Кіріспе

Мінез-құлық еркіндігіне қауіп төнгенде туындайтын жағымсыз сезім. Психологияда, реактанс – белгілі бір мінез-құлық еркіндіктерін шектеуге немесе жоюға бағытталған ұсыныстарға, адамдарға, ережелерге немесе нормаларға жауап ретінде туындайтын жағымсыз мотивациялық реакция. Адам өзінің таңдау мүмкіндігі мен баламалар шегін шектеуге әрекет жасалып жатқанын сезгенде реактанс пайда болады. Бір адамды белгілі бір көзқарас немесе ұстанымды қабылдауға күшпен мәжбүрлегенде, реактанс оған қарсы әсер ете алады. Реактанс адамды сол көзқарасқа немесе ұстанымға қарсы пікірді қабылдауға немесе нығайтуға итермелейді, сондай-ақ көндіруге қарсы тұруды күшейтеді. Кейбір адамдар өз пайдасына реактансты пайдалану үшін кері психология қолдануы мүмкін, сол арқылы екінші адамды сұралған нәрсенің орнына қарсысын таңдауға ықпал етеді. Адам біреудің өзін бір нәрсе жасауға мәжбүрлеуге тырысып жатқанын сезгенде реактанс туындауы мүмкін; мұндай жағдайда адам қарсылық көрсетіп, жағдайдан шығуға тырысады. Кейбір адамдардың реактанс деңгейі табиғи түрде жоғары болады, бұл қасиет "мінездік реактанс" деп аталады.

Анықтама

Психологиялық реакция – "адамдар өздерінің еркін мінез-құлқына қауіп төнгенде немесе оны жоғалтқанда туындайтын жағымсыз мотивациялық күйзеліс". Адамның өзінің мінез-құлқын қашан және қалай іске асыруды таңдау еркіндігі, сондай-ақ осы еркіндіктің бар екенін білу деңгейі – және осы еркіндікті қанағаттандыру үшін қажетті мінез-құлықты анықтау мүмкіндігі – психологиялық реакцияның туындауына әсер етеді. Егер адамның мінез-құлқына жасалған еркіндікке қауіп төнген немесе одан айырылса, ол мотивациялық жағынан белсенділенеді деп есептеледі. Әрі қарай бостандықтан айырылып қалу қорқынышы осы белсенділікті күшейтеді және оларды қауіп төндірген еркіндікті қайта орнатуға жетелейді. Бұл мотивациялық күй адамның іс-әрекет еркіндігінің төмендеуінің нәтижесі болғандықтан, ол қарсы күш ретінде қарастырылады және осылайша "психологиялық реакция" деп аталады. Реактивтілік теориясының төрт маңызды элементі бар: қабылданатын еркіндік, еркіндікке қауіп, реактивтілік және еркіндікті қалпына келтіру. Еркіндік – абстрактілі ұғым емес, ол іс-әрекеттер, эмоциялар және көзқарастарды қоса алғанда, нақты мінез-құлықпен байланысты сезім. Реакция сонымен қатар тәуелділікке қарсы кеңес беруде кездесетін бас тартуды түсіндіреді. Уильям Р. Миллердің айтуынша, "зерттеулер көрсеткендей, кеңес беруші кеңес беру стиліне сәйкес қарсылық (негіздеу) деңгейін айтарлықтай жоғарылатуға немесе төмендетуге қабілетті". Мотивациялық сұхбаттасуда сипатталған және мотивациялық күшейту терапиясы ретінде қолданылатын "құрметпен, ой елегінен өткізу әдісін" пайдалану, дәлелдеу, "өтірік айту" айыптаулары және тікелей қарсыласуларға қарағанда, өзгеріске ұмтылуға және күшті тікелей қарсыласу тудырған қарсылық пен бас тартудан немесе реакциядан аулақ болуға көмектеседі.

Теория

Психологиялық реакция теориясы қандай нәрсенің еркіндік саналатынын, осы еркіндікті қалай жоюға немесе қауіп төндіруге болатынын және психологиялық реакцияның қалай білінетінін көрсетеді. Белгілі бір еркін әрекеттер жиынтығында, қаншалықты көп әрекеттерге қауіп төнген немесе жойылған болса, реакция деңгейі де соғұрлым жоғары болады. Егер маңызды еркін әрекет жойылу қаупіне ұшыраса, қауіп соғұрлым үлкен болса, реакция деңгейі де соғұрлым жоғары болады. Теорияның тағы бір маңызды ұғымдары – негіздеме және заңдылық. Негіздеменің мүмкін болатын әсері – қауіпті нақты бір әрекетке немесе әрекеттер жиынтығына шектеу. Мысалы, егер Доу мырза Смит ханымның күткенін шұғыл жағдайға байланысты бұзатынын айтса, бұл Смит ханымның болашақта Доу мырзаның араласатынын ойлауына тосқауыл қояды. Сол сияқты, заңдылық қауіп төндіретін әрекеттер жиынтығына нұсқауы мүмкін, себебі адамның бостандығына заңсыз араласудың болу ықтималдығы төмен деген жалпы түсінік бар. Заңдылықпен бірге адамның бостандығының күмәнді екендігі туралы қосымша мән бар.

Әсерлер

Реактивтілік феноменологиясында адам реактивтілікті сезінетіні туралы ешқандай болжам жоқ. Адамдар реактивтілікті сезінген кезде, олар өз мінез-құлқына қатысты өзін-өзі басқарудың жоғары деңгейін сезінеді. Яғни, олар қалағандарын істей алатындарын білсе, қаламағандарын істеуге мәжбүр болмайды. Осы жағдайда, еркіндік сұрақ туғанда, мінез-құлқына сол адам ғана жетекшілік етеді. Еркіндікті тікелей қалпына келтіруді қарастырғанда, реактивтілік деңгейі неғұрлым жоғары болса, жеке адам жоғалған немесе қауіп төндірген еркіндікті қалпына келтіруге соншалықты күш жұмсайды. Егер әлеуметтік қысым еркіндікке қауіп төндірсе, реактивтілік сол қысымға қарсы тұруға итермелейді. Сондай-ақ, еркіндікті тікелей қалпына келтіруге шектеулер болған жағдайда, мүмкіндігі болса, оны жанама жолмен қалпына келтіруге талпыныс жасалуы мүмкін. Еркіндік әлеуметтік ықпал арқылы да қалпына келтірілуі мүмкін. Егер адам әлеуметтік қауіп-қатерге байланысты еркін мінез-құлқынан айырылса, оған ұқсас адамның еркін мінез-құлқына қатысуы, оның еркіндігін қайта қалпына келтіруге көмектеседі. Реактивтілік – қауіп төндірілген немесе жойылған еркіндікті қалпына келтіруге бағытталған мотивтік күй. Қысқасы, реактивтілік деңгейі жойылған немесе қауіп төндірілген еркіндіктің маңыздылығымен және жойылған немесе қауіп төндірілген еркін мінез-құлықтардың пропорциясымен тікелей байланысты.

Эмпирикалық дәлелдер

Бірқатар зерттеулер психологиялық реакцияны қарастырып, осы мінез-құлықтың эмпирикалық дәлелдерін ұсынды; кейбір маңызды зерттеулер төменде талқыланады. 1981 жылы Бремнің «Психологиялық реакция және қол жеткізе алмайтын заттардың тартымдылығы: балалардың бостандықтан айырылуға жауап беруіндегі жыныстық айырмашылықтар» атты зерттеуі баланың қол жеткізген және қол жеткізе алмайтын заттардың тартымдылығын қабылдауындағы жыныс және жас арасындағы айырмашылықтарды зерттеді. Зерттеу балалардың мұндай жағдайларға қаншалықты жауап беретінін қарастырды және бақылау астындағы балалардың «басқадағы шөп жасыл» деп ойлайтынын анықтады. Сонымен қатар, балалар ие бола алмайтын нәрсені құрметсізденген жағдайда, олардың әлеммен қалай татуласатыны зерттелді. Бұл жұмыстың қорытындысы бойынша, бала қалаған нәрсесін ала алмаса, оның эмоционалдық жағдайына кері әсер етеді. Сонымен қатар, көптеген зерттеулер медиа қолдану және реакцияны да қарастырды. Мысалы, қатысушыларды иммиграция туралы хабарламалармен (мысалы, топтық стереотиптер мен әдепсіз тіл арқылы) қорқытуға бағытталған тәжірибе, ашу мен қарсылық пікірлер түрінде өте күшті реакцияға әкелді.