Кіріспе
Ежелгі Мысырдағы некрополь Патшалар аңғары (Wādī el Mulūk; Džēme), Патшалар қақпаларының аңғары (Wādī Ebwāb el Mulūk) деп те аталады. Бұл Египеттегі аймақ, онда шамамен 500 жыл бойы он сегізінші династиядан жиырмасыншы династияға дейін ежелгі Мысырдың Жаңа патшалығы кезінде перғауындар мен күшті ақсүйектер үшін жартастан жасалған қабірлер қазылған. Бұл Нил өзенінің батыс жағалауында, Фиваның (қазіргі Люксор) қарсысында және Фива некрополының ортасында орналасқан вади. Екі негізгі бөлім бар: Шығыс аңғары, патша қабірлерінің көпшілігі орналасқан; және Батыс аңғары, басқаша айтқанда Маймылдар аңғары деп аталады. 2005 жылы жаңа камераның ашылуымен және 2008 жылы тағы екі қабір кіреберісінің ашылуымен Патшалар аңғарында 65 қабір мен камера бар екені белгілі, олардың көлемі KV54 қарапайым шұңқырдан бастап KV5 күрделі қабірге дейін, тек қана оның ішінде 120-дан астам камера бар. Бұл жерде Жаңа патшалықтың ірі патша тұлғалары мен бірқатар мәртебелі әміршілер жерленген. Патшалық қабірлер мысырлық мифологиядан қалған салт-дәстүрлі көріністермен безендірілген және сол кезеңдегі жерлеу рәсімдері мен өлімнен кейінгі өмірге деген сенімдер туралы мәлімет береді. Бұл көрлердің барлығы дерлік ежелгі дәуірде ашылып, тоналған сияқты, бірақ олар әлі де Мысыр перғауындарының байлығы мен құдіреті туралы түсінік береді. Бұл аймақ 18-ші ғасырдың соңынан бастап египтологтар мен археологиялық зерттеулердің орталығы болды, ал оның қабірлері мен жерлеу орындары зерттеу мен қызығушылықты ынталандыруды жалғастыруда. Патшалар аңғары 1922 жылы Тутанхамонның қабірі табылғаннан кейін едәуір көңіл бөлді және әлемдегі ең әйгілі археологиялық орындардың бірі болып табылады. 1979 жылы ол Фиба некрополының қалған бөлігімен бірге ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасына айналды. Бұл аймақта зерттеулер, қазба жұмыстары және табиғатты қорғау жұмыстары жалғасуда, жақында жаңа туристік орталық ашылды.
The Valley of the Kings ( Wādī el Mulūk; Džēme ), also known as the Valley of the Gates of the Kings ( Wādī Ebwāb el Mulūk), is an area in Egypt where, for a period of nearly 500 years from the Eighteenth Dynasty to the Twentieth Dynasty, rock cut tombs were excavated for pharaohs and powerful nobles under the New Kingdom of ancient Egypt. It is a wadi sitting on the west bank of the Nile, opposite Thebes (modern day Luxor) and within the heart of the Theban Necropolis. There are two main sections: the East Valley, where the majority of the royal tombs are situated; and the West Valley, otherwise known as the Valley of the Monkeys. With the 2005 discovery of a new chamber and the 2008 discovery of two further tomb entrances, the Valley of the Kings is known to contain 65 tombs and chambers, ranging in size from the simple pit that is KV54 to the complex tomb that is KV5, which alone has over 120 chambers for the sons of Ramesses II. It was the principal burial place for the New Kingdom's major royal figures as well as a number of privileged nobles. The royal tombs are decorated with traditional scenes from Egyptian mythology and reveal clues to the period's funerary practices and afterlife beliefs. Almost all of the tombs seem to have been opened and robbed in antiquity, but they still give an idea of the opulence and power of Egypt's pharaohs. This area has been a focus for Egyptologists and archaeological exploration since the end of the 18th century, and its tombs and burials continue to stimulate research and interest. The Valley of the Kings garnered significant attention following the discovery of the tomb of Tutankhamun in 1922, and is one of the most famous archaeological sites in the world. In 1979, it became a UNESCO World Heritage Site alongside the rest of the Theban Necropolis. Exploration, excavation, and conservation continues in the area and a new tourist centre has recently been opened.
Геология
Патшалар аңғарының төбеліне 300 метрге жуық ағаштан тұратын әктас тастар мен басқа да шөгінді тау жыныстары орналасқан. Седименттік тау жыныстары 35-56 миллион жыл бұрын, Жерорта теңізі кейде оңтүстікке қарай Асуанға дейін созылған кезде пайда болған. Қазір Мысырдың осы бөлігінде жыл бойы жаңбыр аз жауады, бірақ кез-келген уақытта кенеттен су тасқыны болады. Бұл су тасқыны ашық қабірлерге тонналап қалдықтар құяды. Өзендегі тау жыныстарының сапасы әртүрлі, олар ұсақ түйірліден ірі тасқа дейін, соңғысы құрылымдық жағынан тұрақсыз болуы мүмкін. Кейдегі шифер қабаты құрылыс (және қазіргі заманда, сақтау) қиындықтарын тудырды, өйткені бұл тау жынысы судың қатысуымен кеңейіп, оны қоршаған тасты бөлектенеді. Кейбір қабірлердің пішіні мен өлшемі құрылысшылар кездестірген тастың түріне байланысты өзгерген деп есептеледі. Рамсес II қабірі ерте стильге оралды, иілген осьпен, мүмкін қазылған жартастың сапасына байланысты (Эсна ширасының соңынан). 1998 және 2002 жылдар аралығында Амарна Корольдік қабірлері жобасы жер астына енетін радарларды қолдана отырып, аңғардың түбін зерттеді және қазіргі жер бетінен төмен, аңғардың жарлары бірінен соң бірі орналастырылған, бірінен соң бірі бірнеше метр төмен қарай аңғардың түбіндегі тасқа түседі.
Гидрология
Теба тауларының аймағында сирек, бірақ күшті найзағайлар болып, олар аңғарда кенеттен су тасқынына себеп болады. Жақындағы зерттеулер көрсеткендей, аңғардың орталық бөлігіне жетідей белсенді арналармен су ағып түседі. Бұл орталық бөлік XVIII династияның соңында суға батқан сияқты, бірнеше қабірлер метрлік шөгінділердің астында қалған. KV55, KV62 және KV63 қабірлері шөгінділердің емес, тікелей вади тау жынысына қазылған, бұл аңғардың деңгейі қазіргі деңгейден бес метр төмен болғанын көрсетеді. Осы оқиғадан кейін, келесі династиялар аңғардың еденін тегістеп, су тасқынының шөгінділерін аңғардың төменгі жағына жинақтады, ал көмілген қабірлер ұмытылып, тек 20-шы ғасырдың басында ғана табылды. Осы аймақ Амарна патшалық қабірлері жобасының жерді сканерлеу радиолокациялық зерттеуіне арналған еді, ол бірнеше аномалияларды көрсетті, олардың бірі KV63 екені анықталды.
Тарих
Тебалық төбелерге ежелгі египеттіктер «та дехент» немесе «Шың» деп атаған әл-Қурн шыңы басым. Ол пирамида тәрізді пішінге ие, және бұл, алғашқы патшалық қабірлер мұнда қазылмастан бұрын, мың жылдан астам уақыт бұрын Ескі Патшалықтың пирамидаларын еске түсірген болуы мүмкін. Оның шалқая орны кіруді шектеді, ал арнайы қабір күзетшілері (Меджай) некропольді қорғады. Гиза платосының пирамидалық кешені ежелгі Египеттің символы болғанымен, көптеген қабірлер тасқа қазылған. Көптеген пирамидалар мен мастабалар жер бетіне дейін қазылған бөліктерді қамтиды, ал Египетте Ескі Патшалық дәуірінен бастап толыққанды тасқа қазылған қабірлер бар. Гиксостар жеңілгеннен және I Ахмос тұсында Египет қайта біріккеннен кейін, Фива билеушілері жаңадан қол жеткізген билігін көрсететін әсем қабірлер салуға кірісті. I Ахмос пен оның ұлы I Аменхотептің қабірлері (олардың нақты орны әлі белгісіз) XVII династияның Дра' Абу эль-Нага' некрополінде орналасқан болуы мүмкін. Патшалар аңғарындағы алғашқы патшалық қабірлер I Аменхотептікі (бірақ бұл сәйкестік те даулы) және I Тутмос болды, оның кеңесшісі Инени өз қабірінде патшаға қабірін шөл аңғарда орналастыруды кеңес бергенін жазды (бұл нақты қабір белгісіз, бірақ бұл KV20 немесе KV38 болуы мүмкін). Аңғар шамамен б.з.д. 1539 жылдан б.з.д. 1075 жылға дейін негізгі жерлеу орны ретінде пайдаланылды. Онда кем дегенде 63 қабір бар, I Тутмостан басталып (немесе мүмкін I Аменхотеп тұсында одан да ертерек) және X немесе XI Рамсеспен аяқталады, бірақ патша еместердің жерлеулері басып алынған қабірлерде жалғасты. Аты айтылғанына қарамастан, Патшалар аңғарында атақты ақсүйектердің, сондай-ақ ақсүйектер мен фараондардың әйелдері мен балаларының қабірлері де бар. Сондықтан, қабірлердің жиырмаға жуығы ғана патшалардың қалдықтарын сақтайды. Ақсүйектер мен патшалық отбасының қалдықтары, белгісіз шұңқырлар және бальзамдау жинақтары қалғанын құрайды. I Рамсес тұсында (шамамен б.з.д. 1301 ж.) Пәтерлер аңғарында құрылыс басталды.
Өзенді зерттеу
Аңғар соңғы екі ғасыр бойы египеттану зерттеулерінің басты орталығы болды. Осыған дейін ол ежелгі заманда туризм ортасы болған (әсіресе рим дәуірінде). 1799 жылы Наполеонның Египетке жасаған экспедициясының мүшелері (әсіресе Виван Денон) белгілі қабірлердің карталарын және жоспарларын жасады, алғаш рет Батыс аңғарына (Проспер Жоллуа мен Эдуард де Вилье дю Терраж Аменхотеп III қабірін тапқан жерде) назар аударды. “Description de l'Égypte” еңбегінде Фива аймағына арналған екі том (барлығы 24 томның ішінде) бар. Еуропалық зерттеулер Теба аймағында 19 ғасырда жалғасты. Ғасырдың басында Генри Солт үшін жұмыс істейтін Джованни Белцони бұл аймаққа келді, ол бірнеше қабірлерді тапты, соның ішінде 1816 жылы Батыс аңғарындағы Ай қабірін (WV23) және келесі жылы Сети I қабірін (KV17). Белцони сапарларының соңында барлық қабірлер табылғанын және маңызды жаңалықтар күтілмейтінін мәлімдеді. Осы кезде Бернардино Дроветти де жұмыс істеді, ол француз бас консулы және Белцони мен Солттың басты қарсыласы болды. 1821-1832 жылдары Египетте тұрған Джон Гарднер Уилкинсон сол кезде ашылған қабірлердегі көптеген жазуларды және суреттерді көшірді. Уилкинсонның аңғарда болған кезінде иероглифтерді түсіну толыққанды болмаса да, ол қабірлердегі жазуларға сүйене отырып, Жаңа Патшалықтың билеушілерінің тарихын құрастыра алды. Сондай-ақ, ол қабірлерді нөмірлеу жүйесін енгізді, ол содан бері, толықтырулармен бірге қолданылып келеді. Ғасырдың екінші жартысында ескі заттарды жинау ғана емес, сақтауға да көбірек мән берілді. Огюст Мариетттің Египет ескіліктері қызметі аңғарды зерттеуді бастады, алдымен 1883 жылы Эжен Лефебурмен, содан кейін 1888 жылдың басында Жюль Байлет пен Жорж Бенедитпен, ал 1898-1899 жылдары Виктор Лоретпен. Лорет тізімге тағы 16 қабір қосты және бұрын ашылған бірнеше қабірлерді зерттеді. Осы кезеңде Жорж Даресси KV9 қабірін зерттеді. Гастон Масперо Египет ескіліктері қызметінің басшысы болып қайта тағайындалғаннан кейін аңғарды зерттеудің сипаты тағы да өзгерді. Масперо Жоғарғы Египеттің бас инспекторы болып ағылшын археологы Говард Картерді тағайындады, ол бірнеше жаңа қабірлерді тапты және бірнешеуін зерттеді, KV42 және KV20 қабірлерін тазартты. 20 ғасырдың басында америкалық зерттеуші Теодор М. Дэвис аңғарда қазба жұмыстарын жүргізуге рұқсат алды. Оның командасы (көбінесе Эдвард Р. Айртон басқарған) бірнеше патшалық және патшалық емес қабірлерді тапты (оның ішінде KV43, KV46 және KV57). 1907 жылы олар KV55 қабірінде Амарна дәуіріне қатысты заттарды тапты. Тутанхамонның қабірінен қалған барлық нәрсе табылды деп есептегеннен кейін (KV54 және KV58 қабірлерінен алынған заттар), аңғар толығымен зерттелгенін және жаңа жерлеулер табылмайтынын жариялады. Дэвистің 1912 жылы жарық көрген “Хармахаби мен Тутанхамон қабірлері” кітабы: “Мен Патшалар аңғарының енді толып қалғанынан қорқамын” деген пікірмен аяқталады. Дэвис 1915 жылдың басында қайтыс болғаннан кейін Лорд Карнарвон аңғарды қазуға рұқсат алды және оны зерттеу үшін Говард Картерді жалдады. Жүйелі ізденіс нәтижесінде 1922 жылдың қарашасында Тутанхамонның (KV62) нақты қабірі табылды. Аңғарды зерттеу үшін әртүрлі экспедициялар жалғасты, бұл аймақ туралы білімді кеңейтті. 2001 жылы Theban Mapping Project қабірлер үшін жаңа белгілер жасады, ашық қабірлер туралы ақпарат пен жоспарларды ұсынды.
Орналасқан жері
Ең алғашқы қабірлер бұрқасын беткейлерінің жоғарғы жағында, дауылмен толысқан шарлауықтардың (KV34 және KV43) астындағы жартастарда орналасқан. жерлеу бөлмесіне дейін. Ерте қабірлерде дәліздер кемінде бір рет 90 градусқа бұрылады (мысалы, KV43, IV Тутмос қабірі), ал ең ертедегілерінің жерлеу камералары патрон пішіндес болған (мысалы, KV43, IV Тутмос қабірі). Бұл орналасу "Бұрылған ось" деп аталады. Жерлеуден кейін жоғарғы дәліздер қираған тастармен толтырылып, қабірге кіреберіс жасырылған. Амарна кезеңінен кейін орналасу біртіндеп түзуленді, аралық "Бұрылыс ось" (Хоремхебтің қабірі, KV57 осы орналасудың типік мысалы және кейде жұртшылыққа ашық болатын қабірлердің бірі), содан кейін жалпы алғанда "Тіке ось" – он тоғызыншы және жиырмасыншы династиялар қабірлері (Рамсес III және Рамсес IX қабірлері, тиісінше KV11 және KV6). Қабірлердің осьтері түзуленген сайын, беткейлер де азайды. Олар жиырмасыншы династияның соңында дерлік жоғалып кетті. Басқа да көптеген қабірлерге тән ерекшелік – "құдық", ол бастапқыда қабірдің төменгі бөліктеріне су тасқынының енуін тоқтатуға арналған нақты кедергі болған. Кейіннен ол символдық шахта ретінде "сиқырлы" мақсатқа ие болған сияқты.
Жасалған сән
Патшалар қабірлерінің көпшілігі діни мәтіндер мен суреттермен әшекейленген. Алғашқы қабірлер «Амдуат» («Әлем астында») деп аталатын кітаптан алынған көріністермен безендірілген, ол күн құдайының түннің он екі сағатындағы жолымен суреттейді. Хоремхеб тұсында қабірлер «Есік кітабымен» әшекейленді, онда күн құдайы түннің он екі есігінен өтіп, қабір иесінің де түнде қауіпсіз өтуін қамтамасыз ететіні көрсетілген. Рамсес III жерленген кезде «Жер кітабы» пайда болды, онда әлем асты төрт бөлікке бөлінген, ал күн дискісі Наунеттен тартылып алынды. Жерлеу камераларының төбелері (Сети I жерленгеннен бастап) «Аспан кітабы» деп аталатын нәрсемен әшекейленді, ол күннің түннің он екі сағатындағы жолын сипаттайды. Сонымен қатар, Сети I тұсынан бастап, күн құдайына арналған ұзақ мақтау – Ре литаниясы пайда бола бастады.
Қабір нөмірлері
Қазіргі кездегі "КВ" деген қысқарту "Патшалар аңғары" дегенді білдіреді. 1827 жылы Уилкинсон сол кезде Шығыс аңғарда ашық жатқан 21 қабірдің кіреберісіне KV нөмірлерін жазды, аңғардың кіреберісінен бастап оңтүстікке қарай жылжыды және Батыс аңғардағы төрт қабірді WV1-ден WV4-ке дейін белгіледі. Батыс аңғардағы қабірлер кейіннен Шығыс аңғардың нөмірлеу жүйесіне WV22-ден WV25-ке дейін қосылды, ал Уилкинсонның заманынан кейін ашылған қабірлер тізімге енгізілді. Нөмірлер KV1-ден (Рамзес VII) KV64-ке дейін (2011 жылы ашылған) саналады. Біздің заманымыздың 19-шы ғасырының басынан бері антикварлар мен археологтар қабірлерді тазартып, құжаттады, 20-шы ғасырдың басына дейін барлығы 61 оба белгілі болды. KV5 тек 1990 жылдары бұрынғы зерттеушілер маңызды емес деп есептегеннен кейін қайта табылды. Кейбір қабірлер бос, ал кейбіреулерінің иелері анықталмаған, тағы басқалары тек сақтауға арналған шұңқырлар ғана. Патшалар аңғарындағы ашық қабірлердің көп бөлігі Шығыс аңғарда орналасқан, сондай-ақ туристік инфрақұрылымның көп бөлігі де осы жерде шоғырланған.
Он сегізінші династия
Өзендегі XVIII династия қабірлерінің әшекейлеуі, стилі және орналасуы айқайсыз ерекшеленеді. Алғашқыда белгілі бір жоспар болмаған секілді. Хатшепсут қабірінің ерекше пішіні бар, ол кіреберістен 200 метрден астам тереңге иіліп, бұрылып түседі, сондықтан жерлеу камерасы жер бетінен 97 метр төменде жатыр. Қабірлер біртіндеп реттелген және формалды түрге келді, ал Тутмос III және Тутмос IV қабірлері, KV34 және KV43, XVIII династия қабірлерінің жақсы мысалы болып табылады, екеуі де қисайған осьтерімен және қарапайым әшекейлеуімен ерекшеленеді. Осы кезеңдегі ең әсерлі қабір – Батыс аңғарында орналасқан Аменхотеп III қабірі, WV22. Ол 1990 жылдары Жапонияның Васеда университетінің экспедициясымен қайта зерттелді, бірақ қазірге дейін көпшілікке ашылмаған. Сонымен қатар, билікті және беделді ақсүйектер патшалық отбасымен бірге жерлене бастады; олардың ең танымал қабірі – Юя мен Цююдің бірлескен қабірі, KV46. Олар патшайым Тидің ата-анасы болуы мүмкін. Тутанхамон қабірі табылғанға дейін, бұл аңғарда табылған қабірлердің арасында ең жақсы сақталған қабір болып есептелді.
Амарна кезеңі
Амарна дәуірінің аяқталуынан кейін Тебаға патшалық жерлеулердің қайта оралуы патшалық жерлеулердің орналасуының өзгеруін білдіреді, аралық "қисайған ось" біртіндеп кейінгі династиялардың "түзу ось" жолын береді. Батыс аңғарда Ахенатон үшін салынған қабірдің бастамасы бар деп есептеледі, бірақ ол қақпа мен бірнеше сатыдан аспайды. Тутанхамонның ізбасары Айдың қабірі жақын жерде орналасқан. Бұл қабір Тутанхамон үшін салынған болуы мүмкін (оның әшекейлеуі ұқсас стильде), бірақ кейін Айды жерлеу үшін қолданылған. Бұл KV62 Айдың бастапқы қабірі болуы мүмкін, бұл патша қабірі үшін кішігірім көлемі мен ерекше орналасуын түсіндіреді. Басқа Амарна дәуіріндегі қабірлер Шығыс аңғардың ортасындағы кішкентай аймақта орналасқан, онда Тий мен Сменхкаре немесе Ахенатонның мумиялары сақталған болуы мүмкін (KV55). Осы маңайда, қазіргі Батыс археологиясының ең танымал табысы – Тутанхамонның қабірі орналасқан. Оны Говард Картер 1922 жылғы 4 қарашада тапқан, ал тазарту және консервация жұмыстары 1932 жылға дейін жалғасты. Бұл қабірге қарақшылар кіргенімен, ол әлі де көбінесе толық күйінде сақталған алғашқы патша қабірі болды. 2005 жылғы 10 наурызда KV63 қазбалары ашылғанға дейін, ол аңғардағы соңғы маңызды табыс деп есептелді. Оның қабірлік заттарының сәніне қарамастан, Тутанхамон салыстырмалы түрде маңызсыз патша болған, ал басқа жерлеулерде көбірек қазыналар болған болуы мүмкін. KV62 және KV63 сияқты орталық аймақта "KV64" орналасқан, бұл 28 шілдеде хабарланған радарлық аномалия, қабір немесе бөлме деп есептеледі. Бұл ресми тағайындама емес еді, және Жоғарғы Ежелгі Заттар Кеңесі қабірдің бар екенін жоққа шығарды, содан кейін 2011–2012 жылдары оны қазып, сипаттады. Жақын жердегі Хоремхебтің қабірі (KV57) сирек ашылады, бірақ оның көптеген ерекше ерекшеліктері бар және кеңінен әшекейленген. Әшекейлеу Амарнаға дейінгі қабірлерден 19-шы династия қабірлеріне өтуді көрсетеді.
Он тоғызыншы династия
Тоғызыншы династия кезеңінде қабірлердің орналасуы мен әшекейлеуі одан әрі стандартизацияланды. Династияның алғашқы патшасы Рамзес I-нің қабірі патшаның ерте қайтысынан кейін асығыс аяқталды және ол тік төмен түсетін дәліз бен жерлеу камерасынан тұрады. Дегенмен, KV16 қабірінде жарқын әшекейлер сақталған және патшаның саркофагы әлі де ішінде. Оның орталық орналасқандығы оны ең көп талданған қабірлердің біріне айналдырады. Онда қабірге кіретін жолдың және әшекейлеудің дамуын көруге болады. Оның ұлы және мұрагері, Сети I-нің қабірі KV17 (Белзонидің қабірі, Апис қабірі немесе Нехоның ұлы Псаммистің қабірі деп те аталады) әдетте аңғардағы ең әдемі қабір деп есептеледі. Онда кең көлемдегі бейнелі өрнектер мен суреттер бар. Белзони 1817 жылы оны қайта ашқанда, ол бұл күнді «сәтті күн» деп атады. Сетидің ұлы, Рамзес II (Ұлы Рамзес) үлкен қабір, KV7 салғызды, бірақ ол қираған күйде. Қазіргі уақытта Франко-Мысырлық команда, Кристиан Леблан басшылығымен, қазба жұмыстарын және консервациялау жұмыстарын жүргізіп жатыр. Қабірдің көлемі зор, ұзындығы мен ауданы әкесінің қабіріне шамалас. Сонымен қатар, Рамзес өзінің қабірінің қарама-қарсы жағында, он сегізінші династияның белгісіз ақсүйекінің (KV5) бұрынғы кішкентай қабірін көптеген ұлдары үшін кеңейтті. 120 бөлмесі бар және қазба жұмыстары әлі де жалғасуда, бұл аңғардағы ең үлкен қабір болуы мүмкін. Ежелгі заманда ашылған (және тоналған), ол төмен жатқан құрылыс, ол аймақты кейде шалатын су тасқынына жиі ұшырайды. Ғасырлар бойы тонналаған қиратылыстар мен материалдар ішке құйылып, оның зор көлемін жасырып келді. Қазіргі уақытта ол көпшілыққа ашық емес. Рамзес II-нің ұлы және болашақ мұрагері Меренптахтың қабірі ежелден бері ашық. Ол 160 метрге созылып, бір кезде төрт бір-біріне енген саркофагтарды қамтиған жерлеу камерасында аяқталады. Жақсы әшекейленген, ол әдетте көптеген жылдар бойы көпшілыққа ашық болады. Династияның соңғы патшалары да аңғарда қабірлер салған, олардың барлығы бірдей орналасу мен әшекейлеу үлгісін ұстанады. Олардың ішінде Сиптаның қабірі ерекше көзге түседі, ол әсіресе төбесі жақсы әшекейленген.
Жиырмасыншы династия
Династияның алғашқы билеушісі Сетнахте өзіне екі қабір салдырды. Ол ұлы Рамзес III-нің қабірін қазуды бастады, бірақ қазба жұмысы басқа қабірге кездейсоқ ілігіп кеткен соң тоқтап қалды. Содан кейін ол он тоғызыншы династияның әйел фараоны Твосреттің (KV14) қабірін иеленіп, аяқтады. Сондықтан бұл қабірде екі жерлеу камерасы бар, кейінгі кеңейтулер оны 150 метрден астам ұзындығы бар Патшалық қабірлердің ең ірілерінің біріне айналдырды. Рамзес III қабірі (KV11, Брюс қабірі немесе Гарпер қабірі деп аталады) – аңғардағы ең үлкен қабірлердің бірі және жұртшылыққа ашық. Ол орталық «демалыс» аймағына жақын орналасқан, ал оның орналасуы мен көркем безендірілуі оны туристердің ең көп таңдаған қабірлерінің біріне айналдырды. Рамзес III-нің ұрпақтары мен мұрагерлері тура бағытталған қабірлер салды. Олардың бәрі бір-біріне ұқсас безендірілген. Олардың арасында KV2, Рамзес IV қабірі ерекше көзге түседі, ол ежелгі заманнан бері ашық және көптеген иероглификалық граффитилерді қамтиды. Қабірдің көп бөлігі сақталған және бірнеше діни мәтіндерден алынған суреттермен безендірілген. Рамзес V және Рамзес VI-ның бірлескен қабірі, KV9 (Мемнон қабірі немесе Ла Томбе де ла Метемпсихозе деп те аталады) көптеген батырылған бейнелермен әсемделген, олар діни мәтіндерден алынған суреттерді бейнелейді. Ежелгі заманнан бері ашық, ол көне грек, латын және копт тілдерінде жазылған мыңнан астам граффити мысалдарын қамтиды. Бұл қабірді қазу және кейін тазалау кезінде алынған қалдықтар, сондай-ақ жұмысшылар үйлерінің кейінгі құрылысы KV62 қабірін жапқан және оның ертерек кезде табылуы мен тонаудан қорғаған сияқты. Рамзес IX қабірі, KV6, ежелгі заманнан бері ашық, оны римдік және копт саяхатшылары қабырғаларында қалдырған граффитилерден көруге болады. Аңғардың орталық бөлігінде орналасқан, ол KV5 және KV55 арасында және олардан сәл жоғары орналасқан. Қабірдің жалпы ұзындығы 105 метрді құрайды, оның ішінде кең жақ бөлмелер бар, олар безендірілмеген және аяқталмаған. Қабірдегі тас кесудің және безендірудің асығыс және толық емес сипаты (оның ұзындығының жартысынан азырақ бөлігі ғана безендірілген) Рамзес қайтыс болған кезде қабір аяқталмағанын көрсетеді, ал аяқталған бағаналар залы жерлеу камерасы ретінде пайдаланылды. Бұл династиядағы тағы бір маңызды қабір – KV19, Ментухерхепшефтің (Рамзес IX-ның ұлы) қабірі. Бұл кішкентай қабір жай ғана қайта жабдықталған, аяқталмаған дәліз, бірақ безендіруі өте кең. Қабір жаңадан қалпына келтіріліп, келушілерге ашылды.
ХХІ династия және некропольдің құлдырауы
Жаңа патшалықтың соңына қарай Мысыр ұзақ саяси және экономикалық құлдырау кезеңіне енді. Тебадағы дін қызметкерлері күшейіп, Жоғарғы Мысырды тиімді басқара бастады, ал Танистен билік жүргізген патшалар Төменгі Мысырды басқарды. Жиырма бірінші династияның басында Амонның бас діни қызметкері Пинеджем I KV4 қабіріне өзінің картюшын қосып, ашық қабірлерді пайдалануға әрекет жасады. Бұл қабірлердің кеңінен тоналуына әкелді, сондықтан жиырма бірінші династия кезінде Амон діни қызметкерлері көптеген қабірлерді ашып, мумияларды жақсырақ қорғау үшін үш қабірге көшірді. Қабірлерден көптеген асыл заттар алынып тасталды. Олардың көпшілігі кейін Дейр-эль-Бахари маңындағы (TT320) бір ғана сақтау орнына көшірілді. Хатешепсуттың жерлеу ғибадатханасына қарап тұрған жартастарда орналасқан бұл жаппай қайта жерлеу орнында көптеген патшалық мумиялар болды. Олар үлкен тәртіпсіздік күйінде табылды, көбі басқалардың табыттарына салынған, ал бірнешеуі әлі анықталмаған. Басқа мумиялар Аменхотеп II қабіріне көшірілді, онда көптеген патшалық мумиялар кейін басқа жерге жылжытылды. Үшінші аралық кезең мен одан кейінгі кезеңдерде көптеген ашық қабірлерге жаңадан жерлеулер енгізілді. Копт дәуірінде кейбір қабірлер шіркеулерге, мал төлқұжаттарына және тіпті үйлерге айналдырылды. Қабір тонаушыларының соттарын сипаттайтын көптеген папирустар табылды. Бұл жазбалар негізінен ХХ династияның соңына жатады. Олардың бірі – Папирус Майер B, Рамзес VI қабірінің тонауын сипаттайды және шамамен б.з.д. 1118 жылы жазылған болуы мүмкін. Шетелдік Несамун бізді алып, Рамзес VI патшаның қабірін көрсетті. Біз қабірдің есігін ашып, ішке кірдік. Біз қоладан жасалған қазанды және қоладан жасалған үш табақты таптық. Қылмысын мойындаған тонаушы қабірден жиналған олжаны тең бөлісу кезінде тонаушылар арасында ұсақ дау туындағанын айтады. Қабірлер құнды заттарға толы болғандықтан, оларды тонаудың басты себебі осы болды. Тонаушылар көбінесе мумиялардың бөлмелерін және денелерін тонап, бағалы металдар мен тастарды, ең көп таралғаны алтын мен күміс, зығыр және хош иіс суларын алып кетті. Көп жағдайда қабірлер әлі жаңа болғанда тоналды, өйткені мумиялармен бірге жерленген құнды заттардың көпшілігі тез бұзылатын болды. Аңғар Рамзес XI тұсында басталған азаматтық соғыс кезінде ресми тонаудан зардап шеккен сияқты. Қабірлер ашылып, құндылықтары алынып, мумиялар екі үлкен сақтау орнына жиналды. Олардың бірі Аменхотеп II қабірінде, онда он алты мумия болды, ал қалғандары Аменхотеп I қабірінде жасырылған. Бірнеше жылдан кейін олардың көпшілігі Дейр-эль-Бахари сақтау орнына көшірілді, онда қырықтан кем емес патшалық мумиялар мен олардың табыттары сақталды. Осы кезеңде тек орналасқан жері жоғалған қабірлер ғана (KV62, KV63 және KV46, бірақ KV62 және KV46 жабылуынан кейін көп ұзамай тоналған) тоқталмады. Қабірлер құндылықтары үшін ғана емес, олардың бастапқы мақсаты үшін де тоналды. Тоналғаннан кейін бос қабір басқа мумияны жерлеу үшін пайдаланылуы мүмкін, дәл осылай Гизаның ең кішкентай пирамидасында болды.
Туризм
Қабірлердің көпшілігі көпшілікке ашық емес (18 қабір ашылуы мүмкін, бірақ олар бір уақытта сирек ашылады), ал шенеуніктер реставрация жұмыстары үшін ашық қабірлерді кейде жабады. КВ62 зиратына келушілер санының артуына байланысты, қабірге кіру үшін жеке төлем енгізілді. Батыс аңғарында Айдың бір ғана қабірі ашық, және оған кіру үшін жеке билет талап етіледі. Экскурсоводтар енді қабірлердің ішінде лекция оқуға рұқсат етілмейді, ал келушілер қабірлерді үнсіз және бір қатарда жүріп қарауы тиіс. Бұл қабірдегі уақытты қысқарту және көпшіліктің әшекейлерді зақымдауына жол бермеу үшін жасалған. 1997 жылы жақын жердегі Дейр-эль-Бахарида Аль-Гама'а аль-Исламия тобынан шыққан ислами радикалдар 58 турист пен төрт египеттікті қырғынға ұшыратты. Бұл аймақта туризмнің жалпы құлдырауына себеп болды. Аптаның көп күндері негізгі аңғарға орташа есеппен 4000-нан 5000-ға дейін турист келеді. Батыс аңғарына келушілер аз, себебі көпшілікке ашық тек бір қабір бар.