Кіріспе

Факататива – Колумбияның Кундинамарка департаментінде орналасқан қала және муниципалитет, Богота қаласының солтүстік-батысында шамамен 18 миль (31 км) қашықтықта және теңіз деңгейінен 2586 метр биіктікте жатыр. Қаласы археологиялық паркі – Piedras del Tunjo (Туньо үндісінің тастары) арқасында белгілі, ал Колумбияда Piedras del Tunjo (сөзбе-сөз, Туньо тастары) деп кеңінен танылған, бірақ жергілікті тұрғындар оны Piedras de Tunja (Тунья тастары) деп атайды. Бұл жерде бір кезде көлдің түбі болған алып тас формациялары бар.

Этимология

Факатива сөзі испандықтар басып алғанға дейін Факатива ауданын мекендеген муиска тайпасының чибча тілінен келген. Ол уақыт өте келе әртүрлі аударылып, түсіндірілді. Тарихи тұрғыдан қабылданған аударма – "даланың соңындағы қоршалған бекініс" (Cercado fuerte al final de la llanura), бірақ оны "егістік жердің шетіндегі қоршалған бекініс" (Cercado fuerte a las afueras de la labranza) деп те аударуға болады. Бұл қала Богота саваннасының жиегінде орналасқандығын көрсетеді.

Тарих

Факатива өзінің тарихын Анд тауларының Латын Америкасының қалған бөлігінде кездесетін жергілікті мәдениеттеріне жатқызады. Алайда, бұл аймақта адам қызметі алғаш рет қашан басталғандығы туралы нақты жазба жоқ. Дегенмен, қазба жұмыстары Колумбияның таулы аймақтарында адамдар голоцен дәуірінен бері қоныстанғанын көрсетті. Факативада тарихи адам қызметіне қатысты әртүрлі мәліметтер табылды. Геррера кезеңінің тұрғындарының іздері, муиска тоқыма бұйымдары, жергілікті суреттер мен мүсіндер олардың діни сенімдері мен әлеуметтік құрылымының мысалдары болып табылады. Мысалы, Пьедрас-дель-Туньо археологиялық паркінде тарихқа дейінгі суреттер сақталған, олардың көп бөлігі қазір зардап шеккен. Факативаны Эль-Дорадоны іздеумен болған Гонсало Хименес де Кесада бастаған испан конкистадорлары ашты. Хименес де Кесада қазіргі Факатива аумағында алғаш рет испан басқыншылығынан қашып кетуге ниеттенген муиска зипасы Тискесузаны ұстауға тырысқанда кездесті. Тискесуза 1537 жылдың 15 шілдесінде испан сарбаздары тарапынан тұтқындалып, өлтірілді. Факатива 1600 жылы испан әкімшісі Диего Гомес де Мена тарапынан ресми түрде құрылды. Испан отарлау дәуіріндегі қала құрылысының дәстүрлі стиліне сәйкес, қаланың ең маңызды құрылысы – шіркеу болды, оның салынуына 1601 жылы Гомес де Мена бұйрық берді.

Факататива соборы

Факатативаның ең маңызды ғимараты – оның соборы, Факататива қаласының орталығындағы Симон Боливар алаңымен тікелей іргелес орналасқан. Бастапқыда қарапайым католик шіркеуі болғанмен, бірнеше жер сілкіністері ғимараттарға зақым келтіріп, әрбір жаңа құрылысты одан да жақсырақ етуге мәжбүр етті. Алғашқысы 1601 жылы салынды және 1785 жылдың 12 шілдесіне дейін, жер сілкінісі салдарынан зақымдалды. Пастор Хуан де ла Мата Салазар и Кайседо ғимараттың нашарлығын байқады және 1787 жылдың мамырында жаңа шіркеу салынды. Бұл жаңа шіркеу августиндік ғибадатханаға айналды. 1827 жылдың 17 қарашасында тағы бір жер сілкінісі құрылысқа зақым келтірді. Дегенмен, ол 1870 жылға дейін, жаңа ғибадатхана ашылғанға дейін тұра алды. Жаңадан салынған шіркеу 1895 жылдың 6 тамызында есігін ашты. Осы кезде бас пастор Агустино Педро Салазар пасторлар үйін де салды. Жеті жиырма екі жыл өткен соң, 9 ақпанда тағы бір жер сілкінісі шіркеуге зақым келтірді. Епископ Рауль Замбрано Камадердің басшылығымен Варгас Триана және COPRE архитектуралық бюросына жаңа және берік соборды қайта жаңарту тапсырылды. Бұл собор бүгінге дейін тұр және халықтың қадірлі ғибадат орны, сонымен қатар тартымды туристік мекен.

Тарихи ескерткіштер

Факататива тарихының үлкен бөлігі, көп жағдайда қала басқарушылары ретінде де қатысқан, дін қызметкерлері жазып, қол қойған приход кітаптарында сақталған. Осы кітаптардың ең ежелгісі 1692 жылға дейін жетеді. Бұл құжаттарды қызметкерлік лауазымдағы дін қызметкерлері тізбектеп қол қойған. Қаланың тарихи мұрағаттарында осы құжаттардың кейбіреуі жоқ. Бұл құжаттар маңызды тарихи мәліметтерді қамтиды.

18 ғасыр

1781 жылғы 21 мамырда Факативаға капитан Хосе Антонио Галан мен лейтенант Николас Хосе де Весга жүздей комунерос сарбазымен келді. Бұл әскерлерді Галанға Хуан Франсиско Бербео испан регенті Гутьеррес де Пинересті ұстау үшін Немокон муниципалитетінде берді.

19 ғасыр

19 ғасырдың ортасына қарай Лос-Мансаностан Боготаға дейінгі жол салынды, бұл тарихи маңызы бар, себебі Факатива тәуелсіздік соғыстары мен көптеген қақтығыстардың ортасы болды. 1848 жылғы 9 наурызда президент Томас Сиприано де Москераның жарлығымен Факатива, географиялық орналасуының қолайлылығына байланысты, Фунса кантонының астанасы ретінде таңдалды. 1851 жылы алғашқы нотариат кеңсесі, ал 1859 жылғы 28 ақпанда Факатива округінің алғашқы тіркеу кеңсесі ашылды. 1856 жылғы қаңтарда губернатор Педро Луис Гутьеррес Ли Кундинамарка тәуелсіз мемлекетінің (қазір Кундинамарка департаменті) заңнамасымен Факатива приходын мойындау туралы заң жобасын ұсынды. 1865 жылғы 17 қаңтарда Мемлекеттік жиналыс Факативада Кундинамарканың бесінші Конституциясын жариялады. Сол жылы телеграф қызметі де іске қосылды. 1869 жылғы 14 желтоқсанда Колумбияның ұлттық үкіметі Уильям Ли Стайлзбен 1866 жылғы 30 тамыздағы келісімшарт бойынша, сол инженер салған Амбалема және Манисалес қалалары арасындағы телеграф желісі үшін келісім жасады. 1870 жылғы 2 тамызда министрлік хатшысы Дон Сальвадор Камачо Рольдан Викториано Паредеспен Факатива мен Хонда арасында телеграф желісін салу туралы келісімшартқа қол қойды. Қалалық әкімшілік 1882 жылы губернатор Даниэль Алдана басшылығымен салынды, ол сол жылдың 28 ақпанында Савана теміржолын (Ferrocarril de la Sabana) салу туралы келісімге қол қойды. 1886 жылғы 26 шілдеде оның ізбасары, генерал Хайме Кордоба, теміржолдың құрылысын аяқтау үшін келісімшарт жасады. 1884 жылғы 5 қаңтарда мал сою алаңы ретінде пайдалануға жоспарланған жердің бұрышында жаңа аурухананың іргетасы салынды.

20 ғасыр

1907 жылы 8 наурызда аудандық түрме салынды. 1909 жылы 13 ақпанда Жирардодан алғашқы локомотив келді. Бар болған Саванна желісінің рельстерінің ені өзгеше болғандықтан, жаңа станция салу қажет болды. 1926 жылы рельстер ыңғайлы түрде келтірілді. 1911 жылы 20 шілдеде бүгінде Сантандер паркі деп аталатын "Республика алаңында" 1816 жылы 31 тамызда қаза тапқан тәуелсіздік батырларын құрметтеу үшін обелиск ашылды. Сол кезде Факататива Жаңа Гранада Корольдығына қақпа ретінде танылды және ыстық және суық аймақтардан келген өнімдердің сауда орталығы болды. 1933 жылы алғашқы Өнім базары ашылды, ол елдегі алғашқылардың бірі болды. 1940 жылы 6 мамырда генерал Франсиско де Паула Сантандердің қайтыс болғанына 100 жыл толуы Сантандер алаңында бюст орнату арқылы атап өтілді. 1972 жылы 18 желтоқсанда Факататива архиепископтығының алғашқы епископы Моссеньор Рауль Замбрано Камадер Эль Таблазо төбесінде болған авиаапатта қаза тапты. 1815 жылғы Кундинамарка провинциясының Конституциясына сәйкес Факататива Богота кантонының құрамына кірді. 1905 жылғы 29 сәуірдегі №46 заң бойынша Кундинамарка Квесада және Кундинамарка деп аталатын екі департаментке бөлінді. 1905 жылғы 10 мамырдағы №431 ұлттық декрет бойынша Факататива Кундинамарка департаментінің астанасы ретінде бекітілді. Сол кездегі губернатор Белисарио Аяла болды. Бұл шешім көршілес департаменттердегі өзгерістерге байланысты кейіннен өзгертілді. 1966 жылғы 12 қазанда зиялы қауым, жазушылар және қоғамдық қайраткерлердің бастамасымен Мәдениет үйі құрылды. 1973 жылы кеңселер мен театр үшін ғимарат салынды. 1999 жылы қалалық әкімдіктің мәдени бөлімі үшін жаңа, заманауи ғимарат салынды. Бұл ғимаратта көркем өнер галереясы бар, сонымен қатар курстар мен оқулар ұйымдастырылады. 1996 жылы бірнеше тәртіпсіздік оқиғасы болды. Бұл тәртіпсіздіктер кем дегенде бір аптаға созылды және үйлердің фасады мен орналасқан жеріне қарай отбасыларды жіктеуді көздейтін заң жобасына қарсы наразылықтардан туындады, бұл тұрғындардың нақты табысын ескермей, салықтарына әсер ететін еді. Көптеген кәсіпорындар тонауға ұшырады, салдарынан жарақат алғандар мен қаза тапқандар болды. Заң жобасы қайта қаралып, тиісті өзгерістер енгізілді.

Экономика

Факатативаның негізгі табыс көзі – ауыл шаруашылығы. Теңіз деңгейінен 2586 метр биіктікте орналасқандықтан, Факататива гүл өсіруге өте қолайлы. Гүл өнеркәсібі – шындығында Факатативаның ең маңызды саласы, ол халықтың үлкен бөлігін жұмыспен қамтамасыз етеді. Гүл шаруашылығындағы маусымдық жұмыс орындары АҚШ-тағы Әулие Валентин күніне жақын күндері артады, себебі АҚШ осы саланың негізгі тапсырыс берушісі болып табылады. Факататива сонымен қатар, Alpina сүт өнімдері компаниясы, венесуэлалық көпұлтты Polar компаниясы, перулық косметика және әшекей бұйымдары компаниясы Yanbal, колумбиялық мұнай компаниясы Ecopetrol, Саванна күріші, United Soap, Inagro сияқты белгілі компаниялардың бірнеше филиалдарына да мекенжай. Факататива тұрғындарына колумбиялық Exito және чилилік Jumbo сияқты ірі сауда орталықтарының болуы ыңғайлы.

Демография

Халықтың көп бөлігі испан және үнді миссіондықтардың қосылысынан құралған, ең көп кездесетін нәсіл – метистер, сонымен қатар кем дегенде 15% таза нәсілді ақ адамдар бар.

Телекоммуникациялар

Факатативадағы телекоммуникациялар ұзақ жылдар бойы Колумбияның «Telecom» телекоммуникациялық компаниясымен монополиялық түрде басқарылып келді. Телекоммуникациялық қызметтерге деген сұраныстың өсуі және Колумбия нарығына жаңа провайдерлердің енуі Факатативаны кеңжолақты интернет және телефонияға арзан бағалармен қамтамасыз етті. Дегенмен, өнеркәсіптік дамыған елдермен салыстырғанда, кеңжолақты интернет төменгі орта тап үшін қажетті құрал емес, қымбатты жайлылық ретінде қалып отыр. Компьютерлер сияқты импортталған құралдарға салынатын салықтар технологияға қол жеткізуді қиындатады, себебі Колумбияда компьютер алу үшін көбірек төлеуге тура келеді. «Telecom» компаниясы Мексиканың «Telmex» компаниясымен серіктестік құрып, интернетке қол жеткізуді қамтамасыз етуде. Бұрын Боготадан тыс жерлерде телекоммуникациялық қызметтер ұсынуға тыйым салынған Богота телефон компаниясымен (ETB) де бәсекелестік бар. Факататива тұрғындарының көпшілігі үшін жер үсті телефон желілеріне қол жеткізу оңай, ал Колумбиядағы ұялы телефонияның кең таралуы адамдарға жақындарымен байланыста болуға мүмкіндік берді. Үйде интернетке қол жеткізбегендер үшін бірнеше интернет-кафелер мен интернет-кабиналар бар. Көптеген мектептер технологияға қол жеткізуді немесе жақсартуды жүзеге асырып жатыр. Алайда, олардың көпшілігі студенттердің World Wide Web-ке үздіксіз қол жеткізуі үшін жеткілікті жабдықтарды қаржыландыруға қажетті экономикалық қолдаудан әлі де күрделеніп отыр. Факатативада сымсыз, радио және микротолқынды байланыс құралдарының екі маңызды орталығы бар, олардың 99% цифрлық. Колумбиядағы ең үлкен қайталағыш антенна Манжуи төбесінде орналасқан және елдің байланысы үшін маңызды болғандықтан, қатаң күзетіледі.

Әскери

Байланыс батальоны, полиция және есірткіге қарсы жасақтар. Кавалерия мектебі және Колумбиядағы мұнай зерттеу объектілерін қорғауға арналған негізгі полиция бас штабы.