Кіріспе
Жеке тұлғалар немесе ұйымдар өндіріс, орындау немесе іске асыру қабілетін жақсарту процесі. Қабілетті арттыру (немесе қабілетті дамыту, қабілетті нығайту) – жеке тұлғаның немесе ұйымның "өндіру, орындау немесе іске асыру" мүмкіндіктерін (немесе қабілетін) жақсарту. Қабілетті арттыру және қабілетті дамыту терминдері жиі бір-бірімен алмастырылып қолданылады, бірақ 2006 жылы Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (OECD) Даму жөніндегі көмек комитеті (DAC) жарияланымдарында қабілетті дамыту термині артық деп көрсетілген. БҰҰ жүйесі оны барлық салаларда қолданады, соның ішінде 2030 жылға дейін қол жеткізілетін Тұрақты даму мақсаттарының бірнешеуі. Мысалы, 17-ші Тұрақты даму мақсаты 2030 жылғы күнтәртібін іске асыру жөніндегі ұлттық жоспарларды қолдау үшін дамушы елдерде қабілетті арттыру үшін халықаралық қолдауды күшейтуді ұсынады. Халықаралық даму құқығының кодификациясына сәйкес, қабілетті арттыру – "халықаралық араласудың жан-жақты әдісі". Ол көбінесе мемлекеттік басқару реформасына, жақсы басқаруға және мемлекеттік қызметтердің салалық секторларында білім беруге бағытталған іс-қимылдардың бір бөлігі болып табылады. Халықаралық қауымдастықтың қабілетті арттырудың компоненттеріне қатысты келісімге келген көзқарасы Дүниежүзілік банк, Біріккен Ұлттар Ұйымы және Еуропалық Комиссия белгілеген бес бағыттан тұрады: нақты саясат аясы, институционалдық даму және құқықтық ая, азаматтардың қатысуы мен бақылауы, білім беру мен оқытуды қоса алғанда, адам ресурстарын жақсарту және тұрақтылық. Олардың кейбіреулері басқа да араласулар мен секторлармен сәйкес келеді. Нақты назар көбінесе білім беру мен оқытудың кіріс бөлігіне аударылады, бірақ бұл білім беру мен оқытудың эвфемизмі болуы мүмкін. Мысалы, БҰҰ Даму бағдарламасы (БҰДБ) бағалау әдістемесінде нақты нәтижелерге емес, оқыту қажеттіліктеріне назар аударады. Бұл терминнің осы көптеген салалар мен элементтер үшін кеңінен қолданылуы және оған арналған дамуға арналған қаржының үлкен көлемі оның нағыз мағынасы туралы дау тудырды. Сондай-ақ, оның қолданылуы мен әсеріне қатысты алаңдаушылықтар бар. Халықаралық дамуды қаржыландыруда Дүниежүзілік банк пен басқа донорлардың бағалаулары 2000 жылдан бері осы жалпы қаржыландыру санатында проблемаларды үнемі анықтап келеді. Қабілетті арттыру халықаралық көмекке басым тақырып ретінде пайда болғаннан бері донорлар мен тәжірибелі мамандар қабілетті арттыру бастамаларының тиімділігін анықтау үшін нақты механизм жасау үшін күресіп келеді. 2015 жылы қабілетті арттырудың түрлі бастамаларын жақсарту және бақылау үшін тәуелсіз мемлекеттік өлшеу көрсеткіші жарияланды. Бұл балл жүйесі халықаралық даму құқығына және кәсіби басқару қағидаттарына негізделген. Қабілеттілік – "адамдардың, ұйымдардың және қоғамның өз істерін табысты басқару қабілеті" ретінде түсініледі. Бұл адамдардың, жеке ұйымдардың және ұйымдардың топтарының қасиеті. Қабілеттілік сыртқы факторлар мен актерлерге бейімделіп, оларға жауап береді, бірақ ол сыртқы емес – ол адамдардың, ұйымдардың және топтардың немесе ұйымдар жүйесінің ішкі бөлігі. Осылайша, қабілетті дамыту – ұйымдар мен адамдардың ішкі өзгеріс процесі. Біріккен Ұлттар Ұйымының Апаттар қаупін азайту жөніндегі кеңсесі (UNDRR), бұрын Біріккен Ұлттар Ұйымының Апаттар қаупін азайту жөніндегі халықаралық стратегиясы (UNISDR) апаттар қаупін азайту саласындағы қабілетті дамытуды "адамдардың, ұйымдардың және қоғамның жүйелі түрде ынталандыруы және уақыт өте келе қабілеттілігін дамытуы" деп анықтайды. әлеуметтік және экономикалық мақсаттарға жету үшін, оның ішінде білімді, дағдыларды, жүйелерді және институттарды жақсарту арқылы кең әлеуметтік және мәдени жағдай жасау ортасында". Халықаралық араласудан тыс, қабілетті арттыру шағын кәсіпорындар мен жергілікті қозғалыстардағы адамдардың және қауымдастықтардың біліктілігін нығайтуды білдіруі мүмкін. Ұйымдық қабілетті арттыруды үкіметтік емес ұйымдар мен үкіметтер ішкі даму мен қызметтерін басқару үшін, әкімшілік тәжірибеден кейінгі басқарушылық жақсартудың бір түрі ретінде қолданады.
Capacity building (or capacity development, capacity strengthening) is the improvement in an individual's or organization's facility (or capability) "to produce, perform or deploy". The terms capacity building and capacity development have often been used interchangeably, although a publication by OECD DAC stated in 2006 that capacity development was the preferable term. The UN system applies it in almost every sector, including several of the Sustainable Development Goals to be achieved by 2030. For example, the Sustainable Development Goal 17 advocates for enhanced international support for capacity building in developing countries to support national plans to implement the 2030 Agenda. Under the codification of international development law, capacity building is a "cross cutting modality of international intervention". It often overlaps or is part of interventions in public administration reform, good governance and education in line sectors of public services. The consensus approach of the international community for the components of capacity building as established by the World Bank, United Nations and European Commission consists of five areas: a clear policy framework, institutional development and legal framework, citizen participation and oversight, human resources improvements including education and training, and sustainability. Some of these overlap with other interventions and sectors. Much of the actual focus has been on training and educational inputs where it may be a euphemism for education and training. For example, UNDP focuses on training needs in its assessment methodology rather than on actual performance goals. The pervasive use of the term for these multiple sectors and elements and the huge amount of development aid funding devoted to it has resulted in controversy over its true meaning. There is also concern over its use and impacts. In international development funding, evaluations by the World Bank and other donors have consistently revealed problems in this overall category of funding dating back to the year 2000. Since the arrival of capacity building as a dominant subject in international aid, donors and practitioners have struggled to create a concise mechanism for determining the effectiveness of capacity building initiatives. An independent public measurement indicator for improvement and oversight of the large variety of capacity building initiatives was published in 2015. This scoring system is based on international development law and professional management principles. Capacity is understood as "the ability of people, organizations and society as a whole to manage their affairs successfully". It is an attribute of people, individual organizations and groups of organizations. Capacity is shaped by, adapting to and reacting to external factors and actors, but it is not something external — it is internal to people, organizations and groups or systems of organizations. Thus, capacity development is a change process internal to organizations and people. The United Nations Office for Disaster Risk Reduction (UNDRR), formerly the United Nations International Strategy for Disaster Reduction (UNISDR), defines capacity development in the disaster risk reduction domain as "the process by which people, organizations and society systematically stimulate and develop their capability over time to achieve social and economic goals, including through improvement of knowledge, skills, systems, and institutions – within a wider social and cultural enabling environment." Outside of international interventions, capacity building can refer to strengthening the skills of people and communities, in small businesses and local grassroots movements. Organizational capacity building is used by NGOs and governments to guide their internal development and activities as a form of managerial improvements following administrative practices.
Қоғамдық әлеуетті арттыру
2006 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының мемлекеттік басқару жөніндегі сарапшылар комитеті "қоғамдық әлеуетті күшейту" деген қосымша термин ұсынды. Ол – барлық мүдделі тараптарды қатыстыратын, үкіметтік шараларға бақылауды және қатысуды шектейтін тәжірибелерге қарсы тұратын, ұзақ мерзімді, үздіксіз даму процесі ретінде анықталады. "Қоғам" деп анықталатын тараптардың тізіміне министрліктер, жергілікті билік органдары, үкіметтік емес ұйымдар, мамандар, қоғам мүшелері, ғалымдар және тағы да басқалар кіреді. Комитет пікірінше, әлеуетті күшейту жеке, институционалдық, қоғамдық және "оқудан асып түсетін" деңгейде жүзеге асырылады. Дегенмен, оны "қоғамды дамыту" практикасынан ажырату қиын. Ол қоғамның өз дағдыларымен, білімімен және мүдделерімен тиісті түрде жұмыс істемейтін "жетіспеушілік моделіне" негізделген. Сондықтан ол кедейлік пен теңсіздіктің құрылымдық себептерін толыққанды қарастырмайды. Әлеуетті күшейтуді жай ғана оқыту немесе адам ресурстарын дамыту деп қарау жеткіліксіз.
Тарих
Қатысушы елдердің әлеуетін дамыту туралы пікірлер мен ұғымдар дәстүрлі түрде даму ынтымақтастығымен тығыз байланысты. БҰҰДБ әлеуетті арттыру және дамыту саласындағы халықаралық шараларды жобалауда алдыңғы қатарлылардың бірі болды. 1970 жылдардың басында БҰҰДБ өз қызметкерлері мен үкіметтеріне "мекеме құру" деп аталатын бағыт бойынша нұсқаулар ұсынды, бұл оның қазіргі жұмысының тіректерінің бірі және "мемлекеттік басқару реформасы" санатының бөлігі болып табылады. 1970 жылдары халықаралық ұйымдар ауылдық жерлерде, сондай-ақ дамушы елдердің әкімшілік секторларында техникалық дағдыларды оқыту арқылы әлеуетті дамытуға баса назар аударды. 1980 жылдары олар институционалдық даму тұжырымдамасын одан әрі кеңейтті. "Институционалдық даму" дамушы елдердің үкіметтері, мемлекеттік және жеке сектор мекемелері мен үкіметтік емес ұйымдардағы ұзақ мерзімді шаралардың процесі ретінде қарастырылды. БҰҰДБ институционалдық деңгейдегі әлеуетті дамытуға басымдық берді, өйткені ол "мекемелер адам дамуының өзегі болып табылады және олар жақсы жұмыс істей алса, ұлттық адам дамуының мақсаттарына қол жеткізу үшін маңызды үлес қоса алады" деп сенді. Тұрақты даму мақсаты 6-ның 6а тармағында 2030 жылға қарай дамушы елдерге су және санитариямен байланысты іс-шаралар мен бағдарламаларда, соның ішінде су жинау, тұзсыздандыру, су тиімділігі, қалдық суларды тазарту, қайта өңдеу және қайта пайдалану технологияларында халықаралық ынтымақтастықты кеңейту және әлеуетті арттыруды қолдау көзделген. Дүниежүзілік банк осы қызметке жылына 1 миллиард доллардан астам сомада несие немесе грант түрінде жұмсайды (шамамен 10 миллиард долларлық портфелінің 10% -дан астамы).
Жергілікті қоғамдастықтар мен үкіметтік емес ұйымдар
Халықаралық донорлар көбінесе дамушы аймақтарда жұмыс істейтін жергілікті билік органдарымен немесе ҮЕҰ-лармен (Үкіметтік емес ұйымдармен) араласудың бір түрі ретінде қабілеттілікті арттыруды қамтиды. Жеке ұйымдардың қабілетін дамыту – ұйымның материалдық және материалдық емес активтерін күшейтуді қамтиды. Ұйымды дамыту (ҰД) – ұйымдық өзгерістерге әсер ететін тәжірибелерді, жүйелерді және техникаларды зерттеу және іске асыру ғылымы. Оның мақсаты – ұйымның өнімділігін және/немесе корпоративтік мәдениетін өзгерту.
Бағалаудағы қиындықтар
Жабдықты дамыту жобаларының нәтижелерін алудағы қиындықтар түрлі басылымдарда жиі сипатталған. Мысалы, 2006 жылы ЭЫДҰ Даму және ынтымақтастық комитетінің құжатында былай делінген: «Бағалау нәтижелері тұрақты әлеуетті дамытудың халықаралық даму практикасының ең қиын салаларының бірі болып қала беретінін растайды. Әлеуетті дамыту донорлық көмектің ең аз нәтижелі бағыттарының бірі болды, инфрақұрылымды дамыту немесе денсаулық сақтау және балалар өлімін азайтудағы прогреске қарағанда қалып қойды». Ұсыныста тек қана ҮЕҰ-ның әлеуетін арттыру қабілетін бағалау, олардың қызметінің нәтижелерін мониторингпен қатар, өзін-өзі жетілдіру және ынтымақтастықты ескеретін ашық және икемді мониторинг тәсілімен үйлесімді болуы керек екені айтылды. Басқа тілектер бойынша, әлеуетті дамыту тиімділігін бақылау ұйымның миссиясының айқындығы, ұйым басшылығы, ұйымның білім алуы, жұмыс орнында дамуға баса назар аударуы және ұйымның мониторинг процестерін қамтуға тиіс. 2007 жылы USAID әлеуетті дамытуды мониторинг және бағалауға қатысты өз тәсілі туралы есеп жариялады. Есепке сәйкес, USAID бағдарлама мақсаттарын, ұйымның жобалары мен іс-әрекеттерінің мақсаттарымен байланысын, бағдарламаның немесе ұйымның өлшенетін көрсеткіштерін, деректерді жинауды және прогресс туралы есеп беруді бақылайды. USAID прогрестің екі түрін атап өтті: «шығыс көрсеткіштері» және «нәтиже көрсеткіштері». Шығыс көрсеткіштері тікелей өзгерістерді немесе нәтижелерді, мысалы, оқытылған адамдар санын өлшеуге арналған. Нәтиже көрсеткіштері әсерді өлшеуге мүмкіндік береді, мысалы, оқытылған адвокаттардың нәтижесінде заңдардың өзгеруі. Алайда, «оқытылған адамдардың саны» және «заңдардың өзгеруі» тек кіріс немесе аралық кіріс болып табылады және мемлекеттік органдардың өлшенетін нәтижелері тұрғысынан «тиімділіктің» нақты жақсаруын өлшемейді, бұл әлеуетті дамытудың анықтамасы болып табылады. Осы бағалау тәсілдерінің бар екеніне қарамастан, кәсіби басқару стандарттарын немесе нақты бақылауды қолданбайтын, тек кіріс пен шығыстардың тізімдері болды. 2009 жылғы Дүниежүзілік банк есебінде мәселелер терең және жүйелі екені атап өтілді, қолданылатын өлшемдер «күлімдеу парақтары» болды, олар бенефициарлардан «бақытты» немесе «жақсырақ» екендерін сұрайды және «білімділікті арттыру», «біліктілікті жақсарту» және «командалық жұмысты күшейту» сияқты нәрселерді өлшейді, бұл «жергілікті деңгейде жүзеге асырылады», ал негізгі проблемалар шешілгеніне қарағанда, ықпалды сатып алу, элиталарды субсидиялау және тәуелділікті жалғастыру үшін жасырын мақсаттар бар ма деген сұраққа назар аудармайды. 20 жылдан бері проблемалар танылса да, саясаткерлер кейбір әлеуетті дамыту жобалары тек «логикасыз немесе талдаусыз симптомдарға ақша жұмсау» екенін атап өтуде. Басқалары «үкіметтік құрылымдарды құлдыратуға бағытталған, шетелдік басқаратын министрліктер мен шетелдік ықпал ететін саяси партиялар немесе азаматтық қоғам құру арқылы жасалған жасырын пара беру және үкіметтік шенеуніктерге пара беру» болып табылады, бұл араласуларды «жұмсақ күш» түрінде пайдалану.