Кіріспе

Эмоционалдық эвристика – адамдарға шешім қабылдауға және мәселелерді жылдам әрі тиімді шешуге мүмкіндік беретін ойлау қысқа жолы, онда қазіргі эмоция – қорқыныш, қуаныш, таңғалу сияқты сезімдер – шешімдерге басты рөл атқарады. Басқаша айтқанда, бұл эмоционалдық жауаптың немесе психологиялық терминдерде «әсердің» жетекші рөл атқаратын эвристиканың бір түрі. Бұл шешім қабылдау процесін қысқартып, адамдарға кең ауқымды ақпарат іздеуді аяқтамай-ақ әрекет етуге мүмкіндік беретін санасыз процесс. Ол көңіл-күйден қысқарақ, стимулға жауап ретінде жылдам және еріксіз пайда болады. Мысалы, «өкпе қатерлі ісігі» деген сөздерді оқығанда қорқыныш сезімі туындайды, ал «аналық сүйіспеншілік» деген сөздерді оқығанда махаббат пен жылу сезіледі. Эмоционалдық эвристика көбінесе нәрсенің қауіп-қатері мен пайдасын бағалау кезінде қолданылады, бұл адамдардың стимулмен байланыстыратын оң немесе теріс сезімдеріне байланысты болады. Бұл – «ішкі сезіміңмен жүруге» тең. Егер адамдардың қандай да бір әрекетке қатысты сезімі оң болса, олар тәуекелді төмен, ал пайданы жоғары деп бағалайды. Керісінше, егер олардың сезімі жағымсыз болса, тәуекелді жоғары, ал пайданы төмен деп санайды.

Тұжырымдама

Эффекттік эвристика теориясы адамның эмоциясы оның қабылданатын шешімдеріне ықпал етуі мүмкін екенін көрсетеді. Зерттеулер көрсеткендей, адамдардың санасындағы тәуекел мен пайда арасында кері байланыс бар. Бұл зерттеушілердің белгілі бір әрекеттің қабылданатын тәуекелі мен қабылданатын пайдасы арасындағы кері байланыстың, сол әрекетке байланысты оң немесе теріс эмоциялардың күшімен байланысты екенін анықтағаннан кейін анықталды, бұл әрекетті екі полюсті шкала бойынша бағалау арқылы өлшенді (мысалы, жақсы/жаман). Бұл адамдардың қандай да бір әрекетке немесе технологияға қатысты бағаларын тек олар туралы не ойлайтынына ғана емес, сонымен қатар олар туралы не сезінетініне негіздейтінін білдіреді. Эффекттік эвристикаға 1980 жылы Роберт Б. Зайонц эмоциялық реакциялар көбінесе алғашқы, автоматты түрде пайда болатын реакция болып табылады және одан кейін біздің ақпаратты өңдеу және бағалау жосынымызға әсер етеді деп мәлімдеген кезде алғашқы назар аударды. Эффекттік эвристика пайда мен тәуекелді қабылдау арасындағы күтпеген теріс байланысты түсіндіру үшін қолданылған кезде қайтадан назар аударды. Финукан, Альхаками, Слович және Джонсон 2000 жылы жағдайға қатысты жақсы сезім (яғни оң эмоция) тәуекелді азайтуға және пайданы арттыруға әкеледі деп теориялады, тіпті бұл жағдай үшін логикалық түрде негізделмеген жағдайда да.

Ой мен сезім

Зерттеушілер адамдардың әсер ету эвристикасын мәселеге алғашқы жауап ретінде қолданатынын, олар сыртқы ақпаратты зерттеу мен талдаудың орнына, спонтандық әсерлі реакцияларға сүйенеді деп санайды, бұл тиімдірек болады. Slovic, Finucane, Peters және MacGregor (2005) ойлаудың екі режимін қарама-қарсы қояды: аналитикалық және тәжірибелік жүйелер. Аналитикалық жүйе, сондай-ақ рационалдық жүйе деп те аталады, баяу және күш-жігерді қажет етеді деп есептеледі; ол сананы, ықтималдықтарды, логикалық ойлауды және нақты дәлелдерді талап етеді. Тәжірибелік жүйе осыған кері. Ол интуитивті және көбінесе автоматты, адамдар үшін ыңғайлы, себебі күш-жігер немесе сананы қажет етпейді. Ол бейнелерге, метафораларға және повествоға сүйенеді, олар кейіннен қауіптің ықтималдығын бағалау үшін қолданылады. Бұл әсердің өзіндік тәжірибесінен туындайды, яғни "ішкі сезімнен". Miller және Ireland (2005) жүргізген зерттемелер, соның ішінде, "ішкі сезімнің" немесе интуитивті шешімдердің көптеген компаниялардың әртүрлі басшылары мен менеджерлеріне қалай әсер ететінін көрсетеді. Көптеген зерттелгендер интуицияны маңызды шешімдер қабылдаудың тиімді тәсілі ретінде пайдаланады. Эксперимент жүргізушілердің мақсаты интуицияны қолданудың тәуекелдері мен пайдасын бағалау болып табылады. Олардың нәтижелері бұл шешім қабылдаудың қиын құралы екенін көрсетеді. Соттануға байланысты эмоциялық реакциялар міндетті түрде ерікті емес, бірақ автоматты жауаптар болып табылады. Zajonc былай дейді: "Адам эмоцияның білінуін бақылай алады, бірақ оның өзін сезінуді емес". Дегенмен, ол сезімдердің ойдан, ал ойлардың сезімнен азат емес екенін де нақтылайды.

Сандарға сезімталдықсыздық

Кейде белгілі бір тітіркендіргіштерге (стимулдарға) эмоционалдық реакциялар басқа факторларға, мысалы, сандарға сезімталдықтың жетіспеуінен туындайды. Slovic және Peters (2006) психофизикалық шаншу, физикалық тітіркендіргіштің ұлғаюымен бірге оның өзгеруін ажырата алмау туралы зерттеу жүргізді және студенттердің 150 адамның өмірін сақтауға үміттенетін әуежай қауіпсіздігі шарасын, 150 адамның өмірін сақтауға үміттенетін шараға қарағанда, көбірек қолдайтынын анықтады. Мұның себебі, 150 адамның өмірін сақтау жақсы болғанымен, оны ұғыну біршама қиын, сондықтан шешім жоғары пайызбен байланысты жағымды сезімнен туындайды деп есептеледі.

Уақыттың әсері

Шешім қабылдауда уақыттың ролі зерттелді. Екі экспериментте Finucane, Alhakami, Slovic және Johnson (2000) уақыт қысымындағы әсер эвристикасын және тәуекел мен пайда туралы ақпарат берудің әсер эвристикасына тигізетін әсерін зерттеді. Зерттеушілер уақыт шектеуі бар және жоқ адамдарды салыстырды. Олар уақыт қысымындағы адамдар жауап беруде тиімді болу үшін өз сезімдеріне көбірек сүйенетінін, ал уақыт шектеуі жоқ адамдар шешім қабылдауда көбірек логика қолданатынын болжады. Бұл үшін студенттер екі жағдайдың біріне (уақыт қысымы немесе уақыт қысымы жоқ) және екі теңгерілген тәртіптің біріне (алдымен тәуекелді бағалау, содан кейін пайданы бағалау немесе керісінше) кездейсоқ түрде тағайындалды. Оларға белгілі бір іс-әрекеттер мен технологиялардың тәуекелі мен пайдасы туралы баға беру тапсырылды. Болжам бойынша, уақыт қысымындағы адамдар тәуекел туралы шешімдерді уақыт қысымы жоқ адамдарға қарағанда аз уақытта қабылдады. Екінші экспериментте студенттерге тағы да белгілі бір іс-әрекеттер туралы баға беру ұсынылды, бірақ бұл жолы оларға тәуекел мен пайда туралы қосымша ақпарат берілді. Ақпарат жоғары тәуекел, төмен тәуекел, жоғары пайда немесе төмен пайда ретінде ұсынылды. Зерттеушілер бұл қосымша ақпарат олардың бағалауларына әсер еткенін анықтады. Олар қатысушылардың сандық ақпаратты назарға алмай, әсерге қатысты сипаттамаларға назар аударғанын анықтады.

Қорқыныш

Денсаулық сақтау кампаниялары көбінесе аудиториясының назарын аудару үшін "қорқыту тактикасын" қолданады. Қорқыту тактикасы – бұл тұтынушыда үрей тудыру әдістерін пайдаланатын жарнама түрі, нәтижесінде тұтынушы өнімді сатып алу арқылы осы үрейден құтылғысы келеді. Авербек, Джонс және Робертсонның (2011) зерттеуінде зерттеушілер бұрынғы білімнің қорқыту тактикасына реакцияға қалай әсер ететінін қарастырады. Бұрынғы білімді төмен немесе жоғары деңгейде қарастыратын сауалнамалар таратылды және екі түрлі тақырып таңдалды: ұйқының жетіспеуі немесе омыртқа қабынуы. Бұрынғы білімнің денсаулыққа қатысты мәселелерге әсерін бағалау үшін әртүрлі шкалалар қолданылды. Зерттеушілер бұрынғы білімі бар адамдардың үрей сезімі аз екенін және эмоциялық эвристиканың ықпалына іріккендері аз екенін, ал бұрынғы білімі жоқ адамдардың үрей сезімі күштірек екенін және олардың ықпалға ұшырау ықтималдығы жоғары екенін анықтады. Қорқыту тактикасының қазіргі маркетингте қалай қолданылатынының тағы бір мысалы – Шмитт пен Бластың (2008) экспериментінің нәтижелері. Олар темекіге қарсы фильмнің екі нұсқасын жасады. Бірінде жоғары деңгейдегі қорқыту, екіншісінде – қорқыту жоқ. Қатысушылардың ішінде (46 темекі тартпайтын студент және 5 темекі тартатын студент) жоғары деңгейдегі қорқыту нұсқасын көргендер, төмен деңгейдегі қорқыту нұсқасын көргендерге қарағанда темекіге қарсы мінез-құлыққа бейімділігі күштірек болды.

Климаттың өзгеруі

Зерттеулер көрсеткендей, американдықтар климаттың өзгеруін біледі, бірақ сезімдік реакцияның болмауынан оны жекелей проблема деп санамайды. Көптеген адамдар климаттың өзгеруінің салдарымен жеке кездеспегенін немесе оның ұзақ мерзімді салдар болып, жақын арада орын алмайтынын айтады. Сондықтан, бұл мәселеге төмен басымдық беріледі және жаһандық климаттың өзгеруіне шешім табу үшін көп жұмыс істелмейді.

Тәуекел туралы ақпарат

Тәуекелді қабылдау зерттеулері әсерлік эвристикаға қатысты туындады. Тәуекел туралы хабарлаудың мақсаты – мәселенің тәуекелінің шамасы мен адамдардың осы тәуекелге реакциясының шамасы арасындағы сәйкестікті жақсарту. Әсер, әсіресе теріс әсер, қауіптің қабылдалуын арттырудың маңызды тәсілі болып табылады, себебі ол қауіпті қабылдауға әсер етеді және осылайша, тәуекел туралы ақпаратты халыққа жеткізу үшін қажетті құрал ретінде қолданылады. Тәуекел туралы хабардарлықты арттыру жиілік түрінде (мысалы, «40 жыл ішінде су тасқынының болу ықтималдығы 33%») немесе ықтималдық түрінде (мысалы, «Жыл сайын су тасқынының болу ықтималдығы 1%») берілген тәуекел туралы ақпарат арқылы күтіледі. Бұл тәсіл әсерлік реакцияны тудырады деп есептеледі, ол тәуекел туралы ақпараттың қолжетімділігін арттырады, нәтижесінде қауіптің қабылдану деңгейі жоғарылайды. Әсерлік эвристика нарықтағы жаңа өнімдерде анық байқалады. Тұтынушылар мұндай жаңа өнімдерді сатып алумен байланысты ықтимал тәуекелдер мен пайдаларды бағалау үшін қолданатын процестер үнемі өзгеріп отырады. Slovic және King (2014) жүргізген зерттеу осы ерекше құбылысты түсіндіруге бағытталған. Олардың эксперименті жаңа өнімдерге қатысты алғашқы қабылдау кезінде сезімдердің қаншалықты үлкен рөл атқаратынын анылауға арналған. Қатысушылар сынаққа дейін және сынақтан кейін үш жаңа өніммен таныстырылды. Осы зерттеудің нәтижесінде, жаңа өнімдерге байланысты тәуекелдер мен пайда тұтынушылардың өнімдерге берген бағасына байланысты екені анықталды.

Қатерлі ісік

Зерттеушілер қатерлі ісіктерге қарсы профилактика жағынан эмоциялық және тәжірибелік ойлау жолдарын қарастырды. Зерттеулер көрсеткендей, адамдардың белгілі бір қатерлі ісіктерге скринингтен өтуіне эмоциялық жағдай елеулі әсер етеді. Қазіргі зерттеулер қатерлі ісіктерге қарсы профилактика мен емдеу амалдарының тәуекелдері мен пайдасын қалай жеткізуге болатынын зерттеп жатыр. Алдын ала жүргізілген зерттеулер ақпараттың қалай берілуі оның қалай түсінілуіне әсер ететінін көрсетті. Сондай-ақ, зерттеулер көрсеткендей, емдеу амалдары пациенттер үшін эмоционалды байланыс болмаса, маңызды болмайды. Осы себепті зерттеушілер сандық ақпаратты түсінуді және өңдеуді жеңілдету үшін иконкалар тізбегі сияқты эмоциялық кодтауды пайдалануды қарастыруда.

Күлімдеу

Зерттеулер көрсеткендей, күлімдеу эмоционалдық реакцияларды тудырып, осы арқылы біздің басқалар туралы пікірімізге әсер етеді. LaFrance және Hecht (1995) жүргізген эксперимент күлімдеген адамға күлімдемеген адамдарға қарағанда көбірек кешірімділік танылатынын зерттеді. Қатысушылар академиялық бұзушылыққа қатысты бір жағдайды бағалап, бірнеше тұлғаны бағалау сұралды. Материалдарға бейтарап мінез, шынайы күлімдеу, жалған күлімдеу немесе қайғылы күлімдеу көрсететін әйелдің суреттері кірді. Зерттеушілер күлімдеген студент күлімдемеген студентке қарағанда аз жазаланғанын анықтады, бірақ күлімдеген студент кем кінәлі деп танылмады. Әртүрлі күлімдеу түрлері арасында маңызды айырмашылық табылған жоқ. Күлімдеген студенттер күлімдемеген студенттерге қарағанда сенімді, адал, шынайы, жақсы, бағынушы, иманды және құрметке лайық деп бағаланды. Бұрынғы зерттеулердің нәтижелеріне қоса, күлімдеудің адамның қабылдауына тигізетін әсері туралы қосымша дәлелдер бар. Бұл туралы Delevati және Cesar (1994) жүргізген экспериментте айтылған. Бразилиялық студенттер ер және әйел адамдарының суреттерін қарады. Күлімдеген және күлімдемеген беттер бейнеленді. Қатысушылар портреттерді бағалау үшін 12 түрлі сипаттама қолданды. Нәтижелер көрсеткендей, күлімдеген адамдар күлімдемеген адамдарға қарағанда жағымды баға алды. Жалпы айтқанда, күлімдеген адам күлімдемеген адамға қарағанда көңілді сезімдерді тудыруы мүмкін.

Жады жүктемесі

Зерттеушілер адамның есте сақтау жүктемесінің әсер ету эвристикасын қолдану ықтималдығын қалай арттыратынын зерттеді. Шив пен Федорихиннің (1999) зерттеуінде қатысушылардан екі таңбалы санды (төмен когнитивтік талап) немесе жеті таңбалы санды (жоғары когнитивтік талап) жаттау сұралды. Содан кейін қатысушылар өз сандарын хабарлайтын басқа бөлмеге өтулері сұралды. Жолда олардан екі дәмтатымды таңдау сұралды: шоколад торт (жағымды әсері күшті, танымдық бағасы төмен) немесе жеміс салаты (жағымды әсері әлсіз, танымдық бағасы жоғары). Зерттеушілер жеті санды жаттауға міндеттелген қатысушылардың (жоғары когнитивтік жүктеме) көп ақпаратты есте сақтау қажеттілігінен ойлану процесін азайтатынын болжады. Бұл олардың жеміс салатын емес, шоколад тортты таңдау мүмкіндігін арттырады, себебі ол эмоционалды жағынан қолайлы нұсқа. Бұл гипотеза расталды: жоғары когнитивтік жүктеме кезінде қатысушылардың 63%-ы шоколад тортты, ал төмен когнитивтік жүктеме кезінде 41%-ы ғана таңдады. Сол зерттеуде олар қатысушылардың импульсивтілігін де тексерді, таңдау процесінің ресурстарын өңдеу әсерін бағалауға тырысты. Жоғары когнитивтік талап кезінде шоколад тортты таңдағандардың үлесі 84,2% құрады. Бұл адамдардың шешімдеріне әсер ету эвристикасының стимулға жауап ретінде, жоғары деңгейдегі танымдық процестерге аз қатысумен, салыстырмалы түрде спонтанды түрде әсер ете алатынын көрсетеді.

Ұзаққа созылатын әсерлері

Эмоционалдық эвристикаға қатысты тағы бір жиі кездесетін жағдай – күшті эмоционалды алғашқы әсер шешім қабылдауға әсер етуі мүмкін, тіпті кейінірек алынған дәлелдер бастапқы шешімге қарсы пікір білдірсе де. Шерман, Ким және Зайонц (1998) жүргізген зерттеуде аффективті жауаптың тудырған әсері қанша уақытқа дейін сақталуын зерттеді. Қатысушылардан қытай иероглифтерін және олардың ағылшын тіліндегі мағыналарын жаттау сұралды. Мағыналардың жартысы оң (мысалы, әдемілік), ал қалған жартысы теріс (мысалы, ауру) болды. Кейін қатысушылар осы мағыналар бойынша тексерілді, содан кейін оларға иероглифтер жұбы беріліп, қайсысын ұнататындарын таңдаулары сұралды. Зерттеушілер қатысушылардың оң мағынасы бар иероглифті артық көретінін анықтады. Сол экспериментте қатысушыларға жаңа тапсырма берілді, онда иероглифтер бейтарап мағынамен (мысалы, зығыр) ұсынылды және бұл иероглифтердің нақты мағынасы екені айтылды. Тексеру процедурасы сол күйінде қалды және қатысушылар жаңа мағынамен танысқанына қарамастан, иероглифтерге деген қалаулары өзгеріссіз қалды. Оң мағынасы бар иероглифтер таңдауға түсуін жалғастырды.

Кемшіліктер

Эвристика көп жағдайда көмектесе алады, бірақ ол қате пікірлерге алып келуі мүмкін, бұл нашар шешімдер қабылдауға себеп болуы мүмкін. Басқа эвристикалар сияқты, әсер эвристикасы да тиімді және бейімделетін жауаптар бере алады, бірақ әсерге ғана сүйену шешімдерді жаңылыстыруы мүмкін.

Темекі шегу

Зерттеулер эмоциялардың темекі шегу әрекетіне қалай әсер ететінін қарастырды. Темекі шегушілер көбінесе тәжірибеге баса назар береді, яғни темекі шегуді бастамас бұрын қауіп-қатерлер туралы саналы түрде ойланбайды. Мұндай жағдай көбінесе басқалардың темекі шегетінін көргенде туындайтын эмоциялық реакциялардың нәтижесі болып табылады. Эпштейн (1995) тұтынушыларды өнімдерді қаптау және сату кезінде манипуляциялаудың жиі болатынын анықтады. Бұл әсіресе темекі компаниялары үшін ерекше маңызды. Зерттеулер көрсеткендей, темекі жарнамалары темекі шегумен байланысты жағымды эмоцияларды арттыру және қауіпті азайту мақсатымен жасалған. Сондықтан, мұндай жарнамаларды көру адамдарды темекі шегуге итермелеуі мүмкін, себебі ол тартымдылықты күшейтеді. Slovic және авторлар (2005) жүргізген зерттеуде темекі шегушілерге «Егер тағы да бастасаңыз, темекі шегуді бастарар ма едіңіз?» деген сауал қойылды. Нәтижесінде, ересек темекі шегушілердің 85%-тан астамы және 14-22 жас арасындағы жасөспірімдердің шамамен 80%-і «Жоқ» деп жауап берді. Зерттеу көрсетті, көптеген темекі шегушілер, әсіресе жас кезінде бастағандар, болашақта темекі шегудің қандай қауіптермен байланысты екенін ойламайды. Қорыта айтқанда, темекі шегушілер темекі шегуді бастамас бұрын оның зияны туралы көп ойланбайды, көбінесе темекі шегуді бастағаннан кейін және оған тәуелді болғаннан кейін ғана денсаулыққа қатысты жаңа ақпарат алады.