Жаңа өнімдер мен мал сататын базарлар

Кіріспе

Базарда тез бұзылатын тауарлар сатылады, соның ішінде ет, өнімдер және азық-түлік малдары.

Жасыл базар (немесе халықтық/дәстүрлі базар) – бұл супермаркет емес, ет, балық, өнімдер және басқа да тұтынуға арналған тез бұзылатын тауарларды сататын орын. Ол "құрғақ базарлардан" – мата, ыдыс-аяқ, электроника сияқты ұзақ сақталатын тауарларды сатушылардан ерекшеленеді. Бұларға фермерлер базарлары, балық базарлары және жабайы жануарлар базарлары кіреді. Барлық жасыл базарларда тірі жануарлар сатылмайды, мысалы, Гонконгтағы құс базарларында сатылады. Жасыл базарлар әлемнің көптеген аймақтарында, әсіресе Қытайда, Оңтүстік-Шығыс және Оңтүстік Азияда кең таралған. Олар баға, тағамның жаңалығы, әлеуметтік байланыс және жергілікті мәдениет факторларына байланысты қалалық азық-түлік қауіпсіздігінде маңызды рөл атқарады. Алайда, кейбір жасыл базарлар COVID-19, H5N1 құс тұмауы, ауыр тыныс алу синдромы (SARS) және маймыл шешегі сияқты зооноздық аурулардың пайда болуымен байланысты. refn| Барлық жасыл базарларды және тірі жануарлар немесе жабайы жануарлар сататын базарларды ажырата алмаған БАҚ хабарлары, сондай-ақ жабайы жануарларды контрабандаға ынталандыру туралы айыптаулар COVID-19 пандемиясына байланысты ксенофобияны күшейтті деп есептеледі. refn| Бұл термин 2016 жылы Оксфорд ағылшын тілінің сөздігіне (OED) Оңтүстік-Шығыс Азияда қолданылатын термин ретінде қосылды. OED-де бұл терминнің ең ерте пайдалануы 1978 жылғы Сингапурдың Straits Times газетінде кездеседі. "Халықтық базар" термині "жасыл базармен" синонимді болуы мүмкін, немесе жартылай ашық сауда орталықтарын білдіруі мүмкін. 2019 жылғы азық-түлік қауіпсіздігі туралы зерттеуде жасыл базарлар, әсіресе Қытай қалаларында "қалалық азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін өте маңызды" деп сипатталған. Жасыл базарлардың сақталуына "жаңа сою еті мен балықты қалайтын тағам дайындау дәстүрлері" де себеп болады. Жаңа ет сататын жасыл базарлар көбінесе сою орындарына жақын орналасқан. COVID-19, H5N1 құс тұмауы, ауыр тыныс алу синдромы (SARS) және маймыл шешегі сияқты зооноздық аурулардың ошақтары тірі жануарлар сататын базарларда кездеседі, онда зооноздық инфекцияға ұғу қаупі жоғары. Қытайдағы жабайы жануарлар базарлары 2002 жылғы SARS індетіне қатысты деп саналады; нарықтағы орта екі індеттің де себебі болған зооноздық коронавирустардың мутациялануына және адамдарға таралуына жағдай жасады. COVID-19 пандемиясының нақты шығу тегі 2021 жылдың ақпан айына дейін анықталмады, бірақ 2021 жылғы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) тергеуі Хуанань базары бұрынғы жағдайлардың болуына байланысты пандемияның бастауы болмауы мүмкін деген қорытындыға келді. Санитарлық ережелердің нашар болуы және зооноздар мен пандемиялардың таралуымен байланысты сыншылар тірі жануарлар базарларын фабрикалық шаруашылықпен бірге Қытайда және бүкіл әлемде денсаулыққа қауіпті факторлар ретінде қарастырады. 2020 жылдың наурыз және сәуір айларындағы хабарлар Азия, Африка және жалпы әлемдегі жабайы жануарлар базарларының денсаулыққа қауіп төндіруі мүмкін екенін көрсетті.

A wet market (also called a public market or a traditional market) is a marketplace selling fresh foods such as meat, fish, produce and other consumption oriented perishable goods in a non supermarket setting, as distinguished from "dry markets" that sell durable goods such as fabrics, kitchenwares and electronics. These include a wide variety of markets, such as farmers' markets, fish markets, and wildlife markets. Not all wet markets sell live animals, such as is done with poultry in Hong Kong. Wet markets are common in many parts of the world, notably in China, Southeast Asia, and South Asia. They often play critical roles in urban food security due to factors of pricing, freshness of food, social interaction, and local cultures. but some that do have been linked to outbreaks of zoonotic diseases including COVID 19, H5N1 avian flu, severe acute respiratory syndrome (SARS), and monkeypox. refn| Media reports that fail to distinguish between all wet markets and those with live animals or wildlife, as well as insinuations of fostering wildlife smuggling, have been blamed for fueling Sinophobia related to the COVID 19 pandemic. refn| The term was added to the Oxford English Dictionary (OED) in 2016, as a term used throughout Southeast Asia. The OEDs earliest cited use of the term is from The Straits Times of Singapore in 1978. The term "public market" may be synonymous with "wet market", or partially open commercial complexes, Wet markets have been described in a 2019 food security study as "critical for ensuring urban food security", particularly in Chinese cities. The persistence of wet markets has also been attributed to "culinary traditions that call for freshly slaughtered meat and fish as opposed to frozen meats". Wet markets selling fresh meat are often attached to, or located near, slaughter facilities. Outbreaks of zoonotic diseases including COVID 19, H5N1 avian flu, severe acute respiratory syndrome (SARS), and monkeypox have been traced to live wildlife markets where the potential for zoonotic transmission is greatly increased. Wildlife markets in China have been implicated in the 2002 SARS outbreak; it is thought that the market environment provided optimal conditions for the coronaviruses of zoonotic origin that caused both outbreaks to mutate and subsequently spread to humans. The exact origin of the COVID 19 pandemic is yet to be confirmed as of February 2021 although a 2021 WHO investigation concluded that the Huanan market was unlikely to be the origin due to the existence of earlier cases. Due to unhygienic sanitation standards and the connection to the spread of zoonoses and pandemics, critics have grouped live animal markets together with factory farming as major health hazards in China and across the world. In March and April 2020, some reports have said that wildlife markets in Asia, Africa, and in general all over the world are prone to health risks.

Ауруды бақылауға арналған іс-қимыл

COVID-19 вирусының пайда болуына ылғал базарлардың ықпал еткеніне қатысты күдіктер туғандықтан, АҚШ-тың бір топ заң шығарушылары, NIAID директоры Энтони Фаучи, UNEP биологиялық әртүрлілік жөніндегі басшысы Элизабет Марума Мрема және CBCGDF бас хатшысы Чжоу Цзиньфэн 2020 жылдың сәуір айында зооноздық ауруларға шағу қаупі және жойылып бара жатқан түрлерге төнетін қауіптің алдын алу мақсатында жабайы табиғат нарықтарын жабуға шақырды. 2021 жылдың сәуір айында Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы болашақ пандемиялардың алдын алу үшін тағамдық базарларда тірі жануарларды сатуға толық тыйым салуды ұсынды. Планеталық денсаулық саласындағы зерттеулер тірі жануарлардың ылғал базарларын толығымен жабудың орнына, оларда ауруларды бақылауға бағытталған шараларды енгізуді, сондай-ақ ылғал базарлардағы тірі жануарлардың сату орындарындағы гигиена мен биологиялық қауіпсіздікті мониторингтеуге арналған жаңа, жылдам бағалау құралдарын пайдалануды қажет етті.

Медиа қамту

2020 жылы COVID-19 пандемиясының алғашқы айларында Қытайдың ылғал базарлары вирустың таралуына ықтимал ошақ ретінде бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен сынға түсті. Бұл сынға байланысты Азияның әртүрлі нарықтарынан алынған нақты бейнелер монтаждалып, нарықтардың орналасқан жерлері көрсетілмеді. Мұндай бейнелерді басқа журналистер мен антропологтар сенсациялық, әсірелеу, шығысқа қатысты стереотиптерге толы және синофобияны, сондай-ақ "қытайлық ерекшелік" сезімін күшейтуге бағытталған деп сынады.

Эфиопия

2013 жылы ауыл шаруашылығы құндылық тізбектері бойынша жасалған зерттеуге сәйкес, Эфиопиядағы барлық кіріс деңгейлеріндегі шамамен 90% үй шаруашылықтары сиыр етін жергілікті мал сою орындарынан (немесе ет сататын базарлардан) сатып алады.

Қырғызстан

Кенияда ең көп таралған ауыл шаруашылығы өнімдерін жеткізу тізбегі фермерлердің өнімдерін жинаушыларға сатуы, ал олар өз кезегінде өнімді ылғалды базарлардағы бөлшек саудагерлеріне сатуы болып табылады. 2008-2009 жылдары азық-түлік қауіпсіздігі саласындағы зерттеушілер тобы Ибадан қаласындағы Бодиджа базарының ылғалды базар бөліміндегі шағын ет дүкендерінің тобымен жұмыс істеп, азық-түлік қауіпсіздігін жақсарту және әріптестер арасында оқытуды қолдауға бағытталған бастаманы іске қосты. Бұл бастама нәтижесінде, тексерілген ет үлгілерінің 20%-ы қанағаттанарлық сапаға ие болды. Оның орнына, жергілікті билік мемлекеттік-жекеменшік серіктестігі арқылы Акинеледегі Амосун ауылында Ибадан орталық мал сою комбинатын ашты.

Уганда

Угандадағы ең көп таралған ауыл шаруашылығы өнімдерін жеткізу тізбегі фермерлердің өнімдерін көтерме саудагерлерге сатуынан тұрады, олар өз кезегінде бөлшек саудагерлерге сатады. 2006 жылы Кампала және Мбале аймақтарында жүргізілген зерттеуде фермерлердің 51%-ы көтерме саудагерлерге, 18%-ы тікелей базарларға, ал көтерме саудагерлердің 34%-ы базарларға сатқаны анықталды. Бразилиядағы ережелер кең ауқымды түрленеді, кейбір муниципалитеттерде аймақтық шектеулер ылғал базарлардың жұмысына тыйым салады. Есепте "ана мен әке дүкендеріне" азық-түлік өнімдерін жеткізетін бөлшек және көтерме ылғал базарлар сипатталған. Бреттерде тірі мал сатылмайды, бірақ бреттерде сатылатын еттің көп бөлігі жаңа және сойылып алынған ет болып табылады. Гренландияның ең ірі жаңа өнімдер нарығы – Калаалиарак базарында 2018 жылға дейін тек жаңа ет сатуға рұқсат берілді, содан кейін Гренландия үкіметі Калаалиаракта құрғатылған және тұздалған ет сатуға рұқсат берді. 2016 жылы бірнеше адам жергілікті бреттерден ақ аю етін жегеннен кейін трихинеллез жұқтырды, тіпті ет бастапқыда тексеруден өткеніне қарамастан. 2002 жылғы зерттеуде мексикалық тұтынушылардың, әсіресе орта таптың, сиыр етін сатып алу үшін дәстүрлі ылғал базарларға қарағанда супермаркеттерді қалау тенденциясы байқалды. 2014 жылы мексикалық сиыр етінің бөлшек саудасы туралы зерттеуде дәстүрлі толық қызмет көрсететін ылғал базарлардан супермаркеттердегі өзін-өзі қызмет көрсететін ет стендтеріне көшу жалғасып жатқаны айтылды. Кейбір жергілікті аймақтық ережелер, мысалы, Мексика қаласы мен Морелияның орталық аудандарында, бөлшек саудагерлерге қосымша көмек көрсетілмей, қалалық аудандарда ылғал базарлардың жұмыс істеуіне тыйым салады.

Америка Құрама Штаттары

2020 жылдың сәуір айында The Hill газеті АҚШ-та ылғал базарлар әлі де жұмыс істеп тұрғанын, ал жануарлар құқығын қорғайтын белсенділер бұрынғы талаптарына – тірі жануарлар сататын базарлар мен фабрикалық шаруашылықтарды жабуға қоса, ылғал базарларды да жабуға шақырып отырғанын жазды. 20 ғасырда тоңазытқыштар кеңінен қолданысқа енгенге дейін Нью-Йорк қаласында ылғал базарлар көптеп кездесетін. 2010 жылдары дәстүрлі ылғал базарлар жеңілдетілген бағада сатушы дүкендердің күшейген бәсекесіне тап болғанда, электрондық төлем терминалдарымен жабдықталған «ақылды базарлар» пайда болды. Ылғал базарлар Alibaba-ның Hema дүкендері сияқты онлайн азық-түлік дүкендерінен де бәсекеге ұшырады. 2020 жылдың сәуір айында Қытай үкіметі жабайы жануарлар саудасына қатысты шектеулерді одан әрі күшейту жоспарларын жариялады.

Гонконг

Гонконгта ірі орталықтандырылған ылғал базарлар 1842 жылдың 16 мамырынан бері, яғни Орталық базар ашылғаннан бастап бар. Ылғал базарларға көбінесе егде жастағы тұрғындар, кірісі төмен адамдар және Гонконг тұрғындарының шамамен 10 пайызын қызмет көрсететін үй шаруасындағы жұмыскерлер келеді. Көптеген аудандарда кем дегенде бір ылғал базар бар. 2000 жылға дейін Гонконгтың көптеген ылғал базарларын Қалалық кеңес (Гонконг аралы мен Коулун аймақтарында) немесе Аймақтық кеңес (Жаңа аумақтарда) басқарды. 2000 жылдан бері Гонконгтағы ылғал базарларды Тамақ және қоршаған орта гигиенасы департаменті (FEHD) реттейді. Мал сою ережелеріне сәйкес, адамдарға тамақ ретінде пайдалану үшін тірі сиыр мал, шошқа, ешкі, қой немесе туылған мал сою лицензияланған мал сою орындарында жүргізілуі керек. Гонконгтағы ылғал базарлардың ешқайсысында жабайы немесе экзотикалық жануарлар сатылмайды. Бұған қоса, 2017 жылы Гонконг Тұрғын үй басқармасы 21 нарықты, ал жеке құрылыс компаниялары шамамен 99 нарықты басқарды.

Үндістан

Үндістанның ет, құс және теңіз өнімдері өндірісі көбінесе ылғал базарларға тәуелді. Food & Beverage News хабарлағандай, Үндістанның көптеген мал сою орындары ескі және санитарлық талаптарға сай емес жабдықтарды қолданғанына қарамастан, жергілікті тұтынушылар өңделген және мұздатылған етке қарағанда ылғал базарлардан алынған жаңа сойылған етті көбірек жақсы көреді. Делиде азық-түлік сауда жүйесі дәстүрлі бейресми азық-түлік саудасынан (ылғал базарлар, көшбасшылар және кирана "әйелдер мен ерлер" дүкендері), жалға алуға берілетін субсидияланған сауда кооперативтерінен, мемлекеттік азық-түлік тарату арналарынан және жеке заманауи супермаркеттерден тұрады. Делидегі ылғал базарлар әдетте күн сайын белгілі бір уақытта өнімдерін сату үшін жиналған шағын бөлшек саудагерлерден құралады. 2020 жылғы мәліметтер бойынша Индонезияда 13,450 ылғал базарда 12,3 миллион саудагер жұмыс істейді. 2018 жылы Джакартада зертханасымен және мұздату және салқындату жабдықтарымен жабдықталған алғашқы заманауи ылғал базар ашылды. 2020 жылдың мамыр-маусым айларында Эрланга университеті жүргізген сауалнама көрсеткендей, Шығыс Жавадағы ылғал базарлардағы адамдар әлеуметтік арақашықтықты сақтау және маска тағу сияқты денсаулық сақтау шараларын Шығыс Жаваның басқа да қоғамдық орындарымен салыстырғанда ең аз сақтаған.

Филиппин

Филиппинде ылғал базарларды кооперативтер Кооперативтер кодексі (RA 7160) және Ауыл шаруашылығы мен Балық шаруашылығын жаңғырту туралы заң (RA 8435) сияқты заңнамаларға сәйкес басқарады. Филиппин үкіметі паленкелерде сатылатын кейбір тауарлардың, әсіресе күріш сияқты маңызды азық-түліктердің бағасын реттейді. 2017 жылдың шілдесінде Давао қаласында Palengke Boy цифрлық ылғал базары іске қосылды, ол дәстүрлі ылғал базарлармен бәсекелесуді мақсат етеді. 2020 жылдың наурыз айында Пасиг қалалық әкімдігі COVID-19 пандемиясы кезінде қажетті тауарларға қолжетімділікті қамтамасыз ету үшін жылдам әрекет ететін ылғал базарды ұсынды.

Сингапур

Сингапурдың ылғал базарларына үкімет субсидия бөледі. 1990 жылдардың басында Сингапурдың 12 қала ішіндегі базарында және 22 ылғал базар орталығында жануарларды союға тыйым салынды. 2020 жылдың басында Ұлттық қоршаған орта агенттігі 2020 жылғы коронавирус пандемиясына байланысты өзі бақылайтын 83 базар үшін "жоғары гигиена және тазалық стандарттары" туралы ескертулер жариялады.

Шри-Ланка

Шри-Ланкада құс шаруашылығы басты мал шаруашылығы саласы болып табылады және жалғыз ет экспорттау өнеркәсібін құрайды, онда көптеген бройлер тауықтары жартылай автоматтандырылған зауыттарда механикалық түрде өңделеді. Дегенмен, құс әлі де белгілі бір тұтынушылар тобы мен этникалық топтарға қызмет көрсететін ылғал базарларда сойылады. 2017 жылы жүргізілген зерттеуде 102 жартылай автоматтандырылған құс өңдеу зауытынан және 25 құс союға арналған ылғал базардан алынған сынамалардың нәтижесінде, жартылай автоматтандырылған зауыттардан алынған бройлер мойнының терісінің 27,4%-ы Campylobacter бактериясымен зарарланғаны анықталды, ал ылғал базарлардағы зауыттардан алынған сынамалардың 48%-ы Campylobacter бактериясын қамтыды. 1997 жылы Тайбэй қалалық әкімдігінің баяндамасында қалада 10 000-ға жуық тіркелген сатушысы бар 61 ірі ылғал базар бар екені көрсетілген. Баяндамада сондай-ақ қаладағы көптеген базарлар күрделі жөндеуді қажет ететіні және шамамен 3500 сатушы орындары бос тұрғаны айтылған, сонымен қатар төмен бағалар мен дүкеншілермен таныс болу да маңызды факторлар.

Вьетнам

2017 жылы Вьетнамда шамамен 9 000 ылғал базар, 800 супермаркет, 160 сауда орталығы және 1,3 миллион шағын отбасылық дүкендер болды, деп үкіметтік бағалаулар көрсетіп тұр. 2017 жылы Ханой қалалық әкімдігі қаланың ылғал базарларын жаңартуды және оларды заманауи сауда орталықтарына айналдыруды жоспарлады. Бұл әлемдегі ең ірі көтерме азық-түлік базары, және мүмкін, ең үлкен тағам нарығы, онда қой және шаян сияқты түрлі тағамдар ұсынылады. 1972 жылға қарай, күн сайын 6000 тонна жеміс-жидек пен көкөніс нарыққа тасымалданды.

Италия

Солтүстік-батыс Торино қаласындағы Порта-Палаццо базары – Еуропадағы ең ірі көше базары. Маусымның қызығында қаланың тарихи ауданында жүзге жуық шаруа өз өнімдерін сатады. Турин қалалық билігі, базары басшыларымен бірлесіп, көпшіліктің базарды көпмәдениетті кеңістік және әлемнің түрлі ас-тағамдарын ұсынатын туристік орын ретінде қабылдауына ықпал етуге тырысып жатыр.

Ирландия

Дублиндегі (Ирландия) Айве базарлары – киім сататын құрғақ базар мен балық, жеміс-жидек, көкөніс сататын ылғал базар болып екіге бөлінген жабық базар. Базар 1906 жылдан бастап жұмыс істеді және 1980 жылдары тозығы жетті. Daily Mercury және Herald Sun ақпарат құралдары, сондай-ақ Ауыл шаруашылығы министрі Дэвид Литтлпрауд және Еңбек партиясының төрағасы Энтони Албанез Австралиядағы әртүрлі жаңа ет, теңіз өнімдері және өнімдер сататын базарларды, мысалы, Сиднейдегі балық базары мен Мельбурн балық базарын, халықаралық қоғамның ылғал базарларды тыйым салу туралы шақыруына жауап ретінде ылғал базарлар деп сипаттады.