Кіріспе

Сомалилендте болған оқиғалар

Сомалиленд тарихы, Африканың шығыс бұрышында орналасқан, Аден шығанағымен және Шығыс Африка құрлықтарымен шектесетін ел, ондаған мың жылдар бұрын адамдар қоныстанғаннан басталады. Оған Пунт цивилизациясы, Осман империясы және Еуропа мен Таяу Шығыстан келген отаршылдық әсерлер кіреді.

Тарихқа дейінгі дәуір

Сомалиленд кем дегенде палеолиттен бері қоныстанған. Тас дәуірінде Доян және Харгейса мәдениеттері гүлденген. Африка мүйісіндегі жерлеу салтының ең ерте дәлелдері б.з.д. 4 мың жылдыққа дейін Сомалидегі зираттардан табылды. Солтүстіктегі Жалело табиғатынан табылған тас құралдары 1909 жылы Шығыс пен Батыс арасындағы палеолит кезеңіндегі археологиялық әмбебаптылықты көрсететін маңызды артефакттар ретінде сипатталды. Тіл білімі мамандарының пікірінше, алғашқы афроазиялық тілде сөйлейтін халықтар Нил аңғарындағы немесе Таяу Шығыстағы отбасының болжамды "түпкі отанынан" (ургеимат) Неолит кезеңінде бұл аймаққа келген. Басқа ғалымдар афроазиялық отбасы Хорн аймағында қалыптасқан, ал оның өкілдері кейіннен одан тараған деп санайды. Солтүстік-батыс Сомалилендтегі Харгейсаның шетінде орналасқан Лаас Гел кешені шамамен 5000 жыл бұрынғы кезде салынған, онда жабайы жануарлар мен әсем безендірілген сиырлар бейнеленген тас суреттері бар. Солтүстік Дхамбалин аймағындағы басқа да үңгір суреттерінде атқа мініп жүрген аңшының ең ерте бейнесі кездеседі. Бұл тас суреттері ерекше эфиопия-араб стилінде орындалған, олардың жасалу мерзімі б.з.д. 1000-3000 жылдар аралығында деп есептеледі. Сонымен қатар, Шығыс Сомалилендтегі Лас Хорей және Эль-Айо қалаларының арасында Каринхегане орналасқан, онда нақты және мифтік жануарларды бейнелейтін көптеген үңгір суреттері сақталған. Әр суреттің астында жазулар бар, олардың жиынтығы шамамен 2500 жыл бұрын жасалған деп саналады.

Пунт жері

Көптеген ғалымдар ежелгі Пунт жерін Африка мүйізінде, қазіргі Сомалиленд, Сомали, Джибути және Эритреядағы Опон аралығында орналастырады. Бұл, ішінара, Пунт өнімдерінің – Дейр-эль-Бахридегі патшайым Хатшепсуттің қабырғалық суреттерінде бейнеленгендей – аймақта көптеп кездесіп, Арабия түбегінде сирек немесе тіпті жоқ болғандығымен байланысты. Бұл өнімдерге алтын, мирра, эбен сияқты хош иісті шайырлар кіреді. Пунтта бейнеленген жабайы жануарлардың ішінде жирафтар, бабуиндер, бегемоттар және барыстар бар. Ричард Панкхерст былай дейді: "[Пунт] Арабия және Африка мүйізінің жағалауларындағы аумақтармен байланыстырылған. Алайда, египеттіктер Пунттан алған алтын мен азу тісі негізінен Африкадан алынғанын көрсетеді. Осыған сүйенсек, Пунт термині Арабияға қарағанда Африка аумағына көбірек қатысты деп болжауға болады". Пунт тұрғындары ежелгі египеттіктер құрмет тұтқан мирра, дәмдеуіштер, алтын, эбен, қысқа мүйізді мал, азу тісі және ладанды өндірген. 18-ші династияның патшайымы Хатшепсуттің Пунт патшасы Параху мен королева Атидің тұсында Пунтқа жіберген ежелгі египеттік экспедициясы Дейр-эль-Бахаридегі храмдағы бейнелерде жазылған.

Periplus (көрнекілік)

Классикалық дәуірде Малау (Бербера) және Мундус ([Xiis/Heis] [Original map қараңыз] қалалары гүлденіп, дәмдеуіш саудасына белсенді қатысты, римдіктерге және египеттіктерге мирра мен ладан сатты. Сомалиленд және Пунтленд негізінен корица сияқты дәмдеуіштердің ірі орталықтары ретінде танылды және қалалар осы саудадан байыды. Эритрея теңізінің айналымы (Periplus of the Erythraean Sea) қазіргі Сомалидің солтүстік Сомалиленд және Пунтленд аймақтарының тәуелсіз болғанын және сауда үшін Аксуммен бәсекелескенін хабарлайды.

Ертедегі ислам мемлекеттері

VII ғасырда Ислам діні қазіргі Эритрея мен Джибутидің Афар аймақтарына енгеннен кейін, аймақ Эфиопиядан тәуелсіз саяси сипат ала бастады. Шева (Шығыс Эфиопиядағы семит тілінде сөйлейтін сұлтанат, қазіргі Шева провинциясы және Махзуми әулетімен басқарылған, мұсылман Амхаралар мен Аргоббаларға байланысты), Ифат (Шығыс Эфиопияда орналасқан тағы бір семит тілінде сөйлейтін сұлтанат) және Адал мен Мора (1288 жылдан бастап Ифаттың вассалдық сұлтанаты, Гадабурси руы, сомали және харри тайпалары, Дакар мен кейін Харарда орналасқан, Зейла – негізгі порты және екінші қаласы, Шығыс Эфиопияда және Сомалилендтің Аудал аймағында; Мора қазіргі Эфиопияның Оңтүстік Афар аймағында орналасқан және Адалға бағынышты болған). Кем дегенде, император Амда Сейон I (1314-1344 жылдары билеген) тұсында (немесе тіпті одан бұрын, Якуно Амлак немесе Ягбе’у Сейон билеген кезеңде) бұл аймақтар Эфиопияның билігіне қарады. Екі ғасыр бойы Эфиопияның бақылауында болған кезде, Ифат (Шева Эфиопияға қосылғаннан басқа, басқа сұлтанаттар) пен Эфиопия арасында үнемі соғыстар болып тұрды. 1403 немесе 1415 жылдары (Дәуіт I немесе Ешақ I тұсында) Ифаттың көтерілісі басып құйылды, оның барысында Валашма билеушісі Са’ад ад-Дин II тұтқындалып, Зейлада өлімге кесті, ал қала тоналды. Соғыстан кейін патша жеңісін жырлайтын ән жаздыруға бұйрық берді, онда «сомали» деген сөздің алғашқы жазбада кездесетін нұсқасы бар. Са’ад ад-Дин II ұлдарының бірнеше жылдан кейін оралуымен, әулет бұрынғы басым аймақ Ифат орнына «Адал патшасы» деген жаңа атақты алды. Бұл аймақ тағы бір ғасырға жуық Эфиопияның бақылауында болды. Алайда, 1527 жылдан бастап, имам Ахмад ибн Ибрахим әл-Газидің (сомали тілінде Гурей, амхар тілінде Грагн, екеуі де «солқай» дегенді білдіреді) харизматикалық басшылығымен Адал көтеріліске шығып, ортағасырлық Эфиопияға шабуыл жасады. Османдықтардың қолдауымен және қару-жарағымен қайта құрылған мұсылман әскерлері Эфиопияға өртелген жер тактикасын қолданып, Эфиопия православие христиан дінінен исламға көшпеген эфиопиялықтарды қырды. Сонымен қатар, шабуыл кезінде жүздеген шіркеулер қиратылды, ал елдегі қолжазбалардың шамамен 80% жойылды. Адалдың атыс қаруын қолдануы, әлі күнге дейін Эфиопияда сирек кездесетін құрал, Эфиопияның жартысынан астамын басып алуға мүмкіндік берді, солтүстікке дейін Тигрейге жетті. Эфиопияны толық басып алудың алдын Васко да Гаманың ұлы, атақты кеме жүргізушінің ұлы Кристовао да Гама бастаған португалдық экспедицияның уақтылы келуімен алдын алды. Португалдар 16 ғасырдың басында бұл аймақта болған (әңгімелейтін діни қызметкер патша Престер Джонды іздеп), және Португалияның Родриго де Лима бастаған дипломатиялық миссиясы елдер арасындағы қарым-қатынасты жақсарта алмаса да, олар эфиопиялықтардың көмек сұрауына жауап берді және өздерінің христиандық серіктеріне әскери экспедиция жіберді. Эстевао да Гама басқаратын португалдық флот Үндістаннан жіберіліп, 1541 жылдың ақпан айында Массаваға жетті. Мұнда ол императордан мұсылмандарға қарсы көмек сұраған елшіні қабылдады, ал шілдеде адмиралдың кіші інісі Кристовао да Гама басқаратын 400 мушкетерден тұратын әскер ішкі аймаққа аттанды. Эфиопия әскерлеріне қосылып, олар бастапқыда сомалилерге қарсы жеңіске жетті, бірақ кейіннен Вофла шайқасында (1542 жылдың 28 тамызы) жеңіліске ұшырады, ал олардың командирі тұтқындалып, өлімге кесті. Алайда, 1543 жылдың 21 ақпанында португалдық-эфиопиялық бірлескен күштері Уэйна-Дага шайқасында сомали-османдық әскерін жеңді, онда әл-Гази қаза тапты және соғыс аяқталды. Ахмет әл-Газидің жесірі Ахметтің өлімі үшін кек алу уәдесімен Ахмет ибн Мұжахидке тұрмысқа шықты, ол имам Ахметтің орнын басып, солтүстік қарсыластарына қарсы соғысты жалғастырды, Эфиопияға екінші шабуылында эфиопия императорын өлтірді. Эмир Нур 1567 жылы қайтыс болды. Португалдар, осы арада, Могадишоны жаулап алуға тырысты, бірақ Дуарта Барбосаның айтуынша, олар оны басып алмады. Адал сұлтандығы кішкентай тәуелсіз мемлекеттерге бөлінді, олардың көпшілігін сомали басшылары басқарды.

Британдық Сомали

Британдық Сомалиленд протектораты бастапқыда Британдық Үндістаннан басқарылды (кейін Сыртқы істер және Колониялар министрлігі), және Британ империясының маңызды Баб-эль-Мандеб бұғазына бақылауын күшейту мақсатында құрылды. Бұл Суэц каналының қауіпсіздігін және империяның Қызыл теңіз және Аден шығанағы арқылы өтетін маңызды теңіз жолдарының саулығын қамтамасыз етуге арналған еді. Британдық билікке наразылық күшейді: Британияның аумақтағы дамыған жағалау саудасы мен егіншіліктен артық пайда табуда деп есептелді. 1899 жылдан бастап діни ғалым Мұхаммед Абдулла Хасан қасиетті соғыс жариялау науқанын бастады. Хасан ислам дінінің негізінде біріккен әскер жинап, Дервиш мемлекетін құрды. Ол эфиопиялық, британдық және итальяндық күштермен күресті, бастапқыда дәстүрлі әдістермен, бірақ британдықтармен болған алғашқы қақтығыстан кейін партизандық тактикаға көшті. 1905 жылы бейбіт келісімге қол жеткізілді, ол үш жылға созылды, оларға қару-жарақ және қаржылық көмек көрсетілді. Германия 1916-1917 жылдары Талехке Дервиш күштеріне қаругер ретінде көмектесу үшін механик Эмиль Киршті жіберді. Осман империясы 1917 жылы Хасанға қолдау көрсетіп, оны "Сомали халқының әмірі" деп атап, хат жолдады. 1960 жылдың мамыр айында Ұлыбритания үкіметі сол кездегі Сомалиленд протекторатына тәуелсіздік беруге дайын екенін мәлімдеді. Британдық Сомалилендтің Заң шығару кеңесі 1960 жылдың сәуір айында тәуелсіздік туралы резолюция қабылдады. Аумақтың заң шығару кеңестері бұл ұсынысты мақұлдады. 1960 жылдың сәуір айында екі аумақтың басшылары Могадишуде кездесіп, біртұтас мемлекет құруға келісті. Президент мемлекет басшысы болып сайланды. Атқару билігі премьер-министрге жүктелді, ол екі аумақтың 123 мүшесінен тұратын сайланған Ұлттық Ассамблеяға есеп беретін болды. 1960 жылдың 26 маусымында Британдық Сомалиленд протектораты Сомалиленд мемлекеті ретінде тәуелсіздік алды. Бес күннен кейін Сомалидің қамқорлық аймағымен бірігіп, 1960 жылдың 1 шілдесінде Сомали Республикасын (Сомали) құрды. Заң шығару органы спикері Хаги Башир Исмаил Юсуфты Сомали Ұлттық Ассамблеясының бірінші президенті етіп тағайындады, және сол күні Аден Абдулла Осман Дар Сомали Республикасының президенті болды.

Сепаратизм

18 мамырда Бурауда өткен ұлттық конференцияның екінші отырысында Сомали ұлттық қозғалысының орталық комитеті, Солтүстік аймақтардағы ірі тайпалардың өкілдерінен құралған ақсақалдар кеңесінің қолдауымен, бұрынғы Британдық Сомалиленд протекторатының аумағында Сомалиленд Республикасының қайта құрылғанын жариялады және жаңадан құрылған мемлекет үшін үкімет құрды. Бұл, Сомалидегі азаматтық соғыс салдарынан Сомалидің орталық үкіметі құлағаннан кейін болды. Дегенмен, аймақтың өздігінен жариялаған тәуелсіздігін әзірге ешбір ел немесе халықаралық ұйым мойындаған жоқ.