. Сондықтан мұрағатшының тарихи құжаттар сияқты мұрағаттық материалдардың түпнұсқа екенін растау және олардың сенімділігін, толықтығын және қолданылуын қамтамасыз ету жауапкершілігі бар. Мұрағаттық жазбалар өзінің мәнін дәлелдеуі керек, олар жасалған қызметті нақты бейнелеуі керек, мазмұнының алуан түрлілігі арқылы тұтас суретті көрсетуі керек және қолжетімді жерде пайдалануға дайын күйде болуы керек. Мұрағатты күтуші маман мұрағатшы деп аталады, ал мұрағатты күту ісі – мұрағат әкімшілігі деп аталады.
Archival science, or archival studies, is the study and theory of building and curating archives, which are collections of documents, recordings, photographs and various other materials in physical or digital formats. To build and curate an archive, one must acquire and evaluate the materials, and be able to access them later. To this end, archival science seeks to improve methods for appraising, storing, preserving, and processing (arranging and describing) collections of materials. An archival record preserves data that is not intended to change. In order to be of value to society, archives must be trustworthy. Therefore, an archivist has a responsibility to authenticate archival materials, such as historical documents, and to ensure their reliability, integrity, and usability. Archival records must be what they claim to be; accurately represent the activity they were created for; present a coherent picture through an array of content; and be in usable condition in an accessible location. An archive curator is called an archivist; the curation of an archive is called archive administration.
Тарих
Архивтік ғылым дипломатиядан, яғни құжаттарды сынды талдаудан туындады. 1540 жылы Якоб фон Рамминген (1510–1582) ең алғашқы архивтік нұсқаулықтың қолжазбасын жазды. Ол кейіннен архивтер деп аталған неміс тіліндегі "Registraturen" сөзін білдіретін "тізілімдер" саласының маманы болды. Рамминген Аугсбург қалалық кеңесі үшін тізілім жасады. Бірақ ол кеңес отырысына қатыса алмағандықтан, мұрағаттың құрылымы мен басқаруын жазбаша түрде сипаттады. Бұл мұрағаттану туралы алғашқы жұмыс болмаса да (Рамминген өзі жазбаларды сақтау туралы бұрынғы әдебиеттерге сілтеме жасайды), бұрынғы нұсқаулықтар көбінесе жарияланбаған. Архивтік ғылымның ресми түрде басталуы болған жоқ. Якоб фон Раммингеннің нұсқаулығы 1571 жылы Гейдельбергте басылды. Әдетте мұражайлар мен кітапханалармен байланысты болғанымен, бұл сала жеке коллекцияларды немесе кәсіпорын мұрағаттарын сақтайтын адамдарға да қатысты болуы мүмкін. Архивтік ғылым жоғары оқу орындарында, әдетте Ақпараттық ғылымдар шеңберінде немесе Тарих мамандығымен бірге оқытылады. Мұрағаттанудағы негізін қалаушы ойшылдардың тізіміне мыналар кіруі мүмкін: американдық мұрағатшы Теодор Шелленберг және британдық мұрағатшы сэр Хилари Дженкинсон. Соңғы ғасырдың маңызды мұрағаттанушыларының арасында: канадалық мұрағатшы және ғалым Терри Кук, Оңтүстік Африкалық мұрағатшы Верн Харрис, австралиялық мұрағаттану ғалымы Сью МакКеммиш, UCLA оқытушысы және мұрағаттану ғалымы Энн Гиллиленд, Мичиган университетінің оқытушысы және мұрағаттану ғалымы Маргарет Хедстром, американдық мұрағаттану ғалымы және Питтсбург университетінің оқытушысы Ричард Кокс, итальяндық мұрағаттану ғалымы және Британдық Колумбия университетінің оқытушысы Лучиана Дюранти, және американдық мұражай және мұрағаттану ғалымы Дэвид Берман.
Archival science emerged from diplomatics, the critical analysis of documents. In 1540, Jacob von Rammingen (1510–1582) wrote the manuscript of the earliest known archival manual. He was an expert on registries (Registraturen), the German word for what later became known as archives. Rammingen elaborated a registry for the Augsburg city council. However, since he could not attend the council meeting, he described the structure and management of the archives in writing. Although this is not the first work about archival science (Rammingen himself refers to earlier literature about record keeping), earlier manuals were usually not published. Archival science had no formal beginning. Jacob von Rammingen's manual was printed in Heidelberg in 1571. While generally associated with museums and libraries, the field also can pertain to individuals who maintain private collections or business archives. Archival Science is taught in colleges and universities, usually under the umbrella of Information Science or paired with a History program. A list of foundational thinkers in archival studies could include: American archivist Theodore Schellenberg and British archivist Sir Hilary Jenkinson. Some important archival thinkers of the past century include: Canadian archivist and scholar Terry Cook, South African archivist Verne Harris, Australian archival scholar Sue McKemmish, UCLA faculty and archival scholar Anne Gilliland, University of Michigan faculty and archival scholar Margaret Hedstrom, American archival scholar and University of Pittsburgh faculty member Richard Cox, Italian archival scholar and faculty at University of British Columbia Luciana Duranti, and American museum and archival scholar David Bearman.
Стандарттар
Мұрағат мекемелерінің нысаны мен міндетін реттейтін жалпыға бірдей заңдар мен стандарттар жоқ. Мұрағаттық бағдарламалар мен мекемелердің нысандары, функциялары және мандаттары географиялық орналасуы мен тіліне, олар өмір сүріп жатқан қоғамның ерекшеліктеріне және мұрағаттарды басқарушылардың мақсаттарына байланысты әртүрлі болады. Канадалық архившілер әзірлеген стандарт, «Мұрағаттық сипаттама ережесі», RAD деп те белгілі, алғаш рет 1990 жылы жарияланды. RAD стандарты архившілерге мұрағаттық материалдарды сипаттау үшін дәстүрлі мұрағаттық принциптерге негізделген тұрақты және ортақ базаны ұсынуды мақсат етеді. АҚШ-та қолданылатын осыған ұқсас стандарт – «Архивтерді сипаттау: мазмұн стандарты», сонымен қатар DACS деп аталады. Бұл стандарттар архившілерге мұрағаттық материалдарды сипаттау және оларды жұртшылыққа қолжетімді етуге қажетті құралдарды ұсыну үшін жасалған. Метадеректер – деректерге немесе деректер жиынтығына қатысты ақпараттық контекстті қамтиды. Пайдаланушылар үшін мұрағаттық материалдарды іздеуді жеңілдету және мұрағаттық мекеменің материалдарды күтіп-ұстауын және сақтауын қолдау үшін, архившілер әр түрлі мақсаттарға сәйкес келетін, әр түрлі метадеректер стандарттарын қолданады, оның ішінде басқару, сипаттау, сақтау, цифрлық сақтау және іздеу. Мысалы, архившілердің сипаттамалық метадеректерді құрылымдау үшін қолданатын ортақ стандарттар, мұрағаттық материалдардың нысаны, көлемі және мазмұны туралы ақпаратты жеткізеді, оларға машинамен оқылатын каталогтау (MARC форматы), кодталған мұрағаттық сипаттама (EAD) және Дублин ядросы жатады.
There is no universal set of laws or standards that governs the form or mission of archival institutions. The forms, functions, and mandates of archival programs and institutions tend to differ based on geographical location and language, the nature of the society in which they exist and the objectives of those in control of the archives. The standard developed by archivists in Canada, Rules for Archival Description, also known as RAD, was first published in 1990. As a standard, RAD aims to provide archivists with a consistent and common foundation for the description of archival material within a fonds, based on traditional archival principles. A comparable standard used in the United States is Describing Archives: A Content Standard, also known as DACS. These standards are in place to provide archivists with the tools for describing and making accessible archival material to the public. Metadata comprises contextual data pertaining to a record or aggregate of records. In order to compile metadata consistently, so as to enhance the discoverability of archival materials for users, as well as support the care and preservation of the materials by the archival institution, archivists look to standards appropriate to various kinds of metadata for different purposes, including administration, description, preservation, and digital storage and retrieval. For example, common standards used by archivists for structuring descriptive metadata, which conveys information such as the form, extent, and content of archival materials, include Machine Readable Cataloguing (MARC format), Encoded Archival Description (EAD), and Dublin core.
Мұрағат ғылымындағы шығу тегі
Архивтік ғылымдағы шығу тегі – "бір нәрсенің бастауы немесе көзі; заттың немесе жинақтың шығу тегі, сақталуы және меншік құқығы туралы мәліметтер". Мұрағат ілімінің негізгі қағидасы ретінде, шығу тегі – жинақтағы заттарды жасаған немесе алған жеке тұлға, отбасы немесе ұйым. Іс жүзінде, шығу тегі әртүрлі бастаулары бар құжаттарды олардың контекстін сақтау үшін бөлек ұстауды талап етеді. Шығу тегін сақтау тәжірибесінде екі маңызды ұғым бар: "respect des fonds" және "түпкілікті тәртіп". "Respect des fonds" архивке түскен құжаттарды жасаған және пайдаланған тұлға немесе мекемемен тығыз байланысты деген нанымнан туындады; мұрағатшылар белгілі бір әкімшілік бірлікке (өткендегі немесе қазіргі) қатысты барлық құжаттарды жеке мұрағаттық топтама немесе "қор" деп есептейді және оларды осылай сақтауға және сипаттауға тырысады, олар жасалған кезде ұйымдастырылған және жүргізілген тәсілдерін ескере отырып. "Түпкілікті тәртіп" – құжаттарды "шығу тегіндегі кеңселерде болған жіктеу тәртібімен мүмкіндігінше сақтау" дегеніміз, сақталған құжаттарға және олардың шығу тегіне сенімділік қосады. Көп жағдайда, сақтаудың практикалық мәселелері құжаттардың бастапқы тәртібін физикалық түрде сақтау мүмкін емес екенін білдіреді. Мұндай жағдайларда, бастапқы тәртіп іздеу құралдарының құрылымы мен ұйымдастырылуында интеллектуалды тұрғыдан сақталуы керек.
Provenance in archival science refers to the "origin or source of something; information regarding the origins, custody, and ownership of an item or collection". As a fundamental principle of archives, provenance refers to the individual, family, or organization that created or received the items in a collection. In practice, provenance dictates that records of different origins should be kept separate to preserve their context. The practice of provenance has two major concepts: "respect des fonds", and "original order". "Respect des fonds" rose from the conviction that records entering an archive have an essential connection to the person or office that generated and used them; archivists consider all the records originating with a particular administrative unit (whether former, or still existing) to be a separate archival grouping, or "fonds", and seek to preserve and describe the records accordingly, with close attention to evidence of how they were organized and maintained at the time they were created. "Original order", refers to keeping records "as nearly as possible in the same order of classification as obtained in the offices of origin", gives additional credibility to preserved records and to their originating "fonds". Not infrequently, practical considerations of storage mean that it is impossible to maintain the original order of records physically. In such cases, however, the original order should still be respected intellectually in the structure and arrangement of finding aids.
Провиденция пайда болғанға дейінгі тәжірибелер
Француз революциясынан кейін француз қоғамында тарихи жазбаларға жаңа құрмет пайда болды. Жазбалар "ұлттық ескерткіштердің мәртебесіне" ие болды, ал олардың сақталуы кітапханаларда білім алған ғалымдарға тапсырылды. Голланд архившілерінің жұмысын толықтырып, деректердің шығу тегін анықтау қағидасын сол дәуірдің тарихшылары қолдады. Тарихшылар тақырып бойынша жіктеу арқылы зерттеу жұмыстарын жеңілдетіп, дерек көздерінің объективтілігіне көңіл бөлді. Осы қағиданың жақтастары үшін деректердің шығу тегі кітапханашылардан алынған, көбінесе субъективті жіктеу жүйелеріне объективті балама болды. Тарихшылар жазбаларды олар туындаған қызметті жақсырақ көрсету үшін бастапқы тәртібінде сақтау қажет деп есептеді.
Following the French Revolution, a newfound appreciation for historical records emerged in French society. Records began to "acquir[e] the dignity of national monuments", and their care was entrusted to scholars who were trained in libraries. Complementing the work of the Dutch archivists and supporting the concept of provenance were the historians of the era. Through subject based classification aided research, historians began to concern themselves with objectivity in their source material. For its advocates, provenance provided an objective alternative to the generally subjective classification schemes borrowed from librarianship. Historians increasingly felt that records should be maintained in their original order to better reflect the activity out of which they emerged.
Талқылау
Түпнұсқалық тәртіп – қалыпты жағдайда қабылданған қағида болғанымен, жеке мұрағаттау саласында оның қолданылуына қатысты пікірталастар туындады. Сақтаудың мақсаты – материалдың барлық ақпараттық құрамын сақтай отырып, оның түпнұсқалығын барынша толық сақтау болып табылады. Осы техниканың максималды тиімділігін қамтамасыз ету үшін ғылыми принциптер мен кәсіби тәжірибелер қолданылады. Мұрағаттық тұрғыдан алғанда, сақтау – коллекциядағы барлық жиынтықтарға күтім жасауды білдіреді. Консервация да осы практикаға кіре алады, көбінесе бұл екі анықтама бір-бірімен тоғысады. Физикалық күтім – сақтаудың маңызды аспектісінің бірі. Мұрағаттарды тиісті түрде сақтау үшін көптеген стратегиялар бар: заттарды қышқылсыз контейнерлерге ауыстыру, климатты бақылайтын жағдайларда сақтау және нашарлаған заттардың көшірмелерін жасау.
Although original order is a generally accepted principle, there has been some debate about applicability to personal archiving. The goal of preservation is to maintain as much originality as possible while retaining all the information which the material has to offer. Both scientific principles and professional practices are applied to this technique to be maximally effective. In an archival sense, preservation refers to the care of all the aggregates within a collection. Conservation can be included in this practice and often these two definitions overlap. Physical maintenance is another key feature of preservation. There are many strategies to preserve archives properly: rehousing items in acid free containers, storing items in climate controlled areas, and copying deteriorating items.
Архивтік сын зерттеулері
2002 жылы "Archival Science" журналында архивтік тәжірибеде, теорияда және құжаттарды сақтаудағы билік жүйелерін талдаған бірқатар мақалалар жарияланды. Бұл тәсілді 2017 жылы Пунзалан, Касвелл және Сангванд "критикалық архивтік зерттеулер" деп атады. Критикалық архивтік зерттеулер архивтік ғылымға сындық теорияны қолдану арқылы нәсіл, әлеуметтік топ, гендер, сексуалдық бағдар және мүмкіндіктерге қатысты мәселелерді толық қамтитын архивтік практикаларды әзірлеу және енгізуді мақсат етеді. Архивтік зерттеулерде халықтық, қоғамдық және адам құқықтары мұрағаттарын тану және бейнелеу мәселелеріне қайта жаңалықтан назар аударылды. 2016 жылдан бері "символдық жойылу" түсінігі мұрағаттарда жүйелі немесе жасырын түрде өкілдік етілмеуі немесе жеткіліксіз өкілдік етуі арқылы қоғамдардың жоғалуын сипаттау үшін қолданылып келеді. Бұл тұжырымды Касвелл алғаш рет феминистік тұрғыдан символдық жойылуды архивтік әдебиетке енгізген. Мұндай кемшіліктер архивтік саясатта, сондай-ақ сипаттамалар мен түсіндірмелер жасау практикасында да кездеседі.
In 2002, the journal Archival Science published a series of articles that analyzed systems of power in archival practice, theory, and recordkeeping. This approach was described in 2017 by Punzalan, Caswell, and Sangwand as "critical archival studies". Critical archival studies applies critical theory to archival science, with the goal of developing and implementing archival practices that are more fully inclusive of matters pertaining to race, class, gender, sexuality, and ability. Archival studies have focused renewed concern on recognition and representation of indigenous, community, and human rights archives. Since 2016, the concept of "symbolic annihilation" has been used to describe the disappearance of communities through systematic or implicit lack of representation or under representation in archives. It was initially adapted into the archival literature by Caswell from feminist uses of symbolic annihilation. This absence can also be found in archival policies as well as description and annotation practices.
Кәсіби және жоғары білім беру
2002 жылы Америка архившілері қоғамы мұрағаттану бойынша аспирантура бағдарламасының нұсқауларын жариялады. Бұл нұсқаулық соңғы рет 2016 жылы қайта қаралып, бекітілді. Мұрағаттану саласындағы ресми оқу курстары магистрлік және докторлық деңгейде ұсынылады. Магистрлік бағдарлама әдетте екі жылдық кәсіби оқу жолы болып табылады, ол мұрағаттық дағдылардың (цифрлық деректер мен қол жеткізу жүйелерін қоса) білім базасын меңгеруге бағытталған, ал докторлық бағдарлама ауқымы кеңірек болып, мұрағаттық тәжірибені сыни тұрғыдан зерттеуді қамтиды, түлектер көбінесе ғылыми-зерттеу және оқыту саласында мансапқа дайындалады. Мұрағаттану студенттерінің антропология, экономика, тарих, құқық, кітапхана ісі, мұражайтану немесе ақпараттық ғылымдар сияқты салаларда академиялық білімі болуы мүмкін.
In 2002, the Society of American Archivists published guidelines for a graduate program in archival studies. The guidelines were most recently revised and re approved in 2016. Formal courses of study in archival science are available at the master's and doctoral level. A master's degree is typically a two year professional program focusing on acquiring a knowledge base of archival skills (including digital records and access systems) whereas a doctorate is more broad in scope and includes critical inquiry of its archival practices, with graduates typically preparing for careers in research and teaching. Archival science students may have academic backgrounds in areas such as anthropology, economics, history, law, library science, museum studies or information science.
Өңірлік
Шағын кәсіби өңірлік ұйымдар жергілікті кәсіби біліктілікті арттыруға көбірек мүмкіндік береді. Оларға Жаңа Англия архивистері, Рокки таулары архивистері қоғамы, Огайо архивистері қоғамы, Солтүстік Каролина архивистері қоғамы және Орта Атлантика аймақтық архивтер конференциясы кіреді.
Smaller professional regional associations provide more local professional development. These include the New England Archivists, Society of Rocky Mountain Archivists, Society of Ohio Archivists, Society of North Carolina Archivists, and Mid Atlantic Regional Archives Conference.