Альпілік Симфония: Рихард Штраустың музыкалық поэмасы

Кіріспе

1915 жылы Рихард Штраустың симфониялық поэмасы

«Альпілік симфония» (Eine Alpensinfonie), Op. 64 – 1915 жылы неміс композиторы Рихард Штраус жазған үлкен оркестрге арналған тональды поэма. Бұл Штраустың опералық емес ең ірі шығармаларының бірі; партитурасында шамамен 125 музыкантқа шақыру қарастырылған, ал әдеттегі орындалу шамамен 50 минутқа созылады. «Альпілік симфония» бағдарламасы Альпі тауына шығуға кеткен он бір сағатты (таң алдындағы күн шығудан бастап, келесі түнге дейін) бейнелейді.

Тарих

Штраустың «Альпілік симфониясы» 1915 жылы аяқталды, оның жанрындағы тікелей алдыңғы туындысы – «Симфония Доместика» аяқталғанынан он бір жыл өткен соң. 1911 жылы Штраус «өзін симфониямен қинайтынын» жазды, «Бұл жұмыс, ең соңында, маған тасбақа қуудан да аз ләззат береді». Штраустың табиғатқа деген сүйіспеншілігі осы туындыға әсер еткен. Штраус бала кезінде «Альпілік симфониясында» сипатталғанға ұқсас альпілік саяхатты бастан өткерді: ол және альпинистер тобы тау жолын жоғалтып, дауылға ұшырап, төмен түскенде суға малшық болды. Штраус тауларды осыншалықты жақсы көргендіктен, 1908 жылы Баварияның Гармиш-Партенкирхен қаласында Альп тауларының әдемі көрінісін тамашалайтын үй салды. «Альпілік симфония» шығармасының алғашқы эскиздері 1899 жылы жасалды. Ол швейцариялық суретші Карл Штауфер Берннің естелігіне арналуы керек еді, ал туынды бастапқыда «Күңстлертрагедие» (Суретшінің трагедиясы) деп аталды. Бұл жоспар орындалмады, бірақ Штраус 1899 жылғы түпнұсқа эскиздерінің бөліктерін пайдаланған «Ди Альпен» (Альптер) деп аталатын жаңа төрт бөлімді туындыны бастады. «Альптер» туындысының бірінші бөлімі «Альпілік симфонияның» негізгі бөлігіне айналды. Эскиздер жасалды, бірақ Штраус жұмысты аяқтамай қалдырды. Көп жылдар өткен соң, 1911 жылы жақын досы Густав Малер қайтыс болғаннан кейін, Штраус бұл туындыны қайта қарауға шешім қабылдады. Штраус Малердің өлімі туралы естіген күні күнделігіне былай деп жазды: «Бұл ұмтылысшыл, идеалистік, күшті суретшінің өлімі – зор шығын. Малер, еврей, христиандықта биікке көтеріле алды. Батыр Вагнер қартайған шағында Шопенгауэрдің ықпалымен оған қайта оралды. Менің альпілік симфониямды «Антихрист» деп атауым керек, себебі ол: адамның өз күшімен моральдық тазаруын, еңбек арқылы азаттыққа қол жеткізуін, мәңгілік, ұлы табиғатқа табынуын білдіреді». Туындының екі бөлімнен тұратын жобасы «Антихрист: Альпенсимфония» деп аталды, бірақ Штраус екінші бөлімін аяқтамады. Оның орнына, ол атаудың бірінші жартысын (Ницшенің 1888 жылғы кітабының атымен аталған) тастап, бір бөлімді туындысын жай ғана «Альпілік симфония» деп атады. Ұзақ жылдар бойы үзіліспен жазылғаннан кейін, Штраус туындыны адал түрде бастағаннан кейін жұмыс тез ілгеріледі. Штраус тіпті «Альпілік симфонияны» «сиыр сүт беретіндей» жазғанын айтты. Осы соңғы симфониялық туындысына қатысты, Штраус «Альпілік симфонияның» тұсаукесерінің репетициясында оркестрлеуді үйренгенін атап өтті.

Strauss's An Alpine Symphony was completed in 1915, eleven years after the completion of its immediate predecessor in the genre of the tone poem, Symphonia Domestica. In 1911, Strauss wrote that he was "torturing [himself] with a symphony – a job that, when all's said and done, amuses me even less than chasing cockroaches". One point of influence comes from Strauss's love of nature. As a boy, Strauss experienced an Alpine adventure similar to the one described in his An Alpine Symphony: he and a group of climbers lost their way heading up a mountain and were caught in a storm and soaked on the way down. Strauss loved the mountains so much that in 1908 he built a home in Garmisch Partenkirchen, Bavaria, that boasted stunning views of the Alps. The original drafts of An Alpine Symphony began in 1899. It was to be written in memory of the Swiss painter, Karl Stauffer Bern, and the work was originally titled Künstlertragödie (Tragedy of an Artist). This fell by the wayside, but Strauss began a new four movement work called Die Alpen (The Alps) in which he used parts of the original 1899 draft. The first movement of Die Alpen evolved into the core of An Alpine Symphony. Sketches were made, but Strauss eventually left the work unfinished. Years later, upon the death of his good friend Gustav Mahler in 1911, Strauss decided to revisit the work. In his journal the day after he learned of Mahler's death, Strauss wrote:
The death of this aspiring, idealistic, energetic artist [is] a grave loss Mahler, the Jew, could achieve elevation in Christianity. As an old man the hero Wagner returned to it under the influence of Schopenhauer. It is clear to me that the German nation will achieve new creative energy only by liberating itself from Christianity I shall call my alpine symphony: Der Antichrist, since it represents: moral purification through one's own strength, liberation through work, worship of eternal, magnificent nature. The resulting draft of the work was to be a two part work titled Der Antichrist: Eine Alpensinfonie; however, Strauss never finished the second part. Instead, he dropped the first half of the title (named after an 1888 book by Nietzsche) and called his single movement work simply An Alpine Symphony. After so many years of intermittent composition, once Strauss began work on the piece in earnest the progress was quick. Strauss even went so far as to remark that he composed An Alpine Symphony "just as a cow gives milk". In reference to this, his final purely symphonic work, Strauss famously commented at the dress rehearsal for An Alpine Symphony's premiere that at last he had learned to orchestrate.

Даму

Келесі бөлімді үлкен даму ретінде қарастыруға болады, ол баспалдақтың бірнеше кезеңін қамтиды. Дегенмен, F мажор тоналдылығына күрт өтумен, шығарма "Vision" деп аталатын келесі бөлімге жетеледі. Бұл симфонияның негізгі музыкалық тақырыптарын бірте-бірте біріктіретін және тұрақсыз, өзгермелі гармониялардан тұратын дамушы үзінді. Осы бөлімде орган алғаш рет пайда болады, Штраустың орындаушылар құрамын одан да тереңдетеді. "Тұман көтеріледі" бөлімі басталғанда көңіл-күй мен сипаттың күрт өзгеруі байқалады. Шиеленіс пен алаңдаушылық атмосферасы келесі екі бөлімде ("Күн біртіндеп көлеңкеленеді" және "Элегия") жалғасады. "Дауыл алдындағы тыныштық" бөліміне жеткенде, Элегияда естілген мотив пен бұрынғы шыңда естілген дірілдеген оброй мотиві минор тоналдылығында қайталанады. Бұл бөлімде қауіпті барабан соққылары (алыстан естілетін күркір), дірілдеген аспаптар, жалғыз жаңбыр тамшылары (жоғарғы жырлы аспаптардағы қысқа ноталар және скрипкаларда пиццикато), шағылысқан найзағай (пикколода), жел машинасының қолданылуы және қараңғылықтың сезімі (бастапқы "Түн" тақырыбын еске түсіретін төмендейтін масштаб мотиві арқылы) шығарманы дауылдың толық күшіне жеткізеді. Бұл бөлімнің соңында бас партиясында ұзақ доминант педаль бар; біз шығарманың бастапқы B минор тоналдылығына қайта ораламыз.

Қайталау

"Жұмжырт пен дауыл, төмендеу" – "Альпілік симфонияда" сипатталған саяхаттың соңғы кезеңінің басталуын көрсетеді. Осы бөлімде Штраус шығарманың барлық бөлігіндегі ең ірі құрамды, оның ішінде күн күркіретін машина (Donnermaschine), "күн күркірі триосы" (екі топ тимпан мен бас барабан), жел машинасы, пикколо (нақтырақ айтқанда, молния), және органды кеңінен пайдалануды талап етеді. Күшті жаңбырлар скрипкалармен жылдам төмен қарайтын гаммалармен бейнеленеді (бұл бастапқы "Түн" тақырыбын еске түсіреді). Қазіргі заманғы қойылымдарда бұл дауыл дыбыстарын синтезделген эффектілермен күшейтуге болады, осылайша одан да күшті әсерге қол жеткізіледі. Бұл бөлім сонымен қатар тондық поэманың қайталануын белгілейді, өйткені ол бұрыннан естілген элементтерді қайтадан әкеледі. Таудан тез төмен түсіп бара жатқан шаршаған альпинистер (жұмыстың бастапқы минор тоналысында "Көтерілу" тақырыбының инверсиясы естіледі) және бірінен кейін бірі таныс көріністерден өтетін кезде, шығармада бұрын енгізілген көптеген музыкалық идеялар қайтадан естіледі, бірақ бұл жолы кері ретпен, өте жылдам темпте және дауылдың ашулы күшімен үйлеседі. Мысалы, Е мажордағы "Ормандар" тақырыбы дауылды түрде оралады (қазір ол рекапитуляцияның екінші тақырыбы ретінде қызмет етеді). Бірақ, ақырында, музыкалық дауыл басыла бастайды, ал алыста әлі де күннің күркіреуі естіледі. Күшті жаңбырдың орнына, ағаш аспаптарындағы және пиццикатодағы жеке тамшылар пайда болады. Бөлім бастапқыдағы "Түн" тақырыбының (тау мотиві) қысқа мотивімен аяқталады.