Кіріспе

Югославия көпүрлі шабуылдық ұшақ жобасын тоқтатты.

Novi Avion (серб кириллицасы: Нови Авион) – Югославияның SOKO ұшақ құрастырушы компаниясы жасауға тиіс болған төртінші буын көпүрлі шабуылдық ұшақ бағдарламасы. Ұшақ қысқартылған дельта қанатты және қанат алды бөлігі бар конфигурацияға ие болды, сондай-ақ шайқас жағдайында дыбыс жылдамдығынан асып өтуге қабілетті болды. Avion француз Dassault Aviation компаниясының Rafale шабуылдық ұшағымен бірнеше ортақ белгілеріне ие болды; Франция Avion бағдарламасы барысында Югославияға маңызды техникалық көмек көрсетті. Ұшақтың даму жұмыстарын Белградтағы Vazduhoplovno Tehnički Institut (VTI) (Аэронавтикалық техникалық институты) – бұрынғы Югославияның басты әскери техникалық институты, Dassault Aviation компаниясымен бірлесіп жүргізді. 1990 жылдардың соңы мен 2000 жылдардың басында Югославия Әуе күштерінің қарулануына енгізілген кезде, Avion елдің ескірген Микоян-Гуревич МиГ-21 ұшақтарын алмастыруға арналған еді. Сондай-ақ, осы типтің айтарлықтай экспорттық сатылымын күтуде. 1991 жылы өндіріс басталмас бұрын және ұшақтың алғашқы сынақ ұшуы жоспарланған күннен бір жыл бұрын, жеткіліксіз қаржыландыруға байланысты бағдарлама тоқтатылды. Avion Югославия соғыстарының басталуы және одан кейін елдің тарауы салдарынан тоқтатылды.

Өмірбаян

1980 жылдардың ортасында Югославияның саяси тәуелсіздігін арттыру және әскери техниканы өндіруде өзін-өзі қамтамасыз ету мақсатында Avion бағдарламасы басталды. Сол кезде Югославия барлық басқа әскери техниканы өндіруге қабілетті болғандықтан, әуедегі басымдықты ұшақтар импортқа тәуелді болатын жалғыз маңызды элемент еді. Avion, Югославия Әуе Күштерінің шамамен 120 Микоян-Гуревич МиГ-21 ұшағының орнын алмастыруы тиіс болды. Франция және Dassault Aviation компаниясының жаңа Rafale истребителі Avion дизайнына елеулі әсер етті. 1990 жылдары истребительге байланысты даму шығындарының жылдық 150 миллионнан 200 миллион АҚШ долларына жететіні күтілді. Дегенмен, кең ауқымды халықаралық ынтымақтастыққа деген осы үміттер көбінесе күмәнмен қарастырылған саяси факторлармен қиындыққа тап болды. 1990 жылы Flight International журналы Югославияның серіктестікке қатысты күш-жігері туралы былай деп жазды: «Бұл шынайы үміт болуы үшін, тіпті мүмкіншілікке ие болуы үшін, Шығыс Еуропада бұрынғыдан да күшті саяси өзгерістер қажет. Югославиямен Novi Avion жобасында жұмыс істегісі келетін батыс компаниялары үкіметтерінен технологияның қате қолға тиюіне сақ болуға ескерту алды». 1991 жылы Югославия бірнеше мемлекетке ыдырады, бұл Avion бағдарламасының дереу тоқтатылуына әкелді, себебі елдің бөлінуінен кейін истребитель өндірісін бастауға қажетті қаржылық ресурстар қол жетімді болмады. Хабарлама бойынша, бастапқыда қаржыландырудың жетіспеуіне байланысты жұмыс тоқтатылды, содан кейін шетелдік серіктестік келісімдерін алуға қосымша күш-жігер жұмсалды. Югослав соғыстарының басталуы және елдің толық құлдырауынан кейін, жобаны қайта жандандыру мүмкіндігі жоғары емес болды. Avion бағдарламасы тоқтатылған кезде, жоба аяқталуға шамамен бір жыл қалған еді. Осы уақытқа дейін бірнеше өндіріс орындары және ұшақтың кейбір элементтерінің, мысалы, кабинасының прототиптері салынған. Егер истребитель тоқтатылмаған болса, ол 1992 жылы алғашқы сынақ ұшуын жасауы тиіс еді. Авионның 2000 жылдардың ортасында әскери бөлімшелерге қосылуы күтілді.

Дизайн

Novi Avion төртінші буын көп мақсатты әскери ұшақ болды. Негізгі құрылымы бойынша, ол қысқартылған дельта канартты конфигурацияға ие болды. Сырттан Авион француздық Dassault Rafale ұшағына ұқсады, бірақ одан кішірек және тек бір қозғалтқышпен жабдықталған. Ол әртүрлі міндеттерді орындау үшін жобаланған, соның ішінде әуеде басымдық, ұстау, барлау, жерге шабуыл және кемелерге қарсы операциялар. Югославия Әскери-әуе күштерінің жоғары лауазымды өкілдерінің мәлімдемелеріне сәйкес, жобада композиттік материалдарды кеңінен пайдалану көзделген, олар құрылымның үлкен бөлігін құрауы тиіс еді. Ол интеграцияланған навигациялық/шабуыл жүйелері және көп мақсатты радар жүйесі сияқты әртүрлі жетілдірілген жүйелермен жабдықталуы керек еді. 1991 жылы жоба тоқтатылғанға дейін Авионды қуаттандыру үшін қозғалтқыш таңдалмады; алайда, Flight International журналының мәліметінше, екі ең мүмкін үміткер американдық General Electric F404 және француздық Snecma M88 турбореактивті қозғалтқыштары еді, соңғысы кейіннен Dassault Rafale ұшағын қуаттандыру үшін қолданылған. Сонымен қатар, ұшақ қызметте тасымалдайтын қару-жарақтардың көп бөлігі француздық жобаланған қару-жарақтар немесе Францияның көмегімен отандық өндірісте жасалған болуы мүмкін еді. Ұшақтың жобалау талаптарында салмаққа қатысты итеру күшінің арақатынасы 1:1-ден жоғары болуы керек деп есептелді. Ұшақтың теңіз деңгейіндегі күтілетін максималды жылдамдығы 1.1 Махтан кем болмауы керек еді, ал 36,000 фут (11,000 м) биіктіктегі максималды жылдамдығы шамамен 1.8 Махқа жететін болжанып еді.