Кіріспе
Барлық адамның әлемге мүше болуынан туындайтын құқықтары мен міндеттері бар деген идея. Жаһандық азаматтық – трансұлттық болудың бір түрі, нақтырақ айтқанда, адамның өзіндік санасы географиялық немесе саяси шекаралардан жоғары тұрады және жауапкершіліктері мен құқықтары кең жаһандық "адамзат" мүшелігінен туындайды деген тұжырым. Бұл, мұндай адам өз ұлтын немесе басқа, жергілікті өзіндік санасын жоққа шығарады немесе бас тартады дегенді білдірмейді, алайда мұндай өзіндік санаға әлемдік қауымдастыққа мүшелікке "екінші орын" беріледі. Бұл идеяны дамыту жаһандану заманындағы әлемдік қоғамның жағдайы туралы сұрақтар тудырады. Көбінесе бұл термин "дүниежүзілік азамат" немесе космополиттік сияқты мағынаны білдірсе де, әртүрлі контекстерде қосымша, арнайы мағыналары болуы мүмкін. Дүниежүзілік қызмет басқармасы сияқты түрлі ұйымдар жаһандық трансұлттық азаматтықты қолдайды. Жаһандық азаматтық саласы, трансұлттық формасы ретінде трансұлттық болып табылады.
Global citizenship is a form of transnationality, specifically the idea that one's identity transcends geography or political borders and that responsibilities or rights are derived from membership in a broader global class of "humanity". This does not mean that such a person denounces or waives their nationality or other, more local identities, but that such identities are given "second place" to their membership in a global community. Extended, the idea leads to questions about the state of global society in the age of globalization. In general usage, the term may have much the same meaning as "world citizen" or cosmopolitan, but it also has additional, specialized meanings in differing contexts. Various organizations, such as the World Service Authority, have advocated global transnational citizenship. The field of global citizenship, as a form of transnationality is transnationalism.
Білім
Білім беру саласында бұл термин көбінесе білім беруді бағыттайтын дүниетанымын немесе құндылықтар жиынтығын сипаттау үшін қолданылады (мысалы, Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы басқарған «Бірінші жаһандық білім беру» бастамасының басымдықтарына қараңыз). «Жаһандық қоғам» термині кейде студенттерді жаһандық азаматтыққа дайындауға арналған жаһандық зерттеулердің оқу мақсаттары жиынтығын білдіру үшін қолданылады (мысалы, Питтсбург университетінің Жаһандық зерттеулер орталығына қараңыз).
Дүниежүзілік азаматтықты тәрбиелеу
Білім беру жүйесінде жаһандық азаматтық білім беру (GCED) ұғымы көпмәдени білім беру, бейбітшілік білім беру, адам құқықтары білім беру, тұрақты даму үшін білім беру және халықаралық білім беру сияқты бағыттарды ығыстыра бастайды немесе оларды қамтиды. Сонымен қатар, GCED жоғарыда аталған бағыттарға сілтемелерді жылдам қосады. Жаһандық азаматтық ұғымы адамзатқа көмек көрсеткені үшін берілетін наградалармен байланыстырылған. Мұғалімдерге әлеуметтік өзгерістердің қозғаушы күші болу жауапкершілігі жүктелген. Лидс университетінің Азаматтық және адам құқықтары білім беру орталығының директоры Одри Ослер: «Бір-біріне тәуелді әлемде бірге өмір сүруге білім беру – бұл қосымша емес, маңызды негіз» дейді. GCED-ге назар аудару артып, ғалымдар осы саланы зерттеп, жаңа тұжырымдамалар әзірлеуде. Келесілер – олардың арасындағы ең көп таралған тұжырымдамалар:
Сыни және трансформациялық тұжырымдама. Азаматтық – құқықтары мен міндеттері бар мүшелік. Сондықтан, GCED белсенді қатысуға ынталандыруы керек. GCED студенттерді ойлауға, сезінуге және іс-қимыл жасауға баули отырып, сыни және трансформациялық тұжырымдама арқылы оқытылуы мүмкін. Бұл тәсілде GCED студенттерден саяси тұрғыдан сыни және жеке тұрғыдан трансформациялық болуды талап етеді. Мұғалімдер студенттердің түсінуі, талқылауы және бірдеңе жасауы үшін әлеуметтік мәселелерді бейтарап және сынып деңгейіне сәйкес түрде ұсынады. Дүниежүзілік көзқарас. Грэм Пайк пен Дэвид Селби GCED-ді екі бағыттан тұратын құбылыс деп қарастырады. Бірінші бағыт – дүниежүзін біртұтас жүйе ретінде түсіну және жеке ұлттардың мүдделерін планетаның жалпы қажеттіліктерін ескере отырып қарау жауапкершілігі. Екінші бағыт – балаға бағытталғандық – бұл оқушыларды өз бетінше зерттеуге және жаңалықтар ашуға ынталандыратын педагогикалық тәсіл, әрбір оқушыны ерекше сенімдерімен, тәжірибесімен және қабілеттерімен бірегей тұлға ретінде қарастырады. Толыққанды түсінік. Холистикалық түсінік тұжырымдамасын Мерри Меррифилд жасаған, ол өзін жаһандық қоғамдастыққа қатысты түсінуге бағытталған. Бұл тұжырымдама адамның құндылықтары мен сенімдеріне, жаһандық жүйелерге, мәселелерге, тарихқа, мәдени түсініктерге және талдау мен бағалау дағдыларын дамытуға бағытталған оқу бағдарламасын қамтиды. Тамил тіліндегі «Ядхум оре яаварум келир» термині «дүние – бір отбасы» деген мағынаны білдіреді. Бұл мәлімдеме әлемдегі қоғамдар арасындағы бейбітшілік пен келісім туралы ғана емес, сонымен қатар бүкіл әлемнің отбасы сияқты бірге өмір сүруі керек деген шындық туралы да айтады.
Critical and transformative perspective. Citizenship is defined by being a member with rights and responsibilities. Therefore, GCED must encourage active involvement. GCED can be taught from a critical and transformative perspective, whereby students are thinking, feeling, and doing. In this approach, GCED requires students to be politically critical and personally transformative. Teachers provide social issues in a neutral and grade appropriate way for students to understand, grapple with, and do something about. Worldmindedness. Graham Pike and David Selby view GCED as having two strands. Worldmindedness, the first strand, refers to understanding the world as one unified system and a responsibility to view the interests of individual nations with the overall needs of the planet in mind. The second strand, Child centeredness, is a pedagogical approach that encourages students to explore and discover on their own and addresses each learner as an individual with inimitable beliefs, experiences, and talents. Holistic Understanding. The Holistic Understanding perspective was founded by Merry Merryfield, focusing on understanding the self in relation to a global community. This perspective follows a curriculum that attends to human values and beliefs, global systems, issues, history, cross cultural understandings, and the development of analytical and evaluative skills. A Tamil term, Yadhum oore yaavarum kelir, has the meaning of "the world is one family". The statement is not just about peace and harmony among the societies in the world, but also about a truth that somehow the whole world has to live together like a family.
Психологиялық зерттеулер
Global pollsters and psychologists have studied individual differences in the sense of global citizenship. Beginning in 2005, the World Values Survey (WVS), administered across almost 100 countries, included the statement, "I see myself as a world citizen". In the WVS Wave 6, conducted from 2010 to 2014, across the globe 29.5% "strongly agreed" and another 41% "agreed" with this statement. However, there were wide national variations, as 71% of citizens of Qatar, 21% of U. S. citizens, 16% of Chinese, and just 11% of Palestinians "strongly agreed". Interpreting these differences is difficult, however, as survey methods varied for different countries, and the connotations of "world citizen" differ in different languages and cultures. For smaller studies, several multi-item scales have been developed, including Sam McFarland and colleagues' Identification with All Humanity scale (e. g., "How much do you identify with (that is, feel a part of, feel love toward, have concern for) all humans everywhere? "), Gerhard Reese and colleagues' Global Social Identity scale (e. g. "I feel strongly connected to the world community as a whole"), and Stephen Reysen and Katzarska Miller's global citizenship identification scale (e. g., "I strongly identify with global citizens"). These measures are strongly related to one another, but they are not fully identical. Studies of the psychological roots of global citizenship have found that persons high in global citizenship are also high on the personality traits of openness to experience and agreeableness from the Big Five personality traits and high in empathy and caring. Oppositely, the authoritarian personality, the social dominance orientation, and psychopathy are all associated with less global human identification. Some of these traits are influenced by heredity as well as by early experiences, which, in turn, likely influence individuals' receptiveness to global human identification. Research has found that those who are high in global human identification are less prejudiced toward many groups, care more about international human rights, worldwide inequality, global poverty and human suffering. They attend more actively to global concerns, value the lives of all human beings more equally, and give more in time and money to international humanitarian causes. They tend to be more politically liberal on both domestic and international issues. Subsequent research has examined variables that influence the model such as: participation in a college course with global components, perception of one's global knowledge, college professors' attitudes toward global citizenship, belief in an intentional worlds view of culture, participation in a fan group that promotes the identity, use of global citizen related words when describing one's values, possible self as a global citizen, religiosity and religious orientation, threat to one's nation, interdependent self-construal prime, perception of the university environment, and social media usage. In 2019, a review of all studies of the psychology of global human identification and citizenship through 2018 was published.
География, егемендік және азаматтық
Глобализация ұлттық мемлекеттердің маңыздылығын азайтып жатқанда, жаһандық азаматтық идеясы азаматтық белсенділік пен география арасындағы байланысты қайта қарауды қажет етеді. Жеке кездесулер форматындағы қалалық мәжілістер кеңістік пен уақытпен шектеулі емес электрондық "мәжілістерге" ұшырап жатыр. Сыртта дауыс беру жүйесі шетелде тұратын азаматтарға басқа елде тұрып дауыс беруге мүмкіндік берді, ал Интернет бұл мүмкіндікті одан да әрі дамытуы мүмкін. Бірнеше ғалымдардың пікірінше, жаһандану салдарынан азаматтықтың өзгеруі – азаматтық институтының өзінің өзгеруі болуы мүмкін; тіпті ол ұлттық аумақтық шекаралар ішінде орналасқан болса да, егер ұлттың мәні өзгеретін болса, онда сол ұлттың азаматы болудың мәні де өзгереді.
БҰҰ Бас Ассамблеясы
1948 жылдың 10 желтоқсанында БҰҰ Бас Ассамблеясы «Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясы» деп те аталатын 217А (III) қарар қабылдады. 1-бапта: «Барлық адамдар бостандық пен қадір-қасиет және құқықтар тұрғысынан тең туылады. Олардың барлығы ақыл-ойы мен ар-ұжданы бар, және олар бір-бірімен бауырластық рухта әрекет етуі керек». 2-бапта: «Әрбір адам осы Декларацияда баяндалған барлық құқықтар мен бостандықтарға, нәсіл, түс, жыныс, тіл, дін, саяси немесе басқа пікірлер, ұлттық немесе әлеуметтік тегі, мүлік, туған жер немесе басқа да жағдайына қарамастан құқылы. Бұған қоса, адамның тиесілігі бар елдің немесе аумақтың тәуелсіз, сенімдік басқаруға берілген, өздігінен басқарылмайтын немесе егемендігі шектеулі болуына байланысты ешқандай айырмашылық жасалмайды». 13-баптың 2-тармағында: «Әркімнің өз елінен, соның ішінде өзінің елінен кетуге және өз еліне оралуға құқығы бар» делінген. Қазіргі заманғы әлемде Саддам Хусейннің сот процесі сияқты оқиғалар, 1885 жылы британдық юрист А.В. Диси «құқықтың үстемдігі» деген сөз тіркесін танымал еткен кезде айтқандарын дәлелдеді. Диси құқықтың үстемдігінің үш аспектісін атап көрсетті: «Ешкім заңды бұзғаны сотта дәлелденген жағдайда ғана жазалануға немесе қиындықтарға ұшырауы мүмкін». Ешкім заңнан жоғары тұрмайды және әлеуметтік, экономикалық немесе саяси мәртебесіне қарамастан, барлығы заң алдында тең. Құқықтың үстемдігі жеке тұлғалардың құқықтарын анықтайтын сот шешімдерінің нәтижелерін қамтиды.
No one can be punished or made to suffer except for a breach of law proved in an ordinary court. No one is above the law and everyone is equal before the law regardless of social, economic, or political status. The rule of law includes the results of judicial decisions determining the rights of private persons.
Әлем азаматы
Жалпы алғанда, әлемдік азамат – бұл жаһандық азаматтықты кез келген ұлттық немесе жергілікті сәйкестік пен қарым-қатынастан жоғары қоятын адам. Бұл құндылықтың алғашқы көрінісі ежелгі Грекияның циник философы Синопалық Диогеннен (б.з.д. 412 ж. шамасында; жоғарыда айтылғандай) табылады. Диоген туралы былай делінген: «Одан қайдан келгенін сұрағанда, ол: «Мен әлемнің азаматымын (kosmopolitês)». Бұл – бұрын-соңды болмаған тұжырым болды, өйткені сол кездегі Грекиядағы әлеуметтік сәйкестіктің ең кең негізі жеке қала-мемлекет немесе гректер (Hellenes) тобы еді. Тамил ақыны Каниян Пуунгюндран «Пуранануру» еңбегінде: «Бізге барлық қалалар біреу, барлық адамдар – туыстар» деп жазған. Кейінірек саяси философ Томас Пэйн: «Менің елім – әлем, ал дінім – жақсылық жасау» деп жариялады. Бүгінде дүниежүзілік жаһанданудың күшеюі «әлемдік азаматтар» әлеуметтік қозғалысының құрылуына әкелді, оның негізінде әлемдік үкімет құру ұсынысы тұр. Саяси емес анықтама бойынша, әлемдік азамат мәдени контексттерде алған білімін пайдалану арқылы қоғамға пайдалы болуы мүмкін. Көптеген адамдар өздерін әлемдік азаматтар деп санайды, себебі олар қайда барса да, өз үйлерінде сезінеді. Альберт Эйнштейн өзін әлемдік азамат деп сипаттап, өмірі бойы осы идеяны қолдады, әйгілі фразасы: «Ұлтшылдық – балалық ауру. Адамзатқа жұққан қызылша сияқты». Әлемдік азаматтықты Гарри Дэвис сияқты көрнекті тұлғалар насихаттады, ол 60 жыл бойы ешқандай елдің азаматы болмай, тек әлемнің азаматы ретінде өмір сүрді. Дэвис Вашингтонда Дүниежүзілік қызмет көрсету ұйымын құрды, ол әлемдік азаматтарға әлемдік паспорттарды сатады. 1956 жылы Хью Дж. Шонфилд Дүниежүзілік азаматтардың Одағын құрды, кейіннен ол эсперанто тілінде «Mondcivitana Respubliko» деп аталды, сондай-ақ әлемдік паспорттар шығарды; ол 1980 жылдан кейін құлдырады. Бахаи діні өзінің негізін қалаушысының (XIX ғасырдың соңында) «Жер – бір ел, ал адамзат – оның азаматтары» деген жариялануы арқылы осы ұғымды насихаттайды. Бахаи халықаралық қауымдастығы 1993 жылғы 14-25 маусымда Нью-Йоркте, АҚШ-та БҰҰ-ның тұрақты даму жөніндегі комиссиясының 1-ші сессиясында таратқан концептуалды құжатында анықтаған термин: «Әлемдік азаматтық – адамзаттың бірлігін және «жердің, яғни біздің үйіміздің» елдерінің өзара байланысын қабылдаудан басталады. Ол саналы патриотизмді қолдайды, бірақ сонымен қатар бүкіл адамзатқа деген сүйіспеншілікті қажет етеді. Алайда бұл заңды адалдықты, мәдени әртүрлілікті жоюды, ұлттық автономияны жоюды немесе біркелкілікті таңуды білдірмейді. Оның ерекшелігі – «әртүрліліктегі бірлік». Әлемдік азаматтық ұлттар арасында да, олардың ішінде де әлеуметтік және экономикалық әділдік принциптерін қамтиды; қоғамның барлық деңгейлерінде келісімге келген шешімдерді қабылдау; жыныстардың теңдігі; нәсілдік, этникалық, ұлттық және діни келісім; және жалпы игілік үшін құрбандыққа баруға дайындық. Әлемдік азаматтықтың басқа да аспектілері – адамның қадір-қасиеті мен ар-ұяты, түсіністік, достық, ынтымақтастық, сенімділік, қайырымдылық және қызмет етуге деген құштарлық – жоғарыда айтылғандардан туындайды». «Mondialisation» сөзінің алғашқы қолданылуы – қаланың немесе жергілікті биліктің өзін «әлемдік азамат» қаласы деп жариялауы, оның әлемдік проблемаларға деген сезімі мен ортақ жауапкершілігін білдіретін хартаны дауыс беру арқылы қабылдауы. Бұл идеяны 1949 жылы өзін-өзі жариялаған әлемдік азамат Гарри Дэвис, жеке тұлғалардың өзін әлемдік азаматтар деп жариялау идеясының логикалық кеңейтілуі ретінде ұсынды, сонымен қатар Роберт Сарразак, француз қарсыласының бұрынғы көшбасшысы, 1945 жылы Дүниежүзілік азаматтардың Адамдық фронтын құрды. Әлемдік деп ресми түрде жарияланған алғашқы қала – 20 шілде 1949 жылы Францияның орталық бөлігіндегі Лот департаментінің астанасы болған француздық шағын Кахор қаласы (2006 жылы 20 000 тұрғыны болған). Бірнеше жыл ішінде жүздеген қалалар өздерін жаһандастырды, олардың көпшілігі Францияда болды, содан кейін ол халықаралық деңгейде, соның ішінде көптеген неміс қалаларына және Хиросима мен Нагасакиге тарады. Бір жылдан аз уақыт ішінде он Бас кеңес (француздық «департаменттердің» сайланған кеңестері) және Францияның 3,4 миллион тұрғыны бар жүздеген қалалары жаһандану харталарын қабылдады. Мақсаттардың бірі – халықтың әлемдік конституциялық конвенциясына миллион тұрғынына бір делегат сайлау болды, себебі Біріккен Ұлттар Ұйымы әлемдік бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізе алатын әлемдік институтты құруда тарихи сәтсіздікке ұшырады. Бүгінгі күні 1000-нан астам қалалар мен қалалар өздерін әлемдік қалалар деп жариялады, соның ішінде Беверли-Хиллз, Лос-Анджелес, Миннеаполис, Сент-Луис, Филадельфия, Торонто, Хиросима, Токио, Нивель және Кёнигсвинтер. Әлеуметтік қозғалыс ретінде жаһандану планета халқының ынтымақтастығын білдіреді және оларға ортақ федеративтік құрылымның жоғары ұлттық заңдарын құруға бағытталған, сонымен қатар мәдениеттер мен халықтардың әртүрлілігіне құрмет көрсетіледі. Қозғалыс барлық адамзатты басқаратын жаңа саяси ұйымды жақтады, ұлттық егемендіктің белгілі бір бөлігін Федералдық Әлемдік Билікке, Федералдық Әлемдік Үкіметке және Федералдық Әлемдік Сотқа беруді қамтиды. Өз билігін халықтың еркіне негіздейтін жақтастары, оның адамзаттың ең жақсы білімін пайдаланатын және аштық, суға қол жеткізу, соғыс, бейбітшілікті сақтау, ластану және энергия сияқты планеталық проблемаларды шеше алатын жаңа жүйелерді әзірлей алады деп үміттенеді. Жаһандану қозғалысы белгілі бір аумақты – қала, қалашық немесе штат, мысалы – әлемдік аумақ деп жариялауды қамтиды, соның ішінде әлемдік масштабтағы жауапкершіліктері мен құқықтары бар. Қазіргі уақытта ұлттық мемлекеттік жүйе және Біріккен Ұлттар Ұйымы әлем халқына әлемдік шенеуніктерге дауыс беруге немесе біздің әлемімізді басқаруға қатысуға мүмкіндік бермейді. Халықаралық шарттар немесе келісімдер халықаралық деңгейде міндетті болғамен, олар әр мемлекеттің заңдары бойынша автоматты түрде орындалмайды. Жаһандану бұл кемшілікті жоюға тырысады, қаладан қалаға әлемдік заңның нағыз жүйесін құрудың жолын ұсынады, ол бүкіл әлемнің егемендігіне негізделген.
Жер гимні
Саясаткер және жазушы Шаши Тарур бүкіл әлемдегі адамдар ортақ Жер әнұранын шырқаса, оның планеталық сананы қалыптастырып, жаһандық азаматтыққа шақыратынына сенімді.
Сындар
Дүниежүзілік азаматтықтың барлық түсіндірмелері жағымды емес. Мысалы, Бхикху Чоталал Парех жаһандық бағытталған азаматтықты жақтаушылық етеді және "Егер дүниежүзілік азаматтық дегеніміз әлемнің азаматы болу болса, онда ол практикалық тұрғыдан мүмкін емес және қажет те емес" дейді. Ол дүниежүзілік азаматтықтың, яғни бүкіл әлемдік үкімет жүйесіне нақты мүшеліктің, іс жүзінде орындалуы қиын және адамның тікелей қоғамдық ортасынан алшақтатылатынын айтады. Байерс мемлекетсіз қалған адамдардың бар екенін атап көрсетеді, олардың пікірінше, дүниежүзілік азаматтыққа ең бірінші үміткер болуы керек, бірақ олар негізгі бостандықтар мен азаматтық құқықтарына қол жеткізе алмай өмір сүруде.