Кіріспе

Филиппинде еврейлер тарихының жазылған деректері испан кезеңінде бастау алды.

Испан дәуірі

XVI ғасырда Испаниядағы инквизиция көптеген яһудилерді христиан дінін қабылдауға немесе қашуға мәжбүр етті. Бұл яһудилік «жаңа мәсіхшілер» «марранос» немесе «конверсо» деп аталды, бұл терминге мұсылмандар да кірді. Сефардтық яһудилер – Пиреней түбегінен келген және Филиппинде, әсіресе Солтүстік Самарда қоныстанған яһудилер. Кейбіреулері өз дінін жасырын түрде сақтады. Инквизиция көптеген конверсоларды тергеді және қудалады, оларды жасырын түрде діни амалдар жасады деп айыптады, кейде бұл айыптамалар негізсіз болды. Осылайша, көптеген түпкі яһудилер мен мараньолар жаңа испан колонияларына, соның ішінде Филиппинге қашып кетті. 1590 жылдары екі «жаңа мәсіхші» ағайынды, Хорхе мен Доминго Родригес испан Филиппиндеріне келді. 1593 жылы екеуі де Мексика қаласындағы авто-да-феде сотталып, кінәлі деп танылды, себебі Филиппинде инквизицияның тәуелсіз трибуналы болған жоқ. Инквизиция Родригес ағайындарын түрмеге қамағаннан кейін, филиппиндік тағы сегіз «жаңа мәсіхшіні» соттады және айыптады. Бұл филиппиндік яһудилердің қиын жағдайы еді. Испан отарлауының келесі ғасырларында яһудилердің саны аз және ұйымдастырылмаған болып қалды. Испанияның христиандық заңдары ұйымдасқан яһуди қауымының болуына рұқсат бермейтін. Испан отарлау жылдары Филиппинде яһудилердің алғашқы тұрақты қонысы 1870 жылы Франко-прусс соғысынан қашып келген Альзас-Лотарингиядан үш Леви ағайындысының келуімен басталды. Жозеф Циснер ғибадатхананың қамқоршысы болды. Бахрахтың экономикалық табыстары оған жомарт қайырымдылық жасауға мүмкіндік берді, ол яһуди және христиандық істерді қолдады. Экономикалық өркендеу және қоғамдық өзара әрекеттесудің жоғары деңгейі, көрінетіндей, мықты яһуди институттарының қажеттілігін болдырмады. Олардың өмір салты 19 ғасырдағы өте бай адамдардың өміріне ұқсас еді. Яһуди отбасылары арнайы жағдайларда ғибадатханаға барса да, және оған іргелес әлеуметтік залдың болуы яһуди мәдени өмірін орталықтандыруға және шоғырландыруға мүмкіндік берсе де, ол әлі де қарапайым болды. Еміл ғибадатханасы 1920 жылдары Бахрах, Нецорг және Фридерлердің жомарт үлесімен салынған болса да, жыл сайынғы жалғыз қызмет – Ұлы мерекелер болды, оларды Шанхайдан келген раввин немесе кантор жүргізді. 1936 жылы Филиппинде 500-ге жуық адам тұратын яһуди қауымы айқын космополиттік құрамға ие болды. 1930 жылдары нацистік үкімет Еуропадағы яһудилерге жасаған қатерлі әрекеттері яһудилердің санасын қайта жаңғыртты. Маниланың шағын, орталықтандырылмаған және зайырлы яһуди қауымы яһудилерді өлімнен құтқару үшін қадамдар жасады, тек нацистік қауіп Еуропадан шыққанда ғана терең яһуди санасына ие болды, ал мыңдаған яһудилер көмекке мұқтаж болды. Филиппин одақтастығы дәуірінде (1935–1946 жж.) Еуропадан келген яһуди босқындары Манилада қауіпсіз баспана іздеді. 1935 және 1941 жылдар аралығында Еуропадан қашып келген яһудилердің көшіп кетуі яһудилердің Филиппиндегі соңғы ірі көшіп кетуі болды. Манилаға келген алғашқы неміс яһудилері Шанхай яһуди қауымынан келді. 1937 жылы Пекиннің жапондықтар тарапынан басып алынуынан кейін Шанхайдың төрт миллион тұрғыны құрып кету қаупіне ұшырады. Германияның Қытайдан Жапонияға одақтасуы Шанхай яһудилерін алаңдатты, олар Жапонияға нацистік анти-яһуди саясатын қабылдауға Германияның қысымынан қорқып қалды. Маниладағы яһуди қауымы, Цинциннатидегі Фридер ағайындарының басшылығымен, Шанхай яһуди қауымының неміс мүшелерін құтқару ниетімен Манила яһуди босқындары комитетін (JRC) ұйымдастырды. Бұл яһудилер өздерінің неміс азаматтығынан айырылған, ал Жапония аймақтарында тамыр жайып жатқан Гестапоның қатысуы Шанхайдағы яһудилердің өмір сүруіне де қауіп төндірді. 1937 жылы Екінші Қытай-Жапон соғысы басталғанда, JRC Шанхайдан Шанхайдың босқындар яһудилеріне көмек сұраған жеделхат алды. Австриядағы қытайлық бас консулы Хо Фэн Шанның көмегімен Австрия яһудилері басқа елдерге, соның ішінде Филиппинге қашып кетуге мүмкіндік алды. Президент Кесонның босқындарды құтқару жоспарында ынтымақтастық пен келісімнің маңыздылығы маңызды болғанымен, Филиппинде қоныстанған босқындар үшін JRC Манилада оларға жұмыс және жаңа үй табуға көмектесу үшін комитеттер ұйымдастырды. Дүниежүзілік босқындар санымен салыстырғанда олардың саны аз болса да, жаңадан келген босқындар Маниладағы шағын яһуди қауымын басып қалды, олардың саны бір түннің ішінде көбейді. Екінші дүниежүзілік соғыста Филиппинге басып кіру мен оны...

Жапондықтардың басып кіруі

Перл-Харборға шабуыл жасалғанға дейін, Филиппинге Еуропадан 1300-ден астам еврей көшіп келген. Манила еврей қауымы 1941 жылдың соңында шамамен 2500 мүшеге жетіп, 1937 жылы бірінші босқындарды қабылдағаннан бері сегіз есеге өсті. Бұл, бір кезде американдықтар басымдығында болған еврей қауымы, Холокост кезінде 1300-ден астам еуропалық еврейдің өмірін құтқарып, өзі күтпеген қудалауға ұшырады. 1941 жылдың желтоқсанында жапондықтар Манилаға кірген кезде оқиғалардың таңғажайып бұрылысы американдық еврейлердің тағдырын неміс босқыны еврейлерінің қолына тапсырды. Жапондықтар барлық "жау шетелдік" азаматтарды Санто-Томас университетінің тұтқын лагеріне (STIC), кейін Лос-Банос тұтқын лагеріне және Маниланың ескі Билибид түрмесіне бірден қамады. Жапондықтар неміс азаматтары мен неміс еврейлері арасындағы айырмашылықты байқамады, сондықтан Манила еврей қауымының көп бөлігі, жүздеген неміс және австриялық еврейлер Санто-Томас университетінде тұтқынға алынбады. Осы оккупация жылдарында жапондықтардан зардап шеккен неміс еврейлерінің және басқа да азаматтардың ондаған оқиғалары сол кездегі қорқынышты көрсетеді.

Тәуелсіздікті тану қазіргі уақытқа дейін

Филиппинді Жапонияның басып алуынан АҚШ және Филиппин Қарулы Күштері азат еткеннен кейін, STIC-тің босатылған тұтқындары Маниладағы қалған босқындармен бірігіп, қираған қауымдастықты қайта құруға тырысты. Эмиль ғибадатханасы мен Бахрах залы толығымен қирады. Барлығы жапон оккупациялық күштерінің құрбаны болды, нәтижесінде яһуди қауымының 70 мүшесі қаза тапты. Америка әскері яһуди қауымының қалпына келуіне көмектесу үшін шаралар қабылдады. АҚШ және филиппиндік сарбаздар зардап шеккендерге азық-түлік, су, жарақтар және дәрі-дәрмекпен ғана емес, сонымен қатар синагогты қайта құру үшін 15 000 доллар да сыйлады. Бірақ бұзушылықтар соншалықты кеңінен тарағандықтан, дерлік барлық босқындар мен олардың американдық және британдық меценаттары Филиппинді тастап кетті, ал қауымдастықтың мүше саны 1946 жылдың соңына қарай 30%-ға азайды. 1948 жылдың соңына дейін Филиппинде қалған шамамен 600 яһудидің арасында 250-ден аз еуропалық яһуди босқыны болды. 1954 жылы Манила яһуди қауымының жалпы саны 302 адамды құрады. 1300-ден астам яһуди босқынын құтқару арқылы, осы Америка достастығы оларды Холокост кезінде қаза болған алты миллион яһудидің тағдырынан сақтап қалды. 2005 жылғы мәліметтер бойынша, филиппиндік яһудилердің саны ең көп дегенде 500 адамды құрады – олар дипломаттар немесе бизнес өкілдері, олардың болуы кеңінен танылмаған. Манилада шақыру орталықтарында жұмыс істейтін және басқа да басшы лауазымдардағы бірнеше израильдіктер де бар. Сондай-ақ, яһуди дініне кіргендердің саны да көп.