Ирландия тарихы: викингтер шабуылынан нормандер басып кіруіне дейін (795-1169)

Ирландия тарихы: 795-1169 жылдар. Викинг шабуылдары, ирланд қалаларының құрылуы (Дублин, Корк). Түталар арасындағы билік күресі, жоғарғы корольдіктер.

25 мин оқу

100%

Дереккөз: History of Ireland (795–1169) — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Ирландия тарихы алғашқы викинг шабуылынан Норман шабуылына дейін.

Ирландия тарихы 795–1169 жылдары – Ирландия тарихындағы алғашқы викинг шабуылынан Норман шабуылына дейінгі кезеңді қамтиды. Осы кезеңнің алғашқы екі ғасыры викингтердің шабуылдарымен және жағалау бойындағы норвегиялықтардың қоныстануымен сипатталады. Викингтер Дублин, Вексфорд, Уотерфорд, Корк және Лимерик қалаларында порттар құрды, олар Ирландияның алғашқы ірі қалаларына айналды. Ирландия көптеген жартылай тәуелсіз аймақтардан (túatha) тұратын, әртүрлі топтар бүкіл аралдың саяси бақылауын алуға тырысты. Осы кезеңнің алғашқы екі ғасырында бұл негізінен Ирландияның солтүстік және оңтүстік тармақтарынан шыққан жоғары патшалар арасындағы бәсекелестік болды. Дегенмен, бүкіл Ирландияның де-факто патшасы болуға ең жақын адам – Брайан Бору, ол осы кезеңде Уи Нейлге жатпаған алғашқы жоғары патша болды. Брайанның 1014 жылы Клонтарф шайқасында қаза болғаннан кейін саяси жағдай бірнеше рулар мен әулеттердің билік үшін күресімен күрделірек болды. Брайанның ұрпақтары біріккен тәжді сақтап қала алмады, ал аймақтық талас-тартыстар 1169 жылы Ричард де Клэр басшылығымен нормандықтардың шабуылына тікелей себеп болды.

Тарихнама

Жазбаша дереккөздердің көптігіне байланысты, 795–1169 жылдар аралығындағы ирланд тарихының зерттелуі көбінесе оларды жинауға, түсіндіруге және мәтіндік талдауға бағытталды. Тек соңғы кезде ғана тарих білімінің басқа көздері, әсіресе археология, көбірек назар аударуда. 1961 жылы Дублиндегі қазба жұмыстары басталғаннан кейін, Вексфорд, Уотерфорд және Лимериктегі ұқсас күш-жігерлер осы кезеңде құрылған қалалардың физикалық ерекшеліктерін түсінуде үлкен табысқа жеткізді. 795–1014 жылдар аралығындағы кезең жақсы зерттелген; «Викинг дәуірі» тарихшылардың қызығушылығын ұзақ уақыт бойы тудырды. 1014–1169 жылдар аралығындағы кезеңге көбірек назар берілмеді. Шон Даффи айтқандай, бұл кезең тарихнамалық тұрғыдан алғанда екі орынның арасында қалды. Ерте ортағасырлық Ирландия тарихшылары өздерінің баяндамаларын жарқын нотамен аяқтауға тырысып, әдетте 1014 жылы Клонтарф шайқасында белгілі жоғары король Брайан Бору (Борама) қазасы туралы айтқаннан кейін солай жасады. Екінші жағынан, кейінгі ортағасырлық Ирландия тарихшылары көбінесе 1160 жылдардағы ағылшын шапқыншылығымен бастайды. Сондықтан, 11- және 12-ғасырдың басындағы Ирландия көбінесе қысқаша эпилог немесе ұзақ пролог сипатын алды. Ирландияның ерте тарихын түсіндіруге тырысқанда, тарихшылардың ең көп қоятын сұрақтарының бірі – Ирландияның бүкіл аралды қамтитын ирланд ұлты туралы қаншалықты ерте айтуға болады. Фланн Майнистрек сияқты ертедегі ақындар-тарихшылар Святой Патрикке дейін және одан да ертерекке дейін сонатын Ирландияның монархиясының тарихын жасады. Майнистректен кейін жүз жыл өткен соң, Уэльс ақсүйегі Джеральд өзінің «Топография Гиберника» еңбегінде ирланд қоғамын өте примитивті және жабайы деп сипаттады. Ирландия тарихының қазіргі заманғы ғылыми түсіндіруі басталған кезде Эойн МакНилл мен Г.Х. Орпен бір кезеңді талдап, қарама-қарсы қорытындыларға келді. Орпен елді анархиялық және әлі де «тайпалық мемлекет» деп қарады; ол Ирландияда тайпадан басқа ұлтты, кеңірек қоғамды көре алмады. МакНилл Ирландияның жоғары корольдігінің нақтылығын және Орпен тапқан жетіспейтін көптеген үкіметтік институттардың бар екенін атап өтті және ирланд заңдарының ұлттық сипаты бар деп мәлімдеді.

Due to the rich amount of written sources, the study of Irish history 795–1169 has, to a large extent, focused on gathering, interpretation and textual criticism of these. Only recently have other sources of historical knowledge received more attention, particularly archaeology. Since the modern excavations of Dublin started in 1961, followed by similar efforts in Wexford, Waterford and Limerick, great advances have been made in the understanding of the physical character of the towns established during this period. The first part of the period from 795 to 1014 is well studied; the "Viking age" has attracted the interest of historians for quite some time. The period between 1014 and 1169 has received less attention. In the words of Sean Duffy, this period
has – historiographically speaking – fallen between two stools. Historians of early medieval Ireland, seeking to conclude their narratives on a high note, have traditionally done so after recounting the death of the famous high king Brian Bórama (Boru) at the battle of Clontarf in 1014. On the other hand, historians of later medieval Ireland generally choose to begin proceedings with the English invasion of the 1160s. Eleventh and early twelfth century Ireland has, therefore, often assumed the character of a snappy epilogue or a lengthy prologue. In trying to interpret the history of early Ireland, one of the most frequently asked questions addressed by historians is how early it is possible to speak of an Irish nation encompassing the whole island of Ireland. Early poet historians like Flann Mainistrech constructed a history of a monarchy of all Ireland going back to and beyond St Patrick. Only a hundred years after Mainistrech, Gerald of Wales described the Irish society in his Topographia Hibernica as utterly primitive and savage. At the beginning of modern scholarly interpretation of Irish history, Eoin MacNeill and G. H. Orpen came to opposite conclusions analyzing the same period. Orpen saw an anarchic country still in 'a tribal state'; he could see no nation, no wider community in Ireland than the tribe. MacNeill stressed the reality of the high kingship of Ireland and the existence of many of those institutions of government which Orpen found wanting, and claimed that Irish law had a national character.

Жазбаша дереккөздердің сипаты

Ерте ортағасырлық Ирландия тарихына қатысты көптеген заманауи және дерлік заманауи материалдар сақталған. Бұл дереккөздердегі еңбектердің тақырыптарынан, көптеген қосымша материалдардың қазір жоғалғаны анық көрінеді. Сақталған материалдар көбінесе кейінірек жасалған көшірмелер түрінде кездеседі, ал түпнұсқа құжаттарды тек әртүрлі мәтіндерді салыстыру арқылы ғана қайта құрастыруға болады. Қазіргі ирланд жылнамаларының бастауы, шамамен 800 жылға дейін Ирландияның орталық аймағында жинақталған, қазір жоғалған Ирландияның жылнамасынан шыққан. Олардың құрамына басқа дереккөздерден алынған немесе кейінірек қосылған материалдар кіреді. Ольстер жылнамалары мен Иннисфаллен жылнамалары осы кезеңнің көп бөлігін қамтиды, бірақ 1132 және 1155 жылдар аралығында үзіліс бар. Клонмакноаз жылнамалары тек 17 ғасырдағы ерекше ағылшын тіліндегі аудармада ғана сақталған, ал Тигернах жылнамаларының осы кезеңге арналған бөлігі жоғалып кеткен, ал Дубальтах Мак Фирбисигтің қысқартылған көшірмесі – «Хроникан Скоторум» ғана жоғалған материалдың бір бөлігін қамтиды. Төрт мастердің жылнамалары кеш жазылған, және олардың ішінде күмәндік тудыратын материалдар бар. Жылнамалар көптеген ақпараттар ұсынса да, олар көбінесе қысқаша болып келеді, және көбінесе Уи Неилл және шіркеу қызметкерлерінің іс-әрекеттеріне назар аударады. Жылнамалардан басқа, көптеген шежірелер, сондай-ақ географиялық және құқықтық мәтіндер, поэзия, сагалар және агиография сақталған. 12 ғасырда «Caithréim Chellacháin Chaisil» және «Cogad Gáedel re Gallaib» сияқты үгіттеу мазмұнындағы мәтіндер жазылған. Бұл еңбектердің тарихи дәлдігі күмәнді болғанымен, әсіресе «Cogad» ирланд ортағасырлық тарихын түсіндіруге жақын уақытқа дейін үлкен әсер етті.

Саяси пейзаж 800 ж.

VIII ғасырдың соңында Ирландия қоғам, мәдениет және тіл жағынан біртекті гейлдік болды. Адамдар ауылдық қауымдастарда өмір сүрді, ал ірі елді мекендер әртүрлі өлшемдегі монастырлық қалалар еді. Монастырлар діни және мәдени өмірмен қатар, экономика мен саясатта да маңызды рөл атқарды. Христиандыққа көшу V ғасырда басталды, ал IX ғасырдың басында аралдың көп бөлігі христиан дінін қабылдады. Дегенмен, Таллахт мартирологиясы (VIII-IX ғасырларда жазылған) пұтқа табынушылықтың толыққанды жойылмағанын көрсетеді. Эойн МакНилл Ирландияның саяси тарихындағы ең ерте нақты факт ретінде тарихқа дейінгі кезеңде пентархияның болғанын атап көрсетті, ол, мүмкін, Улайд (Ульстер), Коннахта (Коннахт), Лайгин (Лейнстер), Муму (Мунстер) және Мид (Миат) «бестігінен» тұрған, бірақ кейбір деректер Мидті есепке алмап, Мумуды екіге бөледі. Бұл шамамен 800 жылғы саяси жағдайдың нақты сипаттамасы емес, бірақ осы кезеңде Ирландияның саяси бөліністерін талқылау кезінде бұл жүйеге сілтеме жасау әлі де пайдалы. Лайгин мен Мидті Лейнстер ретінде біріктіргенде, ол қазіргі Ирландияның төрт провинциясына шамамен сәйкес келеді. Uí Néill, «Солтүстік Uí Néill» және «Оңтүстік Uí Néill» деп аталатын екі негізгі тармаққа бөлінген, Ирландиядағы ең беделді әулет болды. Солтүстік Uí Néill Ирландияның солтүстік-батыс бөлігін бақылады және батыстағы Cenél Conaill және Cenél nEógain деп аталатын екі маңызды тармаққа бөлінді. 789 жылы Cenél nEógain екеуінен де күштірек болып, Ламбай аралын тонады. 798 жылы Брега жағалауына, ал 807 жылы Коннахт жағалауына шабуылдар жасалды. Бұл алғашқы викинг шабуылдары көбінесе шағын және жылдам болды. Бұл шабуылдар христиандық ирланд мәдениетінің алтын ғасырына нүке салып, екі жүз жылға созылған үдемелі соғыстың басталуын білдірді, онда викинг шабуылшылары Ирландиядағы монастырларды және қалаларды тонады. Көбінесе алғашқы шабуылшылар Норвегияның батыс бөлігіндегі фьордтардан келді. Олар алдымен Шетландқа, содан кейін Оңтүстікке Оркниге дейін жүзіп өткен деп саналады. Викингтер Шотландияның Атлантикалық жағалауынан жүзіп, содан кейін Ирландияға жетті.

At the end of the 8th century, Ireland was homogeneously Gaelic in terms of society, culture and language. People lived in rural communities, and the only larger settlements were monastic towns of varying sizes. The monasteries played an important part in society, not just with regards to religious and cultural life, but also to economy and politics. Christianization had begun in the 5th century, and by the early 9th century the island was almost entirely Christian. However, the Martyrology of Tallaght (written sometime in the 8th or 9th century) hints that paganism had not yet been fully uprooted. Eoin MacNeill identified the "oldest certain fact in the political history of Ireland" as the existence in late prehistory of a pentarchy, probably consisting of the cóiceda or "fifths" of the Ulaid (Ulster), the Connachta (Connacht), the Laigin (Leinster), Mumu (Munster) and Mide (Meath), although some accounts discount Mide and split Mumu in two. This is not an accurate description of the political landscape c. 800, but when discussing the political subdivisions of Ireland at this time, it is still useful to refer to this system; if Laigin and Mide are combined as Leinster, it roughly corresponds with the modern four provinces of Ireland. The Uí Néill, divided in two main branches known as "Northern Uí Néill" and "Southern Uí Néill", was the leading dynasty in Ireland. The Northern Uí Néill controlled the north western part of Ireland, and was divided into two leading branches, the Cenél Conaill in the west and Cenél nEógain, also known as the kingdom of Ailech. Cenél nEógain had become the more powerful of the two in 789, looted the island of Lambay. This was followed by a raid on the coast of Brega in 798, and raids on the coast of Connacht in 807. These early Viking raids were generally small in scale and quick. These early raids interrupted the golden age of Christian Irish culture and marked the beginning of two hundred years of intermittent warfare, with waves of Viking raiders plundering monasteries and towns throughout Ireland. Most of the early raiders came from the fjords of western Norway. They are believed to have sailed first to Shetland, then south to Orkney. The Vikings would have then sailed down the Atlantic coast of Scotland, and then over to Ireland.

Аед Ордниде

797 жылы, оның алдындағы, қайын атасы және саяси қарсыласы Дончад Миди қайтыс болғаннан кейін, Áed Oirdnide Тара патшасы болды. (Дункан) Бұл классикалық Uí Néill саяси құрылымына сәйкес келеді, онда патшалық Cenél nEógain және Оңтүстік Uí Néill-дің Clann Cholmáin тайпалары арасында кезекпен ауысып тұратын. Өзі билік құрған кезеңде ол Миде, Ленстер және Улайд аймақтарында өкіметін орнату үшін жорықтар жасады, бірақ Дончадтан (Дунканнан) өзгеше, Мунстерде жорықтар өткізбеді. Томас Чарльз Эдвардс Áed-тің "798 жылдан кейін оның билігі кезінде Ирландияға викингтердің ірі шабуылдары болмауына" үлкен үлес қосқаны үшін құрметтейді. Дегенмен, жылнамаларда Áed-тің викинг шабуылдарына қарсы соғысқа қатысқаны туралы ешқандай мәлімет жоқ. Áed Армағтағы монастырь қауымымен байланысты болды және Патрик отбасының жақтасы еді. Uí Néill ішіндегі бәсекелестері – Clann Cholmáin және Cenél Conaill тайпалары, керісінше, Колумба отбасын қолдады. Áed билік құрған кезеңде Колумба отбасы, Ионаға қарсы бірнеше викинг шабуылынан кейін, Армағқа қарасты патшалық жердегі Келс қаласында жаңа монастырь құрды. Byrne былай деді: "Келс монастырының құрылуы Колумба және Патрик шіркеулері арасындағы қалған дауды шешуге сеп болды". Бірақ 817 жылы Колумба қауымы Áed-ті қауымнан шығаруға тырысқандығы, барлық бәсекелестік толығымен шешілмегенін көрсетеді.

Солтүстік пен оңтүстік арасындағы бәсекелестік

Федельмид мак Кримтайн 820 жылы Мюнстер корольдігіне ие болды, бұл Eóganachta бұл тармағының 130 жылдық үстемдігін бастады. Әскери жорықтарды шіркеу істерін басқарумен үйлестіре отырып, ол Уи Нейлдің күшінің өсуіне қарсы тұру үшін агрессивті кеңею саясатын қолға алды. Конхобар мак Дончада (Дункан) 819 жылы Аэд Ордниденің орнын басып, Уи Нейлдің жоғары патшасы болды және көп ұзамай Фейдлимидтің Миде және Коннахтқа шабуылдарымен, сондай-ақ Армах істеріне араласуымен (Уи Нейл көзқарасы бойынша) қарсылыққа тап болды. Конхобар мен Фейдлимид 827 жылы Биррде бейбіт келісімдерді талқылау үшін кездесті, ал "Мюнстер патшасы жоғары патшаны бейбіт келісімдерге мәжбүр ете алуы Фейдлимидтің күшінің артуын көрсетеді". Ол оңтүстікте Уи Нейлдің ықпалын одан әрі кеңейтуге тырысты; 835 жылы ол Лейнстерге әскер басқарып, Бран мак Фаэлайнды Лейнстер патшасы етіп тағайындады, сондай-ақ Мидеге шабуыл жасады. Бұл оны Фейдлимидпен қақтығысқа түсірді, бірақ 838 жылы Ниалл мен Фейдлимид арасында конференция (rígdál mór – "үлкен патшалық кездесу") өтті. Алайда, бұл кездесу ұзаққа соққан бейбітшілікке әкелмеді; 840 жылы Фейдлимид Мидеге әскер алып келді және Тарада орналасты, осылайша Уи Нейлге солтүстікте де қарсылық көрсетті. Бірақ 841 жылы Ниалл Лейнстерде Фейдлимидті шайқаста жеңіп алды. Оның оңтүстіктегі ізбасарлары осы деңгейде солтүстікке қарсы тұра алмады, шамамен 150 жыл өткен соң ғана.

Үдемелі шабуылдар және Ирландиядағы алғашқы викингтер қоныстары

821 жылы Ирландияға викингтердің шабуылдары қайта басталды және келесі онжылдықтарда күшейе түсті. Викингтер скандинавияға немесе британдық базаларға кері шегінудің орнына Ирландия жағалауында бекітілген лагерьлер, лонгпорттар құрып, Ирландияда қыстады. Алғашқы белгілі лонгпорттар Линн Духаилл (Annagassan) және Дублинн (Лиффи өзенінде, қазіргі Дублинде немесе оған жақын жерде) болды. Олар шабуыл жасау үшін ішкі жерлерге қарай жылжып, көбінесе Шаннон сияқты өзендерді пайдаланып, содан кейін өздерінің жағалаудағы базаларына кері шегінді. 837 жылы жылнамаларда Лиффи өзенінде 1500 сарбаздық алпыс ұзын кемеден тұратын флот және Бойн өзенімен жоғары қарай жүзіп, ішкі аумақтарға кірген және Мид графтығының оңтүстігіндегі Брега жерлеріне шабуыл жасаған тағы бір осындай көлемді кеме туралы хабарламалар келді. 837 жылдан бастап викингтердің үлкен күштері үлкен нысаналарға – Армаг, Глендалоу, Килдар, Слэйн, Клонард, Клонмакнойз және Лисмор сияқты ірі монастырь қалаларына – шабуылдады, ал жергілікті шіркеулер сияқты кіші нысаналар викингтердің назарынан тыс қалған болуы мүмкін. Ол Миде патшасы Маэль Сехнаилл мак Маил Руанаидтың қолынан тұтқынға алынып, Оуэл көлінде батып өлді. Алайда Торгесттің бар екендігі күмәнді, өйткені ол викингтерге қарсы көңіл-күй болған кезеңде, оның қайтыс болғаннан кейін 200 жылдан астам уақыт өткен соң жазылған кітаптарда тіркелген. Ол көбінесе жамандыққа толы адам ретінде бейнеленген, ал оның әйелі құрбандық тақтарында түрлі діни рәсімдер жасаған сиқыршы деп есептелген. Бұл соғыс үгіті болуы мүмкін, өйткені оның өмір сүргендігі туралы оның замандастарынан көп айғақ жоқ, және оған жақын адамдар мұны өздері жазбаса, таңқаларлық емес. 848 жылы Скиат Нехтайнда Мюнстердің Олхобар мак Синедасы мен Ленстердің Лоркан мак Селайгты норвегиялық әскер жеңді. Викингтердің басшысы алғаш рет Лохланнан шыққан патша ретінде сипатталды. Сол жылы Маэль Сехнаилл, енді Жоғарғы патша, Форрахта тағы бір әскерді жеңді. Бұл жеңістер франк императоры Карл Түлкіге жіберілген елшілікке негіз болды, ол Бертиниялық жылнамаларда жазылған. 853 жылы Олаф, "Лохлан патшасының ұлы" деп танылған, Ирландияға келді. Лохлан қазіргі Норвегияның (ауданы) деп түсіндіріледі; бірақ қазір ол Шотландияның Батыс аралдарындағы скандинавиялық колонияға қатысты деп есептеуге болады. Олаф Ирландиядағы викингтердің басшылығын өз мойнына алды, мүмкін, оның туысы Ивармен бөліскен болуы мүмкін, ол алғаш рет 857 жылы Ирландия жылнамаларында аталған. Олаф пен Ивар келесі екі онжылдық бойы Ирландияда және Ирландия теңізінің айналасында белсенділік танытты. Ивардың ұрпақтары, Уи Имайр, келесі екі ғасырдың ішінде маңызды саяси күшке айналды.

The Viking raids on Ireland resumed in 821, and intensified during the following decades. The Vikings were beginning to establish fortified encampments, longports, along the Irish coast and overwintering in Ireland instead of retreating to Scandinavia or British bases. The first known longports were at Linn Dúachaill (Annagassan) and Duiblinn (on the River Liffey, at or near present Dublin). They were also moving further inland to attack, often using rivers such as the Shannon, and then retreating to their coastal bases. The raiding parties also increased in size, becoming regular armies—in 837 the annals report a fleet of sixty longships on the Liffey, carrying 1,500 men, and another one of a similar size sailing up the river Boyne, making their way into the inland territories and launching attacks on the lands of Brega in the south of County Meath. In general, from 837 onward larger Viking forces hit larger targets – such as the greater monastic towns of Armagh, Glendalough, Kildare, Slane, Clonard, Clonmacnoise, and Lismore – while smaller targets such as local churches with less material to be plundered may have escaped the Vikings' attention. He was captured and drowned in Lough Owel by Máel Sechnaill mac Maíl Ruanaid, King of Mide. However the existence of Thorgest is uncertain as he was recorded in books written over 200 years after his death in a period of strong anti Viking sentiment. He was often depicted as a villain and his wife was said to be a witch that would perform pagan rituals on altars. It is highly likely that this was war propaganda as we have very little evidence of his existence from his own period, and it is unlikely those close to him would record this themselves. In 848 a Norse army was defeated at Sciath Nechtain by Ólchobar mac Cináeda of Munster and Lorcán mac Cellaig of Leinster. For the first time the leader of the Vikings is described as royalty from Lochlann. Máel Sechnaill, now High King, defeated another army at Forrach the same year. These victories form the background of an embassy sent to the Frankish emperor Charles the Bald, reported in the Annales Bertiniani. In 853 Olaf, identified as a "son of the king of Lochlann", came to Ireland. Lochlann has been understood as (a district of) present Norway; it is now considered more plausible that it refers to a Scandinavian colony in the Western Isles of Scotland. Olaf assumed leadership of the Vikings in Ireland, probably in some way shared with his kinsman Ivar, first mentioned in the Irish Annals in 857. Olaf and Ivar remained active in Ireland and around the Irish Sea for the next two decades. The descendants of Ivar, the Uí Ímair, would be an important political factor for the next two centuries.

Әлемдік одақтардың өзгеруі және билік үшін күрес

9 ғасырдың ортасынан бастап маңызды жаңалық – скандинавтар түрлі ирланд билеушілерімен одақ құрған. 842 жылы Сербол мак Дунлайнге Озрайдждің патшасы болды. 846 және 847 жылдары Сербол викингтерден жеңіліс тапты, бірақ 858 жылдан бастап ол Олаф пен Ивармен бірігіп, Маэль Сехнайлға қарсы күресті, Ленстер мен Мюнстерде жорықтар жасады, ал 859 жылы Мидеде Маэль Сехнайлдың иеліктеріне шабуыл жасады, бірақ сол жылы Сербол Маэль Сехнайлға бағынды. Бұл одақтар тұрақты болған жоқ. 860 жылы Сербол Маэль Сехнайлмен Солтүстік Уи Нейлдің Аед Финдлиатына қарсы жорықта одақтасты, ал Олаф пен Ивар Аедпен бірікті. 870 жылы Сербол мен Аед Ленстерде одақтас болғандары байқалды. Маэль Сехнаилл өзінің алдыңғылары Ниалл Кайл мен Конхобар Доннчадаға (Дункан) қарағанда оңтүстікпен күресте жоғары патша ретінде табысқа жетті және 858 жылы Мюнстерді, ал жоғарыда айтылғандай, 859 жылы Озрайджді бағындырды. Ол сондай-ақ Улайд, Ленстер және Коннахт жерлерін бағындырып, Ольстер жылнамасындағы өлім туралы хабарламасында бүкіл Ирландияның патшасы Рих Эренн Уил деп сипатталды. Алайда, билігінің соңғы жылдары ол Дублин скандинавтарымен одақтасқан Айлек пен Бреганың Уи Нейл туыстарынан күшті қарсылыққа тап болды. Бірн былай деп жазады: «Маэль Сехнаиллдің бүкіл Ирландияның биік патшалығына қол жеткізудегі бұрын-соңды болмаған жетістігі ирланд саясатының созылмалы кемшілігімен тоңдырылды: Улайд, Мюнстер, Озрайг, Коннахт және Ленстерді біріктіргеннен кейін, оның билігінің соңында Уи Нейл патшаларының бірігуі оған шабуыл жасады». Аед Финдлиат – Айлехтің патшасы және Солтүстік Уи Нейлдің жетекші патшасы. Маэль Сехнаилл қайтыс болғаннан кейін ол патшалық тізімдерде жоғары патша ретінде саналады, бұл солтүстіктегі Cenél nEógain және Мидтің Clann Cholmáin арасындағы орнатылған тәртіп бойынша ауысып тұрады. Алайда оның патшалығы даулы болды және ол Ирландияның нақты патшасы болған жоқ. Дегенмен, ол скандинавтарға қарсы бірқатар жетістіктерге қол жеткізді, әсіресе 866 жылы солтүстіктегі барлық скандинавтық бекіністерін өртеп жіберді. Аед Олаф Пиктландтағы соғысқа қатысқан кезде осы мүмкіндікті пайдаланған сияқты, және ол өзімен Ирландиядағы норвегиялық күштердің үлкен бөлігін алып келген болуы мүмкін. Викингтер солтүстікте тұрақты қоныстар құруға үлкермеді. О'Коррайн былай дейді: «Көрінетіндей, [Аед Финдлиаттың] табысы солтүстіктің экономикалық дамуын тежеп, солтүстік және оңтүстік жағалаудағы порт қалаларының өсуіне кедергі келтірді, соның арқасында Ленстер және Мюнстер патшалары одан әрі көп байлыққа ие болды». Олаф туралы соңғы мәлімет – 871 жылы Ивармен бірге Альбадан Дублинге оралған кезде. Ивар 873 жылы қайтыс болды. Ол туралы «Анналы Ольстер» кітабында «Барлық Ирландия мен Британияның норвег патшасы» деп жазылған. Олардың жоғалуымен Ирландиядағы скандинавтар арасында басшылықтың жиі ауысуы болды және келесі онжылдықтарда көптеген өзара қақтығыстар туралы хабарланды. 902 жылы Бреганың Маэль Финния мак Фланнакайн мен Лейнстердің Сербол мак Мюрекайн Дублинге қарсы күш біріктірді, ал «жұрттықтар Ирландиядан, яғни Атт-Клиат [Дублин] бекінісінен қуылды». Ирландиядан қуылған Хингамунд бастаған викингтер тобына саксондар Англияның солтүстік-батысындағы Вирралға қоныстануға рұқсат берді. «Үш фрагмент» осы викингтер арасында тұратын қоныс аударушылардың ерекше тобын «ирландтықтар» деп атайды: «Содан кейін өлім аузында тұрған патша мен патшайым пұтқа табынушылардың арасында болған ирландтарға хабаршыларды жіберді, өйткені пұтқа табынушылардың арасында көптеген ирландтар болды, ирландтарға айту үшін, сакс патшасынан, ол ауруда, және оның патшайымынан, ол сакстарға қатысты барлық билікте, және олар сіздің шынайы және сенімді достарыңыз екендігіне сенімді. Сондықтан сіз олардың жағына шығуыңыз керек, өйткені олар саксон жауынгеріне немесе дін қызметкеріне Ирландиядан келген әрбір жауынгер мен дін қызметкеріне қарағанда үлкен құрмет көрсетпеді, өйткені бұл жау тектес пұтқа табынушылар сізге де бірдей жаулық танытады». Ирландияның Уирралға келуінің қосымша дәлелі Уирралдағы Ирби ауылының атауынан келеді, бұл «ирландтардың фермасы» дегенді білдіреді, және Батыс Кирбидегі Сент-Бриджет шіркеуі «Ирландиядан келген христиан викингтер» құрған деп белгілі.

A significant new trait from the middle of the 9th century was that the Norse now also entered alliances with various Irish rulers. Cerball mac Dúnlainge had become king of Osraige in 842. Cerball had defeated Viking raiders in 846 and 847, but from 858 he is allied with Olaf and Ivar against Máel Sechnaill, campaigning in Leinster and Munster, and in 859 also raiding Máel Sechnaill's heartlands in Mide, though Cerball had to submit to Máel Sechnaill later the same year. These alliances were by no means permanent. In 860 Cerball was allied with Máel Sechnaill in a campaign against Áed Findliath of the Northern Uí Néill, while Olaf and Ivar has allied themselves with Áed. In 870, however, Cerball and Áed appeared as allies in Leinster. Máel Sechnaill had more success as high king than his predecessors Niall Caille and Conchobar Donnchada (Duncan) in dealing with the south, and forced Munster into submission in 858 and as noted above, Osraige in 859. He also asserted control over Ulaid, Leinster and Connacht, and was in his obituary in the Annals of Ulster described as ri h Erenn uile, king of all Ireland. The last years of his reign he had however experienced serious opposition from his Uí Néill kinsmen of Ailech and Brega, allied with the Norse of Dublin. Byrne notes: "Máel Sechnaill's unprecedented success in achieving the high kingship of all Ireland was marred by the chronic complaint of Irish politics: having united the Ulaid, Munster, Osraige, Connacht and Leinster, he was attacked at the end of his reign by a combination of Uí Néill kings." Áed Findliath was king of Ailech and the leading king within the Northern Uí Néill. After the death of Máel Sechnaill he is counted in the regal lists as high king, following the established scheme where this alternated between Cenél nEógain in the north and Clann Cholmáin of Mide. His kingship was disputed though, and he did not come close to being an actual king over Ireland. He could count some successes against the Norse, however, most notably burning all the Norse longports in the north in 866. Áed seems to have used the opportunity while Olaf was involved in warfare in Pictland, presumably bringing a large contingent of the Norse forces in Ireland with him. The Vikings never managed to establish permanent settlements in the north. Ó Corráin observes: "Ironically, [Áed Findliath's] success may have held back the economic development of the north and ultimately prevented the growth of port towns like those on the east and south coasts, on which the Leinster and Munster kings subsequently depended for much of their wealth." The last report of Olaf is when he and Ivar returned to Dublin in 871 from Alba. Ivar died in 873. In his obituary, the Annals of Ulster call Ivar "king of the Norsemen of all Ireland and Britain". With their disappearance, there were frequent changes of leadership among the Norse in Ireland and a great deal of internecine conflict is reported for the following decades. In 902 Máel Finnia mac Flannacain of Brega and Cerball mac Muirecáin of Leinster joined forces against Dublin, and "The heathens were driven from Ireland, i. e. from the fortress of Áth Cliath [Dublin]". A group of Vikings led by Hingamund who were forced out of Ireland were given permission by the Saxons to settle in Wirral, in the north west of England. "The Three Fragments" refers to a distinct group of settlers living among these Vikings as "Irishmen": "Then the King, who was on the point of death, and the Queen sent messengers to the Irishmen who were among the pagans, for there were many Irish among the pagans, to say to the Irishmen, life and health to you from the King of the Saxons, who is in disease, and from his Queen, who has all authority over the Saxons, and they are certain that you are true and trusty friends to them. Therefore, you should take their side; for they did not bestow any greater honour to a Saxon warrior or cleric than to each warrior and cleric who came to them from Ireland, because this inimical race of pagans is equally hostile to you also." Further evidence of an Irish presence in Wirral comes from the name of the village of Irby in Wirral, which means "farmstead of the Irishmen", and St Bridget's Church, West Kirby which is known to have been founded by "Christian Vikings from Ireland".

Жетілмеген жаулап алу

Викингтер Англия мен Францияға шабуыл жасау үшін ішкі дау-жанжалдарды пайдаланды. Ирландия сол кездегі саяси тұрғыдан ең бөлінген елдердің бірі болғандықтан, викингтердің басты мақсатына айналды. Сонымен қатар, ирландиялық патшалар өздерінің ішкі қарсыластарын әлсірету үшін шетелдік басқыншылармен одақтасатын. Викингтер Еуропаның біріккен мемлекеттерін жеңе алды, себебі кішкентай билеуші топты оңай құлатуға болды. Дегенмен, Ирландияда 150-ден астам патшалық шағын аумақтарды басқарды. Мұндай таратылған басқару жүйесі бір аумақты бақылауды өте қиын етіп берді, өйткені жеңілген патшалардың орнына жаңалары оңай тағайындалды.

Ирландияның мәдени қызметіне және диаспораның қалыптасуына әсері

Тарихшылар викингтердің қоныстануының алғашқы кезеңдерінің ғылым мен әдебиетке тигізген әсерін талқылайды. Ирландияның ерте ортағасырлық дәуірінде кең танымал болған ғылыми қызмет поэзия жазу, христиандық діни мәтіндерді жасау, компутус ғылымын дамыту және күрделі заң трактаттарын жинақтаудан тұрды. Ғалымдар мен білімділерге демеушілік көбінесе ирланд патшаларынан келді, олар сарай ғалымдарының патшалықтың маңызды бөлігі екенін санады, сонымен қатар мұндай ғалымдар жазып, орындаған мақтау өлеңдері арқылы өз беделін арттыру құралы ретінде қарады. Викингтердің келуімен демеушілік байланыстары әлсірегені айтылады, бұл ирланд ғалымдарының күнкөрісіне тікелей әсер етті. Сонымен қатар, кейбір патшалар өз назарын соғысқа түсу немесе викингтермен немесе басқа ирланд патшаларымен одақ құру сияқты маңыздырақ (бірақ сонымен қатар тиімдірек) істерге бұрған болуы мүмкін, сондай-ақ викингтер саудасының экономикалық пайдасын пайдаланған болар еді. Бұл Ирландияда болып жатқанда, біз франк Еуропасында, әсіресе Каролингтер сарайымен байланысты айналымдарда ирланд ғалымдарының көбірек болуын байқаймыз. Көшпенділер (peregrini) деп белгілі Джон Скотт Эриугена және Седулиус Скотт сияқты ирланд ғалымдары тоғызыншы ғасырдағы континенттік Еуропаның ең көрнекті және ықпалды тұлғаларының біріне айналды, теологиядан саяси философияға дейін түрлі пәндерді зерттеп, оқытты. Олардың континентте болуын, сондай-ақ көптеген басқа ирланд білімді адамдардың болуын викингтердің Ирландияға тигізген әсерімен байланыстыруға болады, бұл мұндай адамдарды басқа жерде жұмыс іздеуге итермелеген болуы мүмкін. Оқиғаның осы нұсқасын қабылдасақ, викингтер ирланд мәдениетінің шетелге таралуына және континенттегі ирланд орталықтарының құрылуына ықпал еткен деуге болады, олар ғасырлар бойы маңызды рөл атқарды.

Historians debate the consequences that the initial phases of Viking settlement had on scholarship and literary output. Scholarly activity, for which the Irish are famous in the early Medieval period, consisted of the writing of poetry, the production of Christian devotional texts, the development of the science of computus, and the compilation of elaborate law tracts. Patronage for scholars and scholarship came largely from Irish kings who regarded the presence of court scholars as part and parcel of the trappings of kingship, but also as a means of bolstering their own image through praise poetry that such scholars composed and performed. With the advent of the Vikings, patronage ties have been argued to have been loosened, thereby affecting directly the livelihood of Irish scholars. In addition, some kings would have turned their attention to more pressing (but also more profitable) pursuits, such as engaging in warfare or alliances with Vikings or other Irish kings, as well as tapping the economic benefits that Viking trade would have brought. While this was happening in Ireland, we observe a more pronounced presence of Irish scholars in Frankish Europe, and especially in circles associated with the Carolingian court. Commonly known as peregrini, Irish scholars such as John Scottus Eriugena and Sedulius Scottus became among the most prominent and influential in ninth century continental Europe, studying and teaching a range of subjects, from theology to political philosophy. It is tempting to link their presence on the Continent as well as the presence of scores of other Irish learned people with the impact of the Vikings on Ireland, which may have driven such people to seek employment elsewhere. If one accepts this version of events, then the Vikings can be said to have inadvertently been one of the principal catalysts for the spread of Irish culture abroad and the subsequent foundation of Irish centres on the Continent which remained influential for centuries to come.

Екінші викинг дәуірі (914-980)

902 жылы Дублиннен кетуге мәжбүр болғаннан кейін, Ивардың ұрпақтары, қазір жылнамаларда жалпылама Uí Ímair ретінде сипатталған, Ирландия теңізінің айналасында белсенді болды; олардың Пикландта, Стратклайдта, Нортумбрияда және Манндағы іс-әрекеттері туралы мәліметтер бар. 914 жылы Уотерфорд портында жаңа викинг флоты пайда болды, көп ұзамай Uí Ímair оларға қосылып, Ирландиядағы викингтердің іс-әрекетін қайтадан бақылауға алды. Рагналл флотымен Уотерфордқа келді, ал Ситрик Ленстердегі Сенн Фуайтқа (мүмкін, Лейкслипке жақын) түсті. Ниалл Глюндюб 916 жылы Фланн Синнадан кейін Uí Néill билеушісі болды және Рагналлға қарсы Мюнстерге аттанды, бірақ шешуші шайқас болмады. Аугаир мак Айлелла басқаратын Ленстерліктер Ситрикке шабуыл жасады, бірақ Конфей шайқасында (917) ауыр жеңіліске ұшырады. Бұл жеңіс Ситрикке Дублинді норвегиялықтардың бақылауына қайтаруға мүмкіндік берді. 918 жылы Рагналл Ирландиядан қайта кетіп, Йорк патшасы болды. Ситрик Дублинде, ал Рагналл Йоркта болған кезде, келесі жарты ғасыр бойы Англия мен Ирландияға әсер еткен Дублин-Йорк осы пайда болды. 914 жылы Ирландияда викингтердің қоныстануының жаңа және қарқынды кезеңі басталды. 914 және 922 жылдар аралығында скандинавтар Уотерфорд, Корк, Дублин, Вексфорд және Лимерик қалаларын құрды. 20 ғасырда Дублин мен Уотерфордта жүргізілген қазба жұмыстары осы қалалардың викинг мұрасының көп бөлігін ашты. Оңтүстік Дублинде бірнеше жерден викингтердің көптеген жерлеу тастары, Ратдаун тақташалары деп аталатын тастар табылды. Викингтер көптеген басқа да жағалау қалаларын құрды, және бірнеше ұрпақ бірге өмір сүргеннен кейін, аралас некелер нәтижесінде аралас ирландтық және норвегиялық этникалық тобы пайда болды (көбінесе Норвегиялық Гейлдер немесе Гиберно-Норвегиялықтар деп аталды). Скандинавиялық ықпал қазіргі уақыттағы көптеген ирланд патшаларының (мысалы, Магнус, Лохланн немесе Ситрик) скандинавиялық текті аттарында және осы жағалау қалаларының кейбір тұрғындарының ДНК-сында осы күнге дейін көрініс береді. 2006 жылы доктор Брайан МакЭвойдың жариялаған генетикалық зерттеуі ирландтық викинг тегі бар ер адамдардың көпшілігі ирландтық гендерді тасығанын көрсетті. Бұл викингтердің қоныстарында скандинавиялық элита болғанын, бірақ тұрғындарының көпшілігі жергілікті ирландтар болғанын көрсетеді. Ниалл Глюндюб 919 жылдың қыркүйегінде Дублинге аттанды, бірақ Сихтрик оның әскерін Айлендбридж немесе Áth Cliath шайқасында кездестіріп, оған шешуші жеңіліс сыйлады, Ниалл және көптеген басқа ирланд көшбасшылары қаза тапты. Дублин норвегиялықтар үшін сақталды, ал 920 жылы Ситрик Йоркке кетіп, 921 жылы Рагналлдың өлімінен кейін оның орнын билеуші ретінде басып алды. Олардың туысы Гофрайд Дублиннің билігін иеленді. Гофрайд викингтермен шабуыл жасап, құлдар саудасымен айналысты, бірақ оның билігі кезінде скандинавтардың енді тек викингтер ғана емес екеніне қатысты белгілер пайда болды. 921 жылы Армагеддондағы шабуыл кезінде Гофрайд "ғибадатханаларды және науқастарды қиратудан сақтады", бұл өткен ғасырдың шабуылшылары ешқашан жасамаған еді. Тағы бір оқиға - 921-927 жылдар аралығында Дублиннің Ольстердің шығысында жүргізген қарқынды жорықтары, бұл Ирландия теңізінің шығысындағыдай скандинавиялық патшалық құру мақсатымен жасалған болып көрінеді. Дублиннің Ульстердегі амбициялары Ниалл Глюндюбтың ұлы Мюрчертах мак Неилдің скандинавтарға тигізген жеңілістерінің арқасында тоқтатылды. Бенджамин Хадсонның айтуынша, "Мюрчертах өз заманындағы ең табысты генералдардың бірі болды және оны "ирландтардың Гекторы" деп атады". Жылнамаларда Ниаллдан кейін "жоғарғы патша" деген атақ алған (Дункан) Доннад Донн (Duncan) Cholmáin кланынан шыққан, ал Мюрчертах 938 жылға дейін әкесі Айлехтің патшасы ретінде алмастырмады. Скандинавтарға қарсы жеңістерінен басқа, Мюрчертах басқа провинциялық патшалықтарды бағындыруға мәжбүрлеу науқандарын жүргізді, әсіресе 941 жылы Мюнстердің патшасы Целлахан Кайсилді тұтқынға алды. Сол жылы ол Хебрид аралдарына флотпен барып, сонда алым-салық жинады. 927 жылы Сихтрик қайтыс болғанда, Гофрайд патшалық билікті өз мойнына алуға тырысып, Йоркке кетті. Ательстан оны қуып шығарып, жарты жылдан кейін Дублинге оралды. Лимериктің викингтері оның жоқтығында Дублинді басып алды. Гофрайд қаланы қайтадан басып алды, бірақ Лимерик арасындағы күрес Гофрайдтің 934 жылы қайтыс болғаннан кейін де жалғасты. Оның орнын ұлы Амлайб басты, ол 937 жылы Лимерикті жеңіске ұшыратып бағындырды. Сол жылы Амлайб Нортумбрияға барып, Шотландияның Константин II және Стратклайдтың Оуэн I-мен одақтасты. Ательстан осы коалицияны Брунанбурхта (937) жеңді, бірақ Ательстанның 939 жылы қайтыс болғаннан кейін Амлайб Йорк патшасы болды. Оған сол аттас туысы, Амлайб Сихтрик ұлы, Аmlaíb Cuarán қосылды. Конгалах мак Маэл Митиг, Cnogba деп белгілі, 944 жылы (Дункан) Доннад Донннан кейін Uí Néill билеушісі болды (Мюрчертах, әйтпесе табиғи мұрагер болған, 943 жылы қаза тапқан). Конгалах Брега патшасы және Síl nÁedo Sláine мүшесі болды, және 8 ғасырдың басында Cináed mac Írgalaigден бері "Жоғарғы патша" деп аталған осы әулеттің алғашқы өкілі болды. 944 жылы ол қазір Блакайр мак Гофрид басқаратын Дублинді шабуылдады. Амлайб Куаран келесі жылы Ирландияға оралғанда, ол Дублин билеушісі болды және Руайдри уа Кананайнға қарсы күресте Конгалахтың одақтасы болды, ол Cenél Conaillден High Kingship талапкері болды. Алайда, Руайдридің 950 жылы қайтыс болғаннан кейін бұл одақ ұзаққа соқпады, және Конгалах 956 жылы Дублин мен Ленстер одағымен шайқаста қаза тапты. Оның орнын Домналл уа Неил басты, ал келесі онжылдықтарда Uí Néill, Ленстер және Дублин арасындағы одақтар үнемі өзгеріп отырды. 980 жылы Маэл Сехналл мак Домнайл Домналлдан кейін билікке келді, және сол жылы ол Тара шайқасында Дублин күштерін жеңді. Осы жеңістен кейін Маэл Сехналл Дублинді бағындырды, ал оның жартылай інісі, Амлайбтың ұлы Глуниарн Дублинде билеуші болды.

After having been forced to leave Dublin in 902, the descendants of Ivar, now described generically in the annals as the Uí Ímair, remained active around the Irish sea; reports tell of their activities in Pictland, Strathclyde, Northumbria and Mann. In 914 a new Viking fleet appeared in Waterford Harbour, and soon the Uí Ímair followed, again taking control over Viking activities in Ireland. Ragnall arrived with a fleet in Waterford, while Sitric landed at Cenn Fuait (possibly near Leixlip) in Leinster. Niall Glúndub had followed Flann Sinna as Uí Néill overking in 916, and he marched into Munster against Ragnall, but no decisive engagement followed. The men of Leinster under Augaire mac Ailella attacked Sithric but suffered a heavy defeat in the Battle of Confey or Cenn Fuait (917). This victory allowed Sithric to re establish Norse control over Dublin. Ragnall left Ireland again in 918, and became king of York. With Sithric in Dublin and Ragnall in York, a Dublin York axis developed which would have influence on both England and Ireland for the next half century. A new and more intensive period of Viking settlement in Ireland began in 914. Between 914 and 922 the Norse established Waterford, Cork, Dublin, Wexford and Limerick. Significant excavations in Dublin and Waterford in the 20th century have unearthed much of the Viking heritage of those cities. A large amount of Viking burial stones, called the Rathdown Slabs, have been found in multiple locations across South Dublin. The Vikings founded many other coastal towns, and after several generations of coexistence and intermarriage a group of mixed Irish and Norse ethnic background arose (often called Norse Gaels or Hiberno Norse). Norse influence shows in the Norse derived names of many contemporary Irish kings (e. g. Magnus, Lochlann or Sitric), and in DNA evidence in some residents of these coastal cities to this day. A genetics paper in 2006 by Dr Brian McEvoy found that most men with Irish Viking surnames carried typically Irish genes. This suggests that Viking settlements may have had a Scandinavian elite but with most of the inhabitants being indigenous Irish. Niall Glúndub marched on Dublin in September 919, but Sihtric met his forces at the battle of Islandbridge or Áth Cliath and inflicted on him a decisive defeat, with Niall and numerous other Irish leaders among the casualties. Dublin was secured for the Norse, and in 920 Sitric left for York and following Ragnall's death succeeded him as ruler there in 921. Their kinsman Gofraid assumed control of Dublin. Gofraid was active as a Viking raider and slaver, but there were signs during his reign that the Norse were not just mere Vikings any more. During a raid at Armagh in 921 Gofraid " spared the prayerhouses and the sick from destruction", considerations never taken by the raiders of the previous century. Another was the intense campaigns led by Dublin in eastern Ulster from 921 to 927, which appear to have aimed at conquest in order to create a Scandinavian kingdom like the one on the eastern side of the Irish sea. Dublin's ambitions in Ulster were halted by a series of defeats inflicted upon the Norse by Muirchertach mac Néill, the son of Niall Glúndub. According to Benjamin Hudson, "Muirchertach was one of the most successful generals of his day and was described as the 'Hector of the Irish'". In the annals, it is (Duncan) Donnchad Donn from Clann Cholmáin who is titled "high king" after Niall however, and Muirchertach did not succeed his father as king of Ailech either until 938. Apart from his victories over the Norse, Muirchertach led campaigns forcing other provincial kingdoms into submission, most notably taking the king of Munster Cellachán Caisil captive in 941. The same year he led a fleet to the Hebrides, collecting tribute there. When Sihtric died in 927 Gofraid left for York, trying to assume kingship there. He was driven out by Athelstan, and returned to Dublin half a year later. The Vikings of Limerick had taken Dublin in his absence. Gofraid retook the city, but the struggle between Limerick continued well after Gofraid's death in 934. He was succeeded by his son, Amlaíb, who inflicted a decisive defeat on Limerick in 937. The same year Amlaíb went to Northumbria and allied himself with Constantine II of Scotland and Owen I of Strathclyde. Athelstan defeated this coalition at Brunanburh (937), but after Athelstan's death in 939 Amlaíb became king of York. He was joined by a kinsman with the same name, Amlaíb son of Sihtric, known as Amlaíb Cuarán. Congalach mac Máel Mithig, known as Cnogba, succeeded (Duncan) Donnchad Donn as Uí Néill overking in 944 (Muirchertag, who otherwise might have been the obvious successor, had been killed in 943). Congalach was king of Brega and a member of Síl nÁedo Sláine, and the first of this dynasty called "High King" since Cináed mac Írgalaig in the early 8th century. In 944 he sacked Dublin, now ruled by Blácaire mac Gofrith. When Amlaíb Cuaran returned to Ireland the next year, he became ruler of Dublin and acted as an ally of Congalach in the struggle against Ruaidrí ua Canannáin, a rival Uí Néill claimant for High Kingship from Cenél Conaill. This alliance did not last long after Ruaidrí's death in 950, however, and Congalach was killed in 956 in a battle against an alliance of Dublin and Leinster. He was succeeded by Domnall ua Néill, and in the following decades alliances shifted constantly between the different branches of Uí Néill, Leinster and Dublin. In 980 Máel Sechnaill mac Domnaill succeeded Domnall, and the same year he defeated the forces of Dublin at the battle of Tara. Following this victory Máel Sechnaill forced Dublin into submission, and his half brother, Amlaíbs son Glúniairn, became ruler in Dublin.

Маэль Сехнаилл мак Домнаилл және Брайан Бору (9801022)

Мюнстерде Дал гКайс ықпалы Cennétig mac Lorcáin кезінде артты, ал оның ұлы Mathgamain тарихи тұста Кашел (яғни Мюнстер) патшасы аталған алғашқы Eóganachta емес билеуші болды. 976 жылы қаза тапты, оның орнын інісі Brian, кейін танымал Brian Boru биледі. Brian тез арада Мюнстердегі ең қуатты билеуші ретінде бекініп, 977 жылы Лимериктің норвегиялықтарын, келесі жылы Eóganachta тайпасын жеңді. Мюнстерді бағындырғаннан кейін, ол өкіметін кеңейтуге тырысты. 982 және 983 жылдары Osraige-ге шабуыл жасады, сондай-ақ Innisfallen жылнамаларында айтылғандай, Дублинге шабуылдау ниетімен Waterford норвегиялықтарымен одақ құрды. 1005 жылы Armagh-қа сапары барысында хатшысына Armagh кітабына Imperator Scottorum (ирланд императоры) деп жазылған жазба қосуды бұйырды. Bart Jaski пікірінше, "Бұл оның Ирландиядағы ирландтар мен норвегиялықтарды билегенін, тіпті Шотландия гейлдеріне де басымдық танытқанын көрсетеді". 1012 жылы Flaithbertach Ua Néill Brian-ға қарсы бүлік көтерді, ал келесі жылы Leinster-дің Máel Mórda-сы мен Дублиннің Sigtrygg-і де бүлікке қатысты. Соңғысы танымал Clontarf шайқасына әкеп соқты, онда Brian қаза тапты, бірақ оның әскері Máel Mórda, Sigtrygg және олардың одақтастарынан жеңіске жетті. Orkney графы Sigurd Hlodvirsson, сондай-ақ Man әскерлері Дублин/Leinster жағынан қатысты. Cogad шайқасының үгіт-насихаттық сипатымен байланысты, бұл 1014 жылғы Ұлы жұма күні Clontarf-та болған оқиғаның ирландтардың викинг басқыншыларын жеңіп, құтылуы туралы кең таралған мифті құруы мүмкін (Duncan). Donnchadh Ó Corráin бұл ұлттық мифті алғаш рет жоққа шығарғандардың бірі болды, 1972 жылғы "Ireland before the Normans" атты еңбегінде:

Brian қаза болғаннан кейін Máel Sechnaill тағы да Жоғарғы Патша болды, Flaithbertach ua Néill қолдауымен. Мюнстерде Brian-ның ұлдары Donnchad пен Tadc арасында дерлік бірден ішкі тартыс басталды, ал Eóganachta тайпасының Дунгал Ua Donnchada провинцияның патшалығына талапкер болды. Доншад (Duncan) ақырында жеңіске жетсе де, Brian-ның ұрпақтары Toirdelbach Ua Briain келгенге дейін Ирландия патшалығына қайтадан нақты талап етуге құқылы болмады. Leinster-де Clontarf шайқасындағы жеңіліс және Máel Mórda-ның өлімі Uí Dúnlainge тайпасын әлсіретіп, аймақтағы жаңа Uí Cheinnselaig тайпасының үстемдігіне жол ашты. Clontarf шайқасындағы жеңіліске қарамастан, Sigtrygg 1036 жылға дейін Дублин билеушісі болып қалды.

Қарсылық танытқан жоғары патшалар (1022 жылдан бастап)

(Дункан) Доншад мак Брайан Маэль Сехнаиллдің қайтысынан кейін өзін "Ирландия королі" деп жариялады, бірақ оған лайықты мойынұзарлық таба алмады. Baile In Scáil нұсқасының бірінде Флайтбертах Уа Неилл жоғары патша ретінде тізілген, бірақ ол тіпті Ирландияның солтүстігін де бақылауға шамасы келмеді. Басқа ешкім де Ирландияның барлық аймағына билік етуге танылған талапкер бола алмады: Бёрннің сөзіне сүйенсек, "1022–72 жылдар аралығындағы үлкен кезеңді Ирландия тарихындағы басқа кезеңдерден ерекшелендірген нәрсе – оны замандас бақылаушылар мойындады". Фланн Майнистрек 1014 және 1022 жылдар аралығында Тараның христиан (Уи Неилл) патшалары туралы "Риг Темера тоэбаиге айр тайн" атты билік жөнінде өлең жазған. 1056 жылы жазғанда ол Ирландияның жоғары патшасын білмейтін, керісінше сол кездегі бірнеше патшаларды атады: (Дункан) Конхобар, Аэд, Гарбит, Диармит, Доншад (Дункан) және екі Ниалл. Бёрннің мәліметінше, бұл – Mide аймағынан Conchobar Ua Maíl Schechnaill, Connacht аймағынан Áed Ua Conchobair, Brega аймағынан Garbíth Ua Cathassaig, Leinster аймағынан Diarmait mac Maíl na mBó, Munster аймағынан Donnchad (Duncan) Mac Briain, Ailech аймағынан Niall mac Máel Sechnaill және Ulaid аймағынан Niall mac Eochada. Бёрн осыған ұқсас логикалық тұрғыдан қарап, тарихшылардың 11 ғасырда Уи Неилдің құлдырауына назар аударуы "өздерінің үгіт-насихатының табысына көрсетілген құрмет" болуы мүмкін деп санайды. Брайаннан кейін, өлеңдер мен жылнамаларда сипатталған Уи Неилдің жоғары патшалыққа монополиясы мүлдем жойылды. Cenél nEógain ішкі фракциялардың салдарынан қиындыққа тап болды, бұл Niall mac Eochada басшылығымен Ulaid-ке ықпалын кеңейтуге мүмкіндік берді. Ниалл мен Диармит мак Майл на Мбо одақтас болып, Ирландияның барлық шығыс жағалауын тиімді бақылады. Осы одақ Диармайтқа 1052 жылы Дублинді тікелей бақылауға мүмкіндік берді. 980 жылы Маэль Сехнаилл немесе 999 жылы Брайан сияқты, ол қаланы тонап, Гиберно-скандинавиялық билеушіні (Эчмарчач мак Рагнайл) қуумен ғана шектелмеді; бұрын-соңды болмаған қадам ретінде ол "шетелдіктердің" (ríge Gall) патшалығын өзіне алды.

(Duncan) Donnchad mac Brian styled himself as 'King of Ireland' after the death of Máel Sechnaill, but failed to gain recognition as such. A glossing of Baile In Scáil lists Flaitbertach Ua Néill as high king, but he proved unable even to control the north of Ireland. Neither was anyone else able to make a recognised claim for kingship over all of Ireland: according to Byrne, "what distinguished the great interregnum of 1022–72 from other periods in Irish history is that it was recognised as such by contemporary observers". Flann Mainistrech had written Ríg Themra tóebaige iar tain, a regnal poem on the Christian (Uí Néill) kings of Tara some time between 1014 and 1022. When he wrote in 1056 he evidently did not know any high king of Ireland, and instead lists a number of kings of the day: (Duncan) Conchobar, Áed, Garbith, Diarmait, Donnchad (Duncan) and two Nialls. According to Byrne, these are Conchobar Ua Maíl Schechnaill of Mide, Áed Ua Conchobair of Connacht, Garbíth Ua Cathassaig of Brega, Diarmait mac Maíl na mBó of Leinster, Donnchad (Duncan) Mac Briain of Munster, Niall mac Máel Sechnaill of Ailech and Niall mac Eochada of Ulaid. Following a similar line of reasoning, Byrne suggests that the focus from historians on the decline of the Uí Néill in the 11th century may be a "tribute to the success of their own propaganda". After Brian, the previous Uí Néill monopoly of high kingship as described in poems and chronicles was anyway broken for good. The Cenél nEógain suffered from internal factions, and this allowed the Ulaid, under Niall mac Eochada, to expand their influence. Niall and Diarmait mac Maíl na mBó became allies, and effectively controlled the whole east coast of Ireland. This alliance helped to make it possible for Diarmait to take direct control of Dublin in 1052. Unlike Máel Sechnaill in 980 or Brian in 999, he wasn't content with just looting the city and expelling the Hiberno Norse ruler (Echmarcach mac Ragnaill); in an unprecedented move he assumed the kingship "of the foreigners" (ríge Gall) himself.

Ирландия шіркеуінің реформасы

XII ғасырда Ирландия шіркеуінде маңызды реформалар жүргізілді. Бұл реформалар көбінесе бұрынғы секуляризацияға реакция ретінде қарастырылады, бірақ оларды үздіксіз дамудың бір бөлігі деп санауға да болады. Реформалар шіркеу ішіндегі қарым-қатынастарға және зайырлы саясатқа байланысты болды. XI ғасырға дейін Ирландиядағы шіркеу монастырлық сипатта болды, епископтар монастырьларда тұратын және тұрақты епархиялық құрылымы болмады. Дублин епархиясының ғасырдың басында қалай құрылғандығы нақты белгісіз, бірақ Ситрик Жибекқұйрық билік еткен кезде Дунан Дублин епископы болып тағайындалды, осылайша Ирландиядағы алғашқы епархия құрылды. Оның ізбасары Гилла Патраик Кентербери архиепискобы Ланфранкпен бірге шіркеуге қабылданды. Сол кезде Ланфранк Тоирдельбах Уа Брайан мен Гофрайдке реформалар туралы, әсіресе епископтарды шіркеуге қабылдау және симонияны жою туралы хаттар жіберді. Осыған дейін Кентербери Ирландия шіркеуіне билік етуді талап еткенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ, және Ланфранк та, Ансельм де Ирландия шіркеуіне қатысты Кентербери үшін тікелей билік туралы талаптар қойған жоқ. Тоирдельбах бұған жағымды жауап берген сияқты және 1080 жылы Дублинде синод шақырды. Тоирдельбах Кентерберимен ынтымақтастықты Ирландия шіркеуінің ішінде дәстүрлі түрде Cenél nEógain билік еткен Армагхтың ықпалын азайтудың жолы ретінде қарастырған болуы мүмкін. Гилла Патраиктің ізбасарлары Донггус Уа Айнлиу мен Самуил Уа Айнлиу де Кентербериде шіркеуге қабылданды, сондай-ақ 1096 жылы Уотерфордтың алғашқы епискобы Маэль Ису Уа Айнмир де. Маэль Исуды шіркеуге қабылдау туралы жазбаша өтініш, Эдмердің Historia Novorum еңбегінде сақталғандай, Мюнстер, Мид, Дублин және Ленстер епископтары қол қойды. Алайда Лимериктің алғашқы епискобы Гилла Эспаик Кентербериде емес, Армагтың Селахымен шіркеуге қабылданды. XII ғасырдағы шіркеу реформаларымен байланысты төрт негізгі синодтың біріншісі 1101 жылы Кашельде Мюрчертач Уа Брианның бастамасымен өтті. Бұл мәжіліске қанша адам қатысқаны белгісіз, бірақ оның кейбір қаулылары сақталған. Симония туралы қаулы, дінге кірмейтін адамдарға airchinnig (шіркеу мекемелерінің басшылары) болуға тыйым салу туралы және ақырында қандай қатынастар инцест деп есептелетінін анықтайтын қаулы бар. Бұл қаулылардың ешқайсысы радикалды емес, бірақ олар көбінесе Грегориан реформасына сәйкес деп түсіндіріледі. Екінші синод Ратбрейсайл синоды болды. Бұл синодқа пап өкілі Гилла Эспаик төрағалық етті және оған елу епископ, үш жүз діни қызметкер және үш мыңнан астам діндар қатысты, бұл Ирландия шіркеуінің монастырлықтан епархиялық және приходтық шіркеуге көшуін белгіледі. Ол екі провинцияны, Армаг пен Кашельдегі архиепископтарды құрды, ал Армагқа басымдық берілді, бұл Селахты Ирландия шіркеуінің бастысы етті. Әр провинция он екі аумақтық епархиядан тұрды. Дублин епархиясы кірмеді, өйткені ол Кентерберидің билігінде болды, бірақ оған орын ашық қалды, яғни Кашельдің астында тек он бір епархия жарияланды. Гилла, Целлах және Целлахтың ізбасары Маэль Маэдок Уа Моргаир, Киелі Малахия ретінде белгілі, реформа процесін алға жылжытты. Малахия Ферманг / Эйргиалла королі (Дункан) Доннад Уа Сербайлмен тығыз ынтымақтастық жасап, 1142 жылы Мелифонтта алғашқы ирланд цистерциан үйін құрды және Арруаизияның алғашқы августин қауымын құруға мүмкіндік берді. Малахия оларды Ирландия шіркеуінің ішінде монастырлық реформаның агенттері ретінде пайдаланды. Малахия 1136 жылы Арманың архиепископы қызметінен кетті, бірақ 1139 жылы Иннокентий II оны Ирландияға жергілікті папалық легат етіп тағайындады. 1139-140 жылдары континентке жасаған сапары кезінде Малахия Ратбрейзайлдегі таңдалған құрылымға папаның келісімін алуға ресми түрде тырысқан жоқ, алдымен Кашель мен Армагтағы екі архиепископқа паллия іздеді. Бұл алғашқы ұсыныс сәтсіз болды, бірақ Малахия бүкіл Ирландияның келісіміне қол жеткізгеннен кейін қайтадан өтініш беруді тапсырды. 1148 жылы Малахия екінші рет континентке сапар шегу алдында Сент-Патрик аралында синод шақырды. Ал ең басты қиындық Дублинмен келісімге келу болса керек. Ал қазіргі уақытта Ирландияның ең қуатты патшасы болған Тайрделбах Уа Конхобаир коннахтардың шіркеуге ықпалын күшейтуге тырысты. Шешім - метрополиялық кафедралардың санын екіден төртке дейін ұлғайту, Кашель мен Армагқа қоса Туам мен Дублинді қосу. Малахия папамен кездесуге бара жатқанда қайтыс болды, бірақ хабар басқа жолмен жеткізіліп, папаның мақұлдауы берілді. Папа Евгений III...

There were major reforms in the Irish church during the 12th century. These reforms have been generally interpreted as a reaction to previous secularisation, but could also be seen as a continuous development. The reforms had consequences for, and were influenced by, relations within the church as well as secular politics. Before the 11th century the church in Ireland was monastic, with bishops residing at monasteries and without a permanent diocesan structure. The circumstances surrounding the foundation of the diocese of Dublin early in the century are obscure, but at some point during the reign of Sithric Silkbeard Dúnán became Bishop of Dublin, thus establishing the first proper diocese in Ireland. His successor Gilla Pátraic was consecrated by Lanfranc, Archbishop of Canterbury, and on that occasion Lanfranc sent letters to Toirdelbach Ua Briain and Gofraid urging reforms, in particular regarding the consecration of bishops and the abolition of simony. There is no evidence of Canterbury claiming primacy over the church in Ireland prior to this, and neither Lanfranc nor Anselm ever made direct primatial claims for Canterbury in relation to the Irish church. Toirdelbach appears to have responded favourably to this, and convened a synod in Dublin in 1080 – the outcome of this synod is not known. Toirdelbach may have seen cooperation with Canterbury as a way to reduce the influence from Armagh, traditionally dominated by Cenél nEógain, within the church in Ireland. Gilla Pátraic's successors Donngus Ua hAingliu and Samuel Ua hÁingliu were also consecrated in Canterbury, and so was the first bishop of Waterford, Máel Ísu Ua hAinmire in 1096. The written request for Máel Ísu's consecration, as preserved in Eadmer's Historia Novorum, is subscribed by bishops from Munster, Mide, Dublin and Leinster. Gilla Espaic, the first bishop of Limerick, was however not consecrated in Canterbury, but probably by Cellach of Armagh. The first of the four main synods associated with the church reforms of the 12th century took place in Cashel in 1101, at the instigation of Muirchertach Ua Briain. How many who actually attended this synod is not known, but some of its decrees have been preserved. There is a decree on simony, on prohibition for laymen to become airchinnig (heads of ecclesiastical establishments) and finally a decree that defines what relationships are considered to be incestuous. None of these decrees are radical, but they are generally interpreted to be in line with the Gregorian reform. The second synod was the Synod of Rathbreasail. This synod, presided by Gilla Espaic as papal legate and attended by fifty bishops, three hundred priests and over three thousand laymen, marked the transition of the Irish church from a monastic to a diocesan and parish based church. It established two provinces, with archbishoprics at Armagh and Cashel, and prominence given to Armagh, making Cellach the primate of the church in Ireland. Each province consisted of twelve territorial dioceses. The see of Dublin was not included, as this was under primacy from Canterbury, but a place was left open for it, in the sense that only eleven dioceses were declared under Cashel. Gilla, Cellach and Cellach's successor Máel Máedóc Ua Morgair, better known as St. Malachy, drove the reform process onwards. Malachy, in close cooperation with (Duncan) Donnchad Ua Cerbaill, king of Fernmag/Airgialla, established the first Irish Cistercian house at Mellifont in 1142, and also facilitated the first Augustinian community of the Arrouaisian observance. Malachy used these as agencies of monastic reform within the Irish church. Malachy resigned as archbishop of Armagh in 1136, but was appointed native papal legate to Ireland by Innocent II in 1139. No formal attempts on getting papal approval for the structure chosen at Rathbreasail are known before Malachy sought pallia for the two incumbent archbishops at Cashel and Armagh during his trip to the Continent in 1139/40. This first bid was unsuccessful, but Malachy was told to reapply after he had gained the agreement of all Ireland. Before undertaking his second trip to the Continent in 1148, Malachy convened a synod at St Patrick's Island. The main challenge must have been to reach an accommodation with Dublin, and Tairrdelbach Ua Conchobair, presently the most powerful king in Ireland, was eager to increase Connacht influence on the church. The solution reached was to extend the number of metropolitan sees from two to four, with Tuam and Dublin included alongside Cashel and Armagh. Malachy died on his way to meet the pope, but the message was transmitted by other means and papal approval was granted. Pope Eugene III appointed cardinal John Paparo as papal legate, and sent him to Ireland with pallia for the four archbishops. Cardinal Paparo's first attempt to reach Ireland was stalled when king Stephen refused him safe conduct through England unless he pledged himself to do nothing in Ireland that would injure England's interests there. This was not acceptable for Paparo, who returned to Rome. It seems likely that this was an attempt by Stephen to prevent Paparo from bringing papal confirmation for an arrangement in Ireland that would finally extinguish Canterbury's claims in Ireland. In 1151 he returned and this time reached Ireland, his journey being facilitated by David I of Scotland. The Synod of Kells Mellifont was convened in 1152, with Paparo presiding as papal legate. The decrees from the synod are no longer extant, but some information is preserved through the Annals of the Four Masters and Geoffrey Keating's Foras Feasa ar Éirinn. The main result of the synod was the official papal sanctioning of the episcopal structure as created in 1111 and refined in 1148.

Нормандықтардың шапқыншылығы

Норманның Ирландияға басып кіруі екі кезеңді процесс болды, ол 1169 жылдың 1 мамырында басталды, онда Реймонд Фицджеральд басқарған жеке норман рыцарларының тобы Банноу, Уэксфорд графтығының жанына түсті. Бұл Лайнстердің қуылған патшасы Дермот МакМурроудың (Диармайт Мак Мурчада) өтінішімен болды, ол өз патшалығын қайтару үшін олардың көмегін сұрады. Содан кейін 1171 жылдың 18 қазанында Генрих II норман күштеріне бақылауын сақтау үшін Уотерфордқа әлдеқайда үлкен әскер жіберді. Осы процесте ол Дублинді басып алды және 1172 жылға дейін ирланд патшалары мен епископтарының адалдығын қабылдады, осылайша оның Анжу империясының бір бөлігін құрайтын "Ирландияның билеушілігін" құрды.