Кіріспе
БҰҰ-ның мамандандырылған агенттігі
Халықаралық еңбек ұйымы (ХЕҰ) – БҰҰ агенттігі, халықаралық еңбек стандарттарын белгілеу арқылы әлеуметтік және экономикалық әділдікті ілгерілету мандатына ие. 1919 жылғы қазан айында Ұлттар Лигасының аясында құрылған, ол БҰҰ-ның ең алғашқы және ең көне мамандандырылған агенттіктерінің бірі болып табылады. ХЕҰ-ның 187 мүше мемлекеті бар: БҰҰ-ның 193 мүшесінің 186-сы және Кук аралдары. Штаб-пәтері Швейцарияның Женева қаласында орналасқан, әлем бойынша 40-қа жуық өкілдігі бар, 107 елде 3381 қызметкер жұмыс істейді, олардың 1698-і техникалық ынтымақтастық бағдарламалары мен жобаларында еңбек етеді. ХЕҰ стандарттарының мақсаты – еркіндік, теңдік, қауіпсіздік және қадір-қасиет жағдайында қолжетімді, өнімді және тұрақты жұмысты бүкіл әлемде қамтамасыз ету. Олар 189 конвенция мен келісімшартта баяндалған, олардың сегізі 1998 жылғы «Еңбек саласындағы негізгі қағидалар мен құқықтар туралы декларация» бойынша негізгі болып саналады; олар бірлесіп, бірлесу еркіндігі мен ұжымдық келіссөздер жүргізу құқығының тиімді танылуын, мәжбүрлі немесе міндетті еңбекті жоюды, бала еңбегін тоқтатуды және жұмыс істеу және кәсіптік қызмет саласындағы кемсітушілікті жоюды қорғайды. ХЕҰ халықаралық еңбек құқығының дамуына маңызды үлес қосады. БҰҰ жүйесіндегі ұйымның ерекше үшжақты құрылымы бар: барлық стандарттар, саясаттар мен бағдарламалар үкіметтер, жұмыс берушілер және жұмысшылар өкілдерінің талқылауын және бекітуін қажет етеді. Бұл қағида ХЕҰ-ның үш негізгі органында сақталады: Халықаралық еңбек конференциясы, ол халықаралық еңбек стандарттарын әзірлеу үшін жыл сайын шақырылады; атқарушы кеңес ретінде жұмыс істейтін және агенттіктің саясатын және бюджетін анықтайтын Басқарушы орган; және ұйымды басқаратын және қызметін іске асыратын тұрақты хатшылық – Халықаралық еңбек бюросы. Хатшылықты Бас директор, Того азаматы Гилберт Хунгбо басқарады, ол 2022 жылы Басқарушы органмен сайланды. 1969 жылы ХЕҰ ұлттар арасындағы бауырластық пен бейбітшілікті нығайтқаны, жұмысшыларға лайықты еңбек пен әділдік сыйлағаны және басқа да дамып келе жатқан елдерге техникалық көмек көрсеткені үшін Нобель бейбітшілік сыйлығымен марапатталды. 2019 жылы ұйым Жұмыс күшінің болашағы жөніндегі жаһандық комиссияны құрды, оның есебі үкіметтерге 21 ғасырдың еңбек ортасының күрделі мәселелерін шешуге бағытталған он ұсыныс жасады; оларға жалпыға бірдей еңбек кепілдігі, туғаннан бастап қарттыққа дейін әлеуметтік қорғау және өмір бойы білім алу құқығы кіреді. Халықаралық дамуға баса назар аударғандықтан, ол БҰҰ Даму тобының мүшесі болып табылады – БҰҰ ұйымдарының тұрақты даму мақсаттарына қол жеткізуге бағытталған коалициясы.
Басқару, ұйым және мүшелік
БҰҰ-ның басқа мамандандырылған мекемелерінен өзгеше, Халықаралық еңбек ұйымының (ХЕҰ) үш тараптан тұратын басқару құрылымы бар. Ол 187 мүше мемлекеттің үкіметтерін, жұмыс берушілерін және жұмыскерлерін біріктіріп, еңбек стандарттарын белгілейді, саясатты әзірлейді және барлық әйелдер мен ерлер үшін лайықты еңбек жағдайын қамтамасыз ететін бағдарламалар құрайды. Бұл құрылымның мақсаты – ХЕҰ еңбек стандарттарында, саясатында және бағдарламаларында барлық үш тараптың пікірлері ескерілуін қамтамасыз ету, алайда үкіметтердің өкілдері басқа екі тараптан екі есе көп.
Басқарушы орган
Басқарушы орган – Халықаралық еңбек ұйымының атқару органы болып табылады. Ол жылына үш рет, наурыз, маусым және қараша айларында отырыс өткізеді. Басқарушы орган МЕҰ саясаты бойынша шешімдер қабылдайды, Халықаралық еңбек конференциясының күн тәртібін бекітеді, Конференцияға ұсыну үшін Ұйымның Бағдарламасы мен Бюджетінің жобасын қабылдайды, Бас директорды сайлайды, мүше мемлекеттерден еңбек мәселелері бойынша ақпарат сұрайды, тергеу комиссияларын тағайындайды және Халықаралық еңбек бюросының жұмысын қадағалайды. Басқарушы органның құрамына 56 толық мүше (28 үкімет өкілі, 14 жұмыс беруші және 14 жұмысшы) және 66 орынбасар мүше (28 үкімет өкілі, 19 жұмыс беруші және 19 жұмысшы) кіреді. Үкімет өкілдерінің он орыны басты өнеркәсіптік мемлекеттерге – Бразилия, Қытай, Франция, Германия, Үндістан, Италия, Жапония, Ресей Федерациясы, Ұлыбритания және АҚШ-қа тұрақты берілген. Қалған үкімет өкілдерін Конференция үш жыл сайын сайлайды (соңғы сайлау 2021 жылдың маусым айында өтті). Жұмыс берушілер мен жұмысшылар мүшелері жеке тұлға ретінде сайланады.
Халықаралық еңбек конференциясы
Жыл сайын Женевада Халықаралық еңбек ұйымы Халықаралық еңбек конференциясын (ХЕК) ұйымдастырады, онда конвенциялар мен ұсынымдарды қоса алғанда, ХЕК-тің жалпы саясаты белгіленеді. «Халықаралық еңбек парламенті» деп белгілі конференция МЕҰ-ның жалпы саясаты, жұмыс бағдарламасы және бюджеті туралы шешімдер қабылдайды, сондай-ақ Басқарушы орган сайланады. Алғашқы конференция 1919 жылы өтті: төмендегі Соғыс аралық кезеңге қараңыз. Әрбір мүше мемлекет үкімет өкілінен, жұмыс беруші өкілінен және жұмысшы өкілінен тұратын делегация арқылы өкілдік етеді. Олардың барлығы жеке дауыс беру құқығына ие, және барлық дауыс тең, делегаттың мүше мемлекетінің халқына қарамастан. Жұмыс берушілер мен жұмысшылардың өкілдері әдетте жұмыс берушілер мен жұмысшылардың ең өкілді ұлттық ұйымдарымен келісім бойынша таңдалады. Көбінесе жұмысшылар мен жұмыс берушілердің өкілдері дауыс беруді үйлестіреді. Барлық делегаттардың құқықтары тең, және олар топтап дауыс беруге міндетті емес. Делегаттар кеңесшілермен және орынбасарлармен бірге қатыса алады, олардың барлығы бірдей құқықтарға ие: өз пікірлерін еркін білдіре алады және қалағандай дауыс бере алады. Осы көзқарастардың алуан түрлілігі шешімдерді үлкен көпшілік дауысымен немесе бірауыздан қабылдауға кедергі келтірмейді. Конференцияға мемлекет басшылары мен премьер-министрлер де қатысады. Халықаралық ұйымдар, мемлекеттік және басқа да ұйымдар байқаушы ретінде қатысады. Халықаралық еңбек конференциясының 109-шы сессиясы 2020 жылдан 2021 жылдың мамырына дейін кейінге шегерілді және COVID-19 пандемиясының салдарынан онлайн форматта өтті. Бірінші отырыс 2021 жылдың 20 мамырында Женевада өтіп, лауазымды тұлғаларды сайлауға арналды. Келесі отырыстар маусым, қараша және желтоқсан айларында өтті. 110-шы сессия 2022 жылдың 27 мамырынан 11 маусымына дейін өтті. 2023 жылдың маусым айында Халықаралық еңбек конференциясының 111-ші сессиясы өтті.
Хаттамалар
Бұл құрал келісімдерді икемдеуге немесе әртүрлі мәселелер бойынша ережелерді өзгерту немесе қосу арқылы міндеттемелерді күшейту үшін пайдаланылады. Хаттамалар әрқашан Келісімдермен байланысты, тіпті олар халықаралық шарттар болғанымен, жеке өздігінен жарамайды. Келісімдер сияқты, Хаттамалар да ратификациялануы мүмкін.
Ұсыныстар
Ұсынымдардың конвенциялар сияқты міндетті күші жоқ және ратификацияға жатпайды. Ұсынымдар конвенциялармен бірге қабылданып, оларды қосымша немесе толықрақ ережелермен толықтыруы мүмкін. Ал басқа жағдайларда ұсынымдар жеке қабылданып, нақты конвенциялардан өзге мәселелерді де қарастыруы мүмкін.
Шығу тегі
Халықаралық еңбек ұйымы Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Ұлттар Лигасының құрамында құрылғанмен, оның негізін қалаушылар 1919 жылға дейін әлеуметтік ой-пікір мен іс-қимыл саласында үлкен жетістіктерге қол жеткізді. Негізгі мүшелер бұрынғы жеке кәсіби және идеологиялық желілер арқылы бір-бірін жақсы білген, онда олар әлеуметтік саясат бойынша білім, тәжірибе және идеялармен алмасып тұрды. Соғысқа дейінгі "эпистемалық қауымдастықтар", мысалы, 1900 жылы құрылған Халықаралық еңбек заңнамасы қауымдастығы (IALL) және социалистік Екінші Интернационал сияқты саяси желілер, халықаралық еңбек саясатын институционализациялаудың шешуші факторы болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі эйфорияда "құруға болатын қоғам" идеясы ХЕҰ архитекторларының әлеуметтік инженериясына ықпал ететін маңызды катализатор болды. Жаңа ғылым саласы ретінде халықаралық еңбек құқығы әлеуметтік реформаларды іске асыру үшін пайдалы құралға айналды. Құрылтайшы мүшелердің – әлеуметтік әділдік пен лайықты жұмысқа құқық – деген утопиялық идеалдары 1919 жылғы Париж бейбітшілік конференциясында жасалған дипломатиялық және саяси келісімдермен өзгертілді, бұл ХЕҰ-ның идеализм мен прагматизм арасындағы тепе-теңдігін көрсетті. Британдық лейбористік партия "Еңбек және жаңа әлеуметтік тәртіп" деген атпен өзінің қайта құру бағдарламасын жариялады. 1918 жылдың ақпан айында үшінші одақтас еңбек және социалистік конференциясы (Ұлыбритания, Франция, Бельгия және Италия делегаттарының қатысуымен) халықаралық еңбек құқықтарын қорғауды, құпия дипломатияны тоқтатуды және басқа да мақсаттарды қолдайтын баяндамасын жариялады. 1918 жылдың желтоқсан айында Американың Еңбек Федерациясы (АЕФ) өзінің ерекше саяси емес баяндамасын жариялады, онда ұжымдық келіссөздер арқылы көптеген кезеңдік жақсартуларға қол жеткізуге шақырылды.
IFTU Берн конференциясы
Соғыс аяқталуға жақын келгенде, соғыстан кейінгі әлемге қатысты екі балама көзқарас пайда болды. Біріншісі 1919 жылдың шілде айында Швейцарияның Берн қаласында кездесу шақыруды ұсынған Халықаралық кәсіподақтар федерациясы (ХКФ) болды. Берн кездесуінде ХКФ-ның болашағы және соңғы бірнеше жылда жасалған әртүрлі ұсыныстар қарастырылуы тиіс еді. ХКФ сондай-ақ Орталық державалардың делегаттарын тең құқықты мүшелер ретінде қабылдауды ұсынды. AFL президенті Сэмюэл Гомперс, өз елдерінің соғысқа себеп болуына кінәлі деп есептейтін Орталық державалар делегаттарының бағынышты рөлде болуын қалағандықтан, кездесуді бойкоттады. Оның орнына Гомперс президент Вудро Вильсонның Он төрт тармағын платформа ретінде ғана қарастыратын Париждегі кездесуді қолдады. Американдық бойкотқа қарамастан, Берн кездесуі жоспарланғандай өтті. Берн конференциясының соңғы баяндамасында жалақылы еңбекті тоқтату және социализмді орнату талап етілді. Егер осы мақсаттарға бірден қол жеткізілмесе, Ұлттар Лигасына қарасты халықаралық орган жұмысшылар мен кәсіподақтарды қорғау үшін заңдар қабылдап, оларды орындауға тиіс болды. Сондай-ақ, өнеркәсіптегі жұмыс уақыты, жұмыссыздық, аналардың қорғалуы, әйелдердің түнгі жұмысы, ең төменгі жас шегі және өнеркәсіптегі жасөспірімдердің түнгі жұмысы мәселелерін қарастыратын алғашқы алты Халықаралық еңбек конвенциясы қабылданды. Атақты француз социалисі Альберт Томас оның бірінші бас директоры болды. Ашық наразылық пен қатаң сынға қарамастан, қайта құрылған Халықаралық кәсіподақтар федерациясы (ХКФ) бұл механизмге жылдам бейімделді. ХКФ халықаралық қызметін Халықаралық еңбек ұйымының (ХЕҰ) лоббилік жұмысына бағыттады. Құрылған кезде АҚШ үкіметі ХЕҰ-ның мүшесі емес еді, себебі АҚШ Сенаты Ұлттар Лигасының шартын қабылдамады, сондықтан АҚШ оның кез келген мекемесіне қосыла алмады. Франклин Делано Рузвельт АҚШ президенті болып сайланғаннан кейін, жаңа әкімшілік Лигаға мүшеліксіз ХЕҰ-ға қосылуға жаңа күш салды. 1934 жылдың 19 маусымында АҚШ Конгресі президентке Ұлттар Лигасына қосылмай-ақ ХЕҰ-ға қосылуға рұқсат беретін бірлескен қаулыны қабылдады. 1934 жылдың 22 маусымында ХЕҰ АҚШ үкіметін ұйымға қосылуға шақыратын қаулы қабылдады. 1934 жылдың 20 тамызында АҚШ үкіметі оң жауап берді және ХЕҰ-да өз орнын алды.
Соғыс уақыты мен Біріккен Ұлттар Ұйымы
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, Швейцария неміс әскерлерімен қоршалғанда, ХЕҰ директоры Джон Г. Винант Женевадан кету туралы шешім қабылдады. 1940 жылдың тамызында Канада үкіметі ресми түрде ХЕҰ-ны Монреальдегі МакГилл университетінде орналасуға шақырды. Қырық қызметкер уақытша кеңселерге көшірілді және 1948 жылға дейін МакГиллден жұмысын жалғастырды. ХЕҰ 1946 жылы Лига таратылғаннан кейін Біріккен Ұлттар Ұйымы жүйесіндегі алғашқы мамандандырылған мекеме болды. Оның конституциясына, өзгерістер енгізілгендей, ұйымның мақсаттары мен міндеттері туралы Филадельфия декларациясы (1944) кіреді.
Салқын соғыс дәуірі
1950 жылдардың соңында ұйымға тәуелсіздік алған бұрынғы отарлардың мүшелікке қабылдану мүмкіндігін қарастыру қажеттілігі туды және оған қысым көрсетілді; 1963 жылғы Бас директордың баяндамасында әлеуетті жаңа мүшелердің қажеттіліктері алғаш рет мойындалды. Әлемдік жағдайдағы осы өзгерістер ұйым ішіндегі орнықты саясатқа теріс әсер етті және ұйымның АҚШ-пен болашақтағы мәселелерінің алғы шарты болды. 1970 жылдың шілдесінде Кеңес Одағынан көмекші бас директор тағайындалғаннан кейін АҚШ ХЕҰ-ға берілетін қаржылық қолдаудың 50%-ын тоқтатты. Бұл тағайындау (ХЕҰ-ның британдық бас директоры К. Уилфред Дженкс жасаған) AFL–CIO президенті Джордж Мини және Нью-Джерси штатының Ассамблеясының депутаты Джон Э. Руниден айқын сынға ұшырады. Дегенмен, қаражат ақыры төленді. 1975 жылдың 12 маусымында ХЕҰ Палестина Азат ету ұйымына өз мәжілістерінде бақылаушы статусын беруге дауыс берді. АҚШ және Израиль өкілдері мәжілістен шығып кетті. АҚШ Өкілдер палатасы кейіннен қаржыны тоқтатты. АҚШ 1975 жылдың 6 қарашасында ұйымнан толықтай шығатынын хабарлады, бұл ұйымның саясилануына байланысты болды. АҚШ сондай-ақ, коммунистік елдерден келген өкілдердің құрамында үкімет, жұмысшылар және жұмыс берушілерді қамтитын нағыз "үш тарапты" емес екенін мәлімдеді, себебі олардың экономикалық құрылымы олай болмайтын. Шығу 1977 жылдың 1 қарашасында күшіне енді. 1981 жылы Польша үкіметі әскери жағдай режимін жариялады. Бұл «Солидарность» қозғалысының қызметін тоқтатты және оның көптеген жетекшілері мен мүшелерін қамауға алды. ХЕҰ-ның Ассоциация еркіндігі жөніндегі комитеті 1982 жылғы Халықаралық еңбек конференциясында Польшаға шағым түсірді. Тергеу жүргізу үшін құрылған комиссия Польшаның 1957 жылы ратификациялаған Ассоциация еркіндігі туралы 87- және кәсіподақ құқықтары туралы 98-конвенцияларын бұзғанын анықтады. ХЕҰ және көптеген басқа елдер мен ұйымдар Польша үкіметіне қысым көрсетті, нәтижесінде ол 1989 жылы «Солидарность» қозғалысына заңды мәртебе берді. Сол жылы үкімет пен «Солидарность» арасында дөңгелек үстел форматында келіссөздер өтті, нәтижесінде ХЕҰ принциптеріне сәйкес ұйымды қайта заңдастыру шарттары туралы келісімге қол жеткізілді. Үкімет сондай-ақ Польшада Екінші дүниежүзілік соғыстан бері өткізілген алғашқы еркін сайлауды өткізуге келісті.
In July 1970, the United States withdrew 50% of its financial support to the ILO following the appointment of an assistant director general from the Soviet Union. This appointment (by the ILO's British director general, C. Wilfred Jenks) drew particular criticism from AFL–CIO president George Meany and from New Jersey Assemblyman John E. Rooney. However, the funds were eventually paid. On 12 June 1975, the ILO voted to grant the Palestinian Liberation Organization observer status at its meetings. Representatives of the United States and Israel walked out of the meeting. The U. S. House of Representatives subsequently decided to withhold funds. The United States gave notice of full withdrawal on 6 November 1975, stating that the organization had become politicized. The United States also suggested that representation from communist countries was not truly "tripartite"—including government, workers, and employers—because of the structure of these economies. The withdrawal became effective on 1 November 1977. In 1981, the government of Poland declared martial law. It interrupted the activities of Solidarność detained many of its leaders and members. The ILO Committee on Freedom of Association filed a complaint against Poland at the 1982 International Labour Conference. A Commission of Inquiry established to investigate found Poland had violated ILO Conventions No. 87 on freedom of association and No. 98 on trade union rights, which the country had ratified in 1957. The ILO and many other countries and organizations put pressure on the Polish government, which finally gave legal status to Solidarność in 1989. During that same year, there was a roundtable discussion between the government and Solidarnoc which agreed on terms of relegalization of the organization under ILO principles. The government also agreed to hold the first free elections in Poland since the Second World War.
ХЕҰ штаб-пәтері
Халықаралық еңбек ұйымының штаб-пәтері Швейцарияның Женева қаласында орналасқан. 1919 жылы құрылған алғашқы айларында кеңселері Лондон қаласында болды, бірақ 1920 жылдың жазында Женеваға көшірілді. Женевадағы алғашқы орны – Ариана иелігіндегі Прегни төбесіндегі ғимарат, бұл ғимарат бұрын Тхудикум пансионаты болып пайдаланылған, ал қазір Халықаралық Қызыл Крест комитетінің бас кеңсесі орналасқан. Кеңсе кеңейген сайын, Жорж Эпитау жобалаған және 1926 жылы ашылған Леман көлінің жағасындағы арнайы салынған штаб-пәтеріне көшірілді (қазіргі уақытта Дүниежүзілік сауда ұйымының орталығы). Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде кеңсе уақытша Монреаль қаласындағы Макгилл университетіне көшірілді. Қазіргі уақытта ХЕҰ штаб-пәтері оның алғашқы орнынан көп алшақтамай, Прегни төбесінде орналасқан. Евгений Боден, Пьер Луиджи Нерви және Альберто Каменцинд жобалаған, 1969–1974 жылдар аралығында қатаң рационалистік стильде салынған екі ойыс қыры бар тікбұрышты блок, құрылыс кезінде Швейцариядағы ең ірі әкімшілік ғимарат болып табылды.
Еңбек статистикасы
ХЕҰ еңбек статистикасының маңызды көзі болып табылады. Еңбек статистикасы – мүше мемлекеттерге еңбек стандарттарын жақсарту жолындағы прогресті бақылау үшін маңызды құрал. Статистикалық жұмысының аясында ХЕҰ бірнеше деректер базасын ұстап тұрады. Бұл деректер базасы 200-ден астам ел үшін 11 негізгі деректер жиынтығын қамтиды. Сонымен қатар, ХЕҰ еңбек статистикасының бірнеше жинақтарын жариялайды, мысалы, Еңбек нарығының негізгі көрсеткіштері (KILM). KILM еңбекке қатысу деңгейі, жұмыспен қамту, жұмыссыздық, білім деңгейі, еңбек ақысы және экономикалық өнімділік бойынша 20 негізгі көрсеткішті қамтиды. Бұл көрсеткіштердің көпшілігі басқа ұйымдармен дайындалған. Мысалы, АҚШ Еңбек статистика бюросының Халықаралық еңбек салыстыру бөлімі өндірістегі сағаттық еңбекақы көрсеткішін әзірлейді. АҚШ Еңбек департаменті сондай-ақ Халықаралық еңбек істері бюросы жариялаған балалар еңбегі немесе мәжбүрлі еңбекпен өндірілген тауарлар тізімін қамтитын жылдық есепті жариялайды. 2014 жылғы желтоқсанда жаңартылған есепте барлығы 74 ел және 136 тауар тізімделген.
Оқыту және оқыту бөлімдері
Халықаралық еңбек ұйымының халықаралық оқыту орталығы (ITCILO) Италияның Турин қаласында орналасқан. Турин университетінің құқық факультетімен бірлесіп, ITCILO Еңбек ұйымының қызметкерлері мен хатшылығының мүшелеріне оқытуды ұсынады, сондай-ақ білім беру бағдарламаларын да ұсынады. ITCILO жыл сайын әлемнің түкпір-түкпірінен келген 11 000-ға жуық адамға 450-ден астам оқу және білім беру бағдарламалары мен жобаларын ұсынады. Мысалы, ITCILO дамуды басқару саласында магистрлік бағдарламаны ұсынады, оның мақсаты ынтымақтастық және даму саласындағы мамандарды даярлау.
Бала еңбегі
Бала еңбегі термині көбінесе балаларды балалық шағынан, олардың мүмкіндіктерінен, қадір-қасиетінен айырып, дене және психикалық дамуына зиян келтіретін жұмыс ретінде анықталады. Бала еңбегі – балаларға психикалық, физикалық, әлеуметтік немесе моральдық тұрғыдан қауіпті және зиянды жұмысты білдіреді. Бұған олардың мектепке бару мүмкіндігінен айырылуы, ертерек мектептен шығарылуға мәжбүр болуы немесе мектеппен қатар аса ауыр және ұзақ жұмыс істеуге тырысуы да кіруі мүмкін, бұл олардың біліміне кедерес келтіреді. Бала еңбегінің ең қатал түрлеріне балаларды құлдыққа салу, оларды отбасыларынан айыру, қауіпті жағдайлар мен ауруларға ұшырату және үлкен қалалардың көшелерінде өздерін-өздері асырауға мәжбүрлеу жатады – көбінесе өте ерте жаста. Нақты "жұмыс" түрлерін бала еңбегі деп санау баланың жасына, атқарылатын жұмыстың түрі мен сағат санына, жұмыс жағдайларына және әр елдегі мақсаттарға байланысты. Осы сұраққа берілетін жауап елдер арасында, сондай-ақ елдер ішіндегі салалар бойынша да өзгеше болады.
Халықаралық еңбек ұйымының бала еңбегіне қарсы әрекеті
Халықаралық еңбек ұйымының Бала еңбегін жою жөніндегі халықаралық бағдарламасы (IPEC) 1992 жылы бала еңбегін кезең-кезеңімен жоюды мақсат етіп құрылды. Бұл мақсатқа елдердің осы мәселені шешуге қабілетін арттыру және бала еңбегіне қарсы күреске бағытталған жаһандық қозғалысты ынталандыру арқылы қол жеткізілуі тиіс болды. Қазіргі таңда IPEC 88 елде қызмет етеді, ал 2008 жылы техникалық ынтымақтастық жобаларына жұмсалған қаржы 61 миллион АҚШ долларынан асты. Бұл өз түріндегі ең ірі бағдарлама және ХЕҰ-ның ең ірі операциялық бағдарламасы болып табылады. IPEC-тің серіктестерінің саны мен ауқымы жылдар бойына кеңейіп, қазір жұмыс берушілер мен жұмысшылар ұйымдары, басқа халықаралық және мемлекеттік органдар, жеке кәсіпорындар, қоғамдық ұйымдар, ҮЕҰ, бұқаралық ақпарат құралдары, парламентарийлер, сот жүйесі, университеттер, діни ұйымдар, балалар мен олардың отбасыларын қамтиды. Бала еңбегін жою жөніндегі IPEC-тің жұмысы – Халықаралық еңбек ұйымының Лайықты жұмыс күнтәртібінің маңызды бөлігі. Бала еңбегі балалардың жақсы болашаққа қажетті білім мен дағдыларды алуына кедеріс келтіреді. ХЕҰ сондай-ақ төрт жыл сайын Бала еңбегін жою жөніндегі жаһандық конференция өткізеді. Соңғы конференция 2022 жылдың 15-20 мамырында Оңтүстік Африканың Дурбан қаласында өтті. Халықаралық еңбек ұйымы 2002 жылдан бастап маусымның 12-сін Дүниежүзілік бала еңбегіне қарсы күн ретінде белгіледі, бұл бала еңбегімен күресу үшін әлемдік деңгейде хабардарлықты арттыруға және шаралар қабылдауға бағытталған жылдық іс-шара. Тұрақты даму мақсаттарымен үйлесімді, бұл іс-шара 2025 жылға қарай құлдық және балаларды әскери қызметке пайдалану сияқты оның ең қатыгез түрлерін жоюға баса назар аударады. ХЕҰ балалардың дамуы мен біліміне кедеріс келтіретін зиянды бала еңбегі мен олардың өсуі мен біліміне қолдау көрсететін қалыпты жұмысты ажыратады. 2023 жылы Дүниежүзілік күннің тақырыбы – «Баршаға әлеуметтік әділдік. Бала еңбегін тоқтату!» – әлеуметтік әділдікке жету үшін жаһандық күш-жігерді жаңаруға шақырады және барлық балаларды бала еңбегінен қорғау үшін ХЕҰ конвенциялары № 138 және № 182-нің әмбебап ратификациясы мен орындалуының маңыздылығын атап көрсетеді.
Түпкiлiктi қоғамдастықтардағы ерекшеліктер
Еңбекке қатысты әртүрлі мәдени көзқарастар болғандықтан, ХЕҰ жергілікті мәдениетті, дәстүрлерді және ұлттық ерекшеліктерді қорғау үшін, 169, 107, 138 және 182 нөмірлі конвенциялар сияқты, мәдени сезімталдық танытқан бірқатар мандаттар әзірледі. 138 және 182 нөмірлі конвенциялар балалар еңбегіне қарсы күресте жетекші рөл атқарады, ал 107 және 169 нөмірлі конвенциялар жергілікті және тайпалық халықтардың құқықтарын қамтамасыз етеді және олардың өзінің даму басымдықтарын анықтау құқығын қорғайды. Көптеген жергілікті қауымдастықтарда ата-аналар балалардың жұмыс істеу және күнделікті өмірге қатысу арқылы маңызды өмірлік сабақтарды алады деп сендіреді. Жұмыс – балаларды болашақта ересектер ретінде атқаратын міндеттерге дайындайтын оқу процесі ретінде қарастырылады. Отбасының және баланың әл-ауқаты мен тіршілігі – бүкіл отбасы мүшелерінің бірлескен жауапкершілігі деп есептеледі. Олар жұмысты баланың даму процесінің ажырамас бөлігі деп санайды. Балалар еңбегіне қатысты осындай көзқарас сақталғанына қарамастан, көптеген балалар мен ата-аналар жергілікті қауымдастықтарда білімді жоғары бағалайды. SAP FL мәжбүрлі еңбек практикасының индикаторларын жасады және мәжбүрлі еңбек туралы зерттеулерді жариялады.
Дүниежүзілік форум кездесулері
Халықаралық еңбек ұйымы бизнес және жұмыспен қамтудың белгілі салаларына қатысты мәселелер бойынша тұрақты халықаралық үшжақты жиналыстар мен жаһандық диалог алаптарын ұйымдастырады, мысалы, әлемдік теңіз тасымалы үшін контейнерлерді жинаудағы жеткізу тізбегінің қауіпсіздігі (2011 ж.) және ерте балалық шақтағы білім берудегі еңбек жағдайлары (2012 ж.).
Мәжбүрлі еңбек
Халықаралық еңбек ұйымы мәжбүрлі еңбекке қарсы күресті өзінің басты басымдықтарының бірі деп есептейді. Соғыс аралық жылдары бұл мәселе көбінесе отаршылдық құбылысы ретінде қарастырылды, ал ХЕҰ-ның негізгі мақсаты – отаршылдық аумақтарының халқын экономикалық мүдделердің ең ауыр зұлымдықтарынан қорғайтын минималды стандарттарды орнату болды. 1945 жылдан кейін мақсат біркелкі және әмбебап стандартты қалыптастыруға өзгерді, бұл Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде саяси және экономикалық себептермен туындаған мәжбүрлі еңбек жүйелері туралы білімнің артуымен байланысты болды. Алайда, суық соғыс және отаршылдық державалардың талаптары талқылауларға кедергі келтірді. 1960 жылдардан бастап еңбек стандарттарын адам құқықтарының бір бөлігі ретінде жариялау, тез экономикалық дамуды ілгерілетіп, еңбек саласында ерекше өкілеттіктерді қолдану қажеттігін мәлімдеген постколониалды елдердің үкіметтерінің әрекеттерінен әлсіреді. 1998 жылдың маусым айында Халықаралық еңбек конференциясы Еңбектегі негізгі принциптер мен құқықтар туралы декларацияны және оның іске асыру жоспарын қабылдады. Бұл декларация мүше мемлекеттерді бірлесу бостандығын және ұжымдық келіссөздерді құрметтеуге, дамытуға және іске асыруға, мәжбүрлі еңбектің барлық түрлерін жоюға, бала еңбегін тиімді тоқтатуға, жұмысқа орналастыру және кәсіптік қызмет саласындағы кемсітушілікті жоюға міндеттейді. Декларацияны қабылдаумен бірге ХЕҰ декларацияны ілгерілетуге бағытталған InFocus бағдарламасын құрды, ол декларациямен байланысты есеп беру процестері мен техникалық ынтымақтастық шараларына жауапты, сондай-ақ хабардар ету, әсер ету және білім беру жұмыстарын жүзеге асырады. 2001 жылдың қарашасында InFocus бағдарламасының мәжбүрлі еңбек туралы алғашқы жаһандық есебі жарияланғаннан кейін, ХЕҰ басқару органы 1998 жылғы Еңбектегі негізгі принциптер мен құқықтарды жариялау және оларды іске асыру жөніндегі кең ауқымды жұмыстың бір бөлігі ретінде мәжбүрлі еңбекке қарсы күрес жөніндегі арнайы іс-қимыл бағдарламасын (SAP FL) құрды. SAP FL құрылғаннан бері мәжбүрлі еңбектің түрлі формалары туралы әлемдік хабардарлықты арттыруға және оның көріністеріне қарсы күреске жұмылдыруға бағытталды. Одан бері мәжбүрлі еңбектің түрлі аспектілері бойынша бірнеше тақырыптық және елдік зерттеулер мен сараптамалар жүргізілді, мысалы, қарыздық еңбек, адам саудасы, мәжбүрлі үй шаруашылығы, ауылдық тәуелділік және мәжбүрлі түрме еңбегі. 2013 жылы SAP FL Халықаралық еңбек ұйымының Жұмыс орнындағы негізгі принциптер мен құқықтар бөліміне (FUNDAMENTALS) біріктірілді, бұл мәжбүрлі және бала еңбегіне қарсы күрестің күшін біріктіріп, 8.7 Альянсы аясында жұмыс істеуге мүмкіндік берді. Мәжбүрлі еңбекке қарсы күрестің маңызды құралы – 2014 жылы Халықаралық еңбек конференциясымен қабылданған ХЕҰ-ның мәжбүрлі еңбек туралы хаттамасы болды. Ол 2015 жылы екінші рет ратификацияланды және 2016 жылдың 9 қарашасында күшіне енді. Жаңа хаттама 1930 жылы қабылданған ХЕҰ-ның мәжбүрлі еңбек туралы 29-конвенциясын адам саудасы сияқты қазіргі заманғы құбылыстарды қамту үшін жаңартады. Оған қоса берілген 203-ұсыным оны іске асыру бойынша техникалық нұсқаулар береді. 2015 жылы ХЕҰ Халықаралық жұмыс берушілер ұйымымен (IOE) және Халықаралық кәсіподақ конфедерациясымен (ITUC) бірлесіп, заманауи құлдықты жою жөніндегі жаһандық науқанды бастады. "50 for Freedom" науқаны халықтың қолдауын жұмылдыруға және елдерді ХЕҰ-ның мәжбүрлі еңбек туралы хаттамасын ратификациялауға шақыруға бағытталған.
Ең төменгі жалақы туралы заң
Ең төменгі жалақы құқығын қорғау мақсатында Халықаралық еңбек ұйымы 1928 жылғы «Ең төменгі жалақыны белгілеу жөніндегі конвенцияны», 1951 жылғы «Ең төменгі жалақыны белгілеу жөніндегі (Ауыл шаруашылығы) конвенцияны» және 1970 жылғы «Ең төменгі жалақыны белгілеу жөніндегі конвенцияны» ең төменгі жалақы заңнамасы ретінде қабылдады.
"Ақ құлдық"
1919 жылы ХЕҰ құрылғанға дейін әлем бойынша коммерциялық жыныстық қатынасқа қатысты заңдар мен қалыптасқан түсініктер болған. Осы заңның алғашқы мысалы 1885 жылы Ұлыбритания Парламентімен қабылданды, бұл Ұлыбритания азаматтарының «ақ құлдықты» жою және қыздардың сексуалдық келісім беру жасын көтеру туралы талаптарына жауап ретінде жасалды. «Ақ құлдық» термині 19 ғасырда нәсілдік тұрғыдан «ақ» деп жіктеліп, бірақ кәсіби азғырушылардың құрбаны болған, оларды жезөкшелікке итермелеген қыздар мен әйелдерді сипаттау үшін қолданылды. 20 ғасырдың басында коммерциялық жыныстық қатынас әдепсіз және қылмыстық әрекет деп есептелді. Бастапқыда ХЕҰ жезөкшеліктің, басқа елдерге көшіп кеткен, күйеуі жоқ, жұмыс істейтін әйелдермен байланысты екеніне сенді. Француз социалисі Альберт Томас басшылығымен ХЕҰ медициналық бөлім құрды, оның басты назары «көшпенді» және «еркін мінезді» деп есептелетін теңізшілерге аударылды, бұл оларды ЖҚСБ (жұқпалы сексуалдық аурулар) жұқтыруға осал етті. ХЕҰ әйелдер өнеркәсіпте жұмыс істесе, олардың әдепсіз өмір салтына түсуінің алдын алады деп санды. Осы өнеркәсіптік жұмыс орындарын тартымды ету үшін ХЕҰ жақсы жалақы мен қауіпсіз еңбек жағдайларын ұсынды, бұл әйелдердің жыныстық сауданың құрбаны болмауына бағытталған шаралар еді.
Соғыстан кейінгі кезең
Жапон әскері капитуляциялап, Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, жаңа үкіметаралық басқару органы – Біріккен Ұлттар Ұйымы құрылды, ал ХЕҰ еңбекті реттеудегі маңызды халықаралық ұйым болып қала берді. Біріккен Ұлттар Ұйымы құрылғаннан кейін, ХЕҰ коммерциялық секстік қатынас мәселесінде жаңадан құрылған ұйымнан кейін қалды. БҰҰ-ның Әйелдердің тең құқықтары жөніндегі комиссиясы секстік сауда мен проституцияны жоюға шақырды. Социалистік елдер азаматтарының экономикалық мүмкіндіктерін арттыру арқылы проституция мәселесін шешкендерін мәлімдеді. Бұл мәлімдеме проституцияны экономикалық себептермен байланыстырды. Мексика қаласында өткен конференциядан кейін делегаттар бүкіл әлемдегі үкіметтерге әйелдер мен балаларды күштеп проституцияға салудың алдын алу үшін шаралар қабылдауға шақырулар жасады. ХЕҰ зерттеген бір мысал – Таиландтағы "go-go" барлары мен "жалдамалы әйелдер" құбылысының кеңеюі, бұл екеуі де АҚШ әскери базаларының дамуына байланысты өркендеді. Келесі онжылдықтарда секстік туризмнің өсуі және ЖҚТБ эпидемиясы ХЕҰ-дың коммерциялық секс-индустриясына деген қызығушылығын арттырды. Азия және Тынық мұхиты аймағындағы әйелдер мәселелері жөніндегі ХЕҰ аға маманы Лин Лим, Пхонгпаичиттің зерттеулеріне тікелей ықпал еткен тағы бір зерттеу жариялады. Лимнің зерттеуінде Индонезия, Малайзия, Филиппин және Таиландта секс-индустрияның өсуіне тікелей әсер еткен әртүрлі әлеуметтік және экономикалық факторлар егжей-тегжейлі сипатталды. Бұл мәселемен айналысатын ХЕҰ бөлімшесі осы мәселеге арналған. ХЕҰ 1998 жылдан бері ЖҚТБ-ға қарсы күреске қатысып келеді, еңбек және өнімділікке қатысты зиянды әсерлерді болдырмауға тырысады, бұл жұмыс істейтін адамдар, олардың отбасылары мен қоғамдары үшін ауыр жүк болуы мүмкін екенін айтады. 2001 жылдың маусым айында ХЕҰ-ның басқару органы ЖҚТБ/ЖҚТБ және еңбек ортасы бойынша инновациялық тәжірибе кодексін қабылдады, ол БҰҰ Бас Ассамблеясының арнайы сессиясында ұсынылды. Сол жылы ХЕҰ БҰҰ-ның ЖҚТБ/ЖҚТБ жөніндегі бірлескен бағдарламасының (ЮНЭЙДС) серіктес ұйымы атанды. 2010 жылы 99-шы Халықаралық еңбек конференциясы ХЕҰ-ның ЖҚТБ және еңбек ортасы жөніндегі ұсынысын қабылдады (No. 200), ЖҚТБ және ЖҚТБ бойынша алғашқы халықаралық еңбек стандарты. Ұсыныста ЖҚТБ-ға шалдыққан жұмыскерлер мен олардың отбасыларының құқықтарын қорғау және жұмыс орнында алдын алу шараларын күшейту үшін жан-жақты қағидалар жинағы баяндалған. Сондай-ақ, ХЕҰ ЖҚТБ-қа ұшыраған немесе оған қауіп бар адамдарға әсерін азайту мақсатында әлеуметтік қорғауды қолдайды. ХЕҰ ЖҚТБ "Нөлге жету" науқанын жүргізді, 2015 жылға дейін жаңа инфекциялардың, ЖҚТБ-ға байланысты өлімдердің және дискриминацияның санын нөлге дейін төмендетуді көздеді. Осы науқанға сүйене отырып, ХЕҰ VCT@WORK деп аталатын жұмыс орнындағы ерікті және құпия кеңес беру және тестілеу бағдарламасын іске асыруда.
Көшіп-қонушы жұмысшылар
"Мигрант" деген сөзден көрініп тұрғанындай, мигрант жұмысшылар – жұмыс істеу үшін бір елден екінші елге көшіп баратын адамдарды білдіреді. Мигрант жұмысшыларының құқықтарын қорғау мақсатында, бірінші Халықаралық еңбек конференциясы (ХЭК) теңдік және үйлестіру туралы ұсыным қабылдады.
Үй шаруасындағы жұмысшылар
Үй шаруасындағы қызметкерлер – басқа адамдардың үйлерінде түрлі жұмыстар атқаратын адамдар. Мысалы, олар тамақ дайындап, үйді тазалап, балаларға күтім жасауы мүмкін. Бірақ олар көбінесе ең аз қамқорлыққа ие болып, еңбек және әлеуметтік қорғаудан тыс қалады. Бұл, негізінен, әйелдердің дәстүрлі түрде ақысыз осындай жұмыстарды атқарғандарына байланысты. Үй шаруасындағы қызметкерлердің, соның ішінде көшіп жүретін қызметкерлердің құқықтары мен лайықты еңбек жағдайларын қамтамасыз ету үшін ХЕҰ 2011 жылғы 16 маусымда Үй шаруасындағы қызметкерлер туралы конвенцияны қабылдады.
ХЕҰ және жаһандану
Барлық елдерді қамтитын, демократиялық басқаруға ие және барлық елдер мен адамдар үшін мүмкіндіктер мен нақты пайдалар ұсынатын жаһандану процесін іздеудеміз. Халықаралық Еңбек Ұйымының басқарушы органы 2002 жылдың ақпан айында бас директордың бастамасымен, жаһанданудың әртүрлі салаларының әлеуметтік өлшемдерін толық және жан-жақты қамтитын көпжақты жүйедегі орын жетіспейтіндігіне байланысты, жаһанданудың әлеуметтік өлшемдері жөніндегі Дүниежүзілік комиссияны құрды. Дүниежүзілік комиссияның "Әділетті жаһандану: Баршаға мүмкіндіктер жасау" атты баяндамасы – жаһанданудың әлеуметтік өлшемдеріне қатысты әртүрлі мүдделер мен пікірлері бар топтардың өкілдері арасындағы құрылымдық диалогқа жасалған алғашқы тыраныс.
Жұмыс болашағы
Халықаралық еңбек ұйымы жұмыс саласындағы өзгерістерді түсіну және осы қиындықтарға жауап беру жолдарын әзірлеу мақсатында «Еңбек болашағы» бастамасын іске қосты. Бұл бастама 2016 жылы әлемнің түкпір-түкпірінен үкімет өкілдерінің, жұмысшылардың, жұмыс берушілердің, ғалымдардың және басқа да тиісті тұлғалардың пікірлерін жинау арқылы басталды. 110-ға жуық ел аймақтық және ұлттық деңгейдегі диалогтарға қатысты. Бұл диалогтар «төрт ғасырлық әңгіме»: жұмыс және қоғам, баршаға лайықты жұмыс, жұмыс пен өндірісті ұйымдастыру және жұмысты басқару» тақырыптарына негізделді. 2017 жылы екінші қадам ретінде осы «төрт ғасырлық әңгімелер» аясында жұмыс болашағы жөніндегі жаһандық комиссия құрылды. 2019 жылғы Халықаралық еңбек конференциясының 100 жылдығына арналған есеп жарияланды. Сондай-ақ, ХЕҰ технологиялық өзгерістердің бүкіл әлемдегі жұмыспен қамтуға тигізетін әсерін бағалады. Агенттік өнеркәсіптік және процестік автоматтандыру, жасанды интеллект (ЖИ), роботтар және роботтық процестердің адам еңбегін алмастыру сияқты технологияның жаһандық экономикалық және денсаулыққа тигізетін әсеріне алаңдаушылық білдірді және бұл мәселе комментаторлар тарапынан жиі қарастырылып, бірақ әртүрлі бағаланды. Басым пікірлер бойынша, технология жұмыс орындарын азайтуы, жұмысшыларды жұмыстан босатуы немесе адам еңбегін алмастырып, жұмысты тоқтатуы мүмкін. Басқа бір көзқарас – технологиялық шығармашылық және экономиканы дамытуға мол мүмкіндіктер. Қазіргі заманда технология біздің ойлау, жобалау және жүйелік шешімдерді енгізу тәсілдерін өзгертті, бірақ адам жұмысына қауіп төндіретіні сөзсіз. Пол Шульте (Білім беру және ақпарат бөлімінің директоры, Ұлттық еңбек қауіпсіздігі және денсаулық сақтау институты, Ауруларды бақылау орталықтарының Нанотехнологиялар ғылыми-зерттеу орталығының менеджері) және Д. П. Шарма (Халықаралық кеңесші, ақпараттық технологиялар және ғалым) мұндай өзгерістерді нақты түсіндіріп, тиісті шаралар қабылданбаса, жағдай бұрынғыдан да нашарлайтынын ескертті. Олар адамзаттың бәсекеге қабілеттілік, жылдамдық, сыйымдылық және адалдық тұрғысынан қайта жаңартуы қажет екенін айтты. Машиналар адам еңбегінен гөрі адал және осы буынға айқын қауіп төндіреді. Ғылым мен техниканың кері жылдамдығы жоқ, «Адам vs. Машина» сын-тестіне қабылдану – өмір сүрудің жалғыз жолы. ХЕҰ сонымен қатар жасыл экономикаға өту және оның жұмыспен қамтуға тигізетін әсерін қарастырды. Оның қорытындысы бойынша, дұрыс саясат жүргізілсе, 2030 жылға қарай жасыл экономикаға өту әлем бойынша 24 миллион жаңа жұмыс орнын құруға мүмкіндік береді. Алайда, жасыл экономикаға өту жүзеге аспаса, 2030 жылға қарай ыстыққа байланысты стресс салдарынан 72 миллион толық жұмыс орны жоғалуы мүмкін, ал температураның өсуі, әсіресе ауыл шаруашылығында, жұмыс уақытының қысқаруына әкеледі.