Кіріспе

Жеке тұлғалар немесе ұйымдар өндіріс, орындау немесе іске асыру қабілетін жақсарту процесі. Қабілетті арттыру (немесе қабілетті дамыту, қабілетті нығайту) – жеке тұлғаның немесе ұйымның "өндіру, орындау немесе іске асыру" мүмкіндіктерін (немесе қабілетін) жақсарту. Қабілетті арттыру және қабілетті дамыту терминдері жиі бір-бірімен алмастырылып қолданылады, бірақ 2006 жылы Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (OECD) Даму жөніндегі көмек комитеті (DAC) жарияланымдарында қабілетті дамыту термині артық деп көрсетілген. БҰҰ жүйесі оны барлық салаларда қолданады, соның ішінде 2030 жылға дейін қол жеткізілетін Тұрақты даму мақсаттарының бірнешеуі. Мысалы, 17-ші Тұрақты даму мақсаты 2030 жылғы күнтәртібін іске асыру жөніндегі ұлттық жоспарларды қолдау үшін дамушы елдерде қабілетті арттыру үшін халықаралық қолдауды күшейтуді ұсынады. Халықаралық даму құқығының кодификациясына сәйкес, қабілетті арттыру – "халықаралық араласудың жан-жақты әдісі". Ол көбінесе мемлекеттік басқару реформасына, жақсы басқаруға және мемлекеттік қызметтердің салалық секторларында білім беруге бағытталған іс-қимылдардың бір бөлігі болып табылады. Халықаралық қауымдастықтың қабілетті арттырудың компоненттеріне қатысты келісімге келген көзқарасы Дүниежүзілік банк, Біріккен Ұлттар Ұйымы және Еуропалық Комиссия белгілеген бес бағыттан тұрады: нақты саясат аясы, институционалдық даму және құқықтық ая, азаматтардың қатысуы мен бақылауы, білім беру мен оқытуды қоса алғанда, адам ресурстарын жақсарту және тұрақтылық. Олардың кейбіреулері басқа да араласулар мен секторлармен сәйкес келеді. Нақты назар көбінесе білім беру мен оқытудың кіріс бөлігіне аударылады, бірақ бұл білім беру мен оқытудың эвфемизмі болуы мүмкін. Мысалы, БҰҰ Даму бағдарламасы (БҰДБ) бағалау әдістемесінде нақты нәтижелерге емес, оқыту қажеттіліктеріне назар аударады. Бұл терминнің осы көптеген салалар мен элементтер үшін кеңінен қолданылуы және оған арналған дамуға арналған қаржының үлкен көлемі оның нағыз мағынасы туралы дау тудырды. Сондай-ақ, оның қолданылуы мен әсеріне қатысты алаңдаушылықтар бар. Халықаралық дамуды қаржыландыруда Дүниежүзілік банк пен басқа донорлардың бағалаулары 2000 жылдан бері осы жалпы қаржыландыру санатында проблемаларды үнемі анықтап келеді. Қабілетті арттыру халықаралық көмекке басым тақырып ретінде пайда болғаннан бері донорлар мен тәжірибелі мамандар қабілетті арттыру бастамаларының тиімділігін анықтау үшін нақты механизм жасау үшін күресіп келеді. 2015 жылы қабілетті арттырудың түрлі бастамаларын жақсарту және бақылау үшін тәуелсіз мемлекеттік өлшеу көрсеткіші жарияланды. Бұл балл жүйесі халықаралық даму құқығына және кәсіби басқару қағидаттарына негізделген. Қабілеттілік – "адамдардың, ұйымдардың және қоғамның өз істерін табысты басқару қабілеті" ретінде түсініледі. Бұл адамдардың, жеке ұйымдардың және ұйымдардың топтарының қасиеті. Қабілеттілік сыртқы факторлар мен актерлерге бейімделіп, оларға жауап береді, бірақ ол сыртқы емес – ол адамдардың, ұйымдардың және топтардың немесе ұйымдар жүйесінің ішкі бөлігі. Осылайша, қабілетті дамыту – ұйымдар мен адамдардың ішкі өзгеріс процесі. Біріккен Ұлттар Ұйымының Апаттар қаупін азайту жөніндегі кеңсесі (UNDRR), бұрын Біріккен Ұлттар Ұйымының Апаттар қаупін азайту жөніндегі халықаралық стратегиясы (UNISDR) апаттар қаупін азайту саласындағы қабілетті дамытуды "адамдардың, ұйымдардың және қоғамның жүйелі түрде ынталандыруы және уақыт өте келе қабілеттілігін дамытуы" деп анықтайды. әлеуметтік және экономикалық мақсаттарға жету үшін, оның ішінде білімді, дағдыларды, жүйелерді және институттарды жақсарту арқылы кең әлеуметтік және мәдени жағдай жасау ортасында". Халықаралық араласудан тыс, қабілетті арттыру шағын кәсіпорындар мен жергілікті қозғалыстардағы адамдардың және қауымдастықтардың біліктілігін нығайтуды білдіруі мүмкін. Ұйымдық қабілетті арттыруды үкіметтік емес ұйымдар мен үкіметтер ішкі даму мен қызметтерін басқару үшін, әкімшілік тәжірибеден кейінгі басқарушылық жақсартудың бір түрі ретінде қолданады.

Қоғамдық әлеуетті арттыру

2006 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының мемлекеттік басқару жөніндегі сарапшылар комитеті "қоғамдық әлеуетті күшейту" деген қосымша термин ұсынды. Ол – барлық мүдделі тараптарды қатыстыратын, үкіметтік шараларға бақылауды және қатысуды шектейтін тәжірибелерге қарсы тұратын, ұзақ мерзімді, үздіксіз даму процесі ретінде анықталады. "Қоғам" деп анықталатын тараптардың тізіміне министрліктер, жергілікті билік органдары, үкіметтік емес ұйымдар, мамандар, қоғам мүшелері, ғалымдар және тағы да басқалар кіреді. Комитет пікірінше, әлеуетті күшейту жеке, институционалдық, қоғамдық және "оқудан асып түсетін" деңгейде жүзеге асырылады. Дегенмен, оны "қоғамды дамыту" практикасынан ажырату қиын. Ол қоғамның өз дағдыларымен, білімімен және мүдделерімен тиісті түрде жұмыс істемейтін "жетіспеушілік моделіне" негізделген. Сондықтан ол кедейлік пен теңсіздіктің құрылымдық себептерін толыққанды қарастырмайды. Әлеуетті күшейтуді жай ғана оқыту немесе адам ресурстарын дамыту деп қарау жеткіліксіз.

Тарих

Қатысушы елдердің әлеуетін дамыту туралы пікірлер мен ұғымдар дәстүрлі түрде даму ынтымақтастығымен тығыз байланысты. БҰҰДБ әлеуетті арттыру және дамыту саласындағы халықаралық шараларды жобалауда алдыңғы қатарлылардың бірі болды. 1970 жылдардың басында БҰҰДБ өз қызметкерлері мен үкіметтеріне "мекеме құру" деп аталатын бағыт бойынша нұсқаулар ұсынды, бұл оның қазіргі жұмысының тіректерінің бірі және "мемлекеттік басқару реформасы" санатының бөлігі болып табылады. 1970 жылдары халықаралық ұйымдар ауылдық жерлерде, сондай-ақ дамушы елдердің әкімшілік секторларында техникалық дағдыларды оқыту арқылы әлеуетті дамытуға баса назар аударды. 1980 жылдары олар институционалдық даму тұжырымдамасын одан әрі кеңейтті. "Институционалдық даму" дамушы елдердің үкіметтері, мемлекеттік және жеке сектор мекемелері мен үкіметтік емес ұйымдардағы ұзақ мерзімді шаралардың процесі ретінде қарастырылды. БҰҰДБ институционалдық деңгейдегі әлеуетті дамытуға басымдық берді, өйткені ол "мекемелер адам дамуының өзегі болып табылады және олар жақсы жұмыс істей алса, ұлттық адам дамуының мақсаттарына қол жеткізу үшін маңызды үлес қоса алады" деп сенді. Тұрақты даму мақсаты 6-ның 6а тармағында 2030 жылға қарай дамушы елдерге су және санитариямен байланысты іс-шаралар мен бағдарламаларда, соның ішінде су жинау, тұзсыздандыру, су тиімділігі, қалдық суларды тазарту, қайта өңдеу және қайта пайдалану технологияларында халықаралық ынтымақтастықты кеңейту және әлеуетті арттыруды қолдау көзделген. Дүниежүзілік банк осы қызметке жылына 1 миллиард доллардан астам сомада несие немесе грант түрінде жұмсайды (шамамен 10 миллиард долларлық портфелінің 10% -дан астамы).

Жергілікті қоғамдастықтар мен үкіметтік емес ұйымдар

Халықаралық донорлар көбінесе дамушы аймақтарда жұмыс істейтін жергілікті билік органдарымен немесе ҮЕҰ-лармен (Үкіметтік емес ұйымдармен) араласудың бір түрі ретінде қабілеттілікті арттыруды қамтиды. Жеке ұйымдардың қабілетін дамыту – ұйымның материалдық және материалдық емес активтерін күшейтуді қамтиды. Ұйымды дамыту (ҰД) – ұйымдық өзгерістерге әсер ететін тәжірибелерді, жүйелерді және техникаларды зерттеу және іске асыру ғылымы. Оның мақсаты – ұйымның өнімділігін және/немесе корпоративтік мәдениетін өзгерту.

Бағалаудағы қиындықтар

Жабдықты дамыту жобаларының нәтижелерін алудағы қиындықтар түрлі басылымдарда жиі сипатталған. Мысалы, 2006 жылы ЭЫДҰ Даму және ынтымақтастық комитетінің құжатында былай делінген: «Бағалау нәтижелері тұрақты әлеуетті дамытудың халықаралық даму практикасының ең қиын салаларының бірі болып қала беретінін растайды. Әлеуетті дамыту донорлық көмектің ең аз нәтижелі бағыттарының бірі болды, инфрақұрылымды дамыту немесе денсаулық сақтау және балалар өлімін азайтудағы прогреске қарағанда қалып қойды». Ұсыныста тек қана ҮЕҰ-ның әлеуетін арттыру қабілетін бағалау, олардың қызметінің нәтижелерін мониторингпен қатар, өзін-өзі жетілдіру және ынтымақтастықты ескеретін ашық және икемді мониторинг тәсілімен үйлесімді болуы керек екені айтылды. Басқа тілектер бойынша, әлеуетті дамыту тиімділігін бақылау ұйымның миссиясының айқындығы, ұйым басшылығы, ұйымның білім алуы, жұмыс орнында дамуға баса назар аударуы және ұйымның мониторинг процестерін қамтуға тиіс. 2007 жылы USAID әлеуетті дамытуды мониторинг және бағалауға қатысты өз тәсілі туралы есеп жариялады. Есепке сәйкес, USAID бағдарлама мақсаттарын, ұйымның жобалары мен іс-әрекеттерінің мақсаттарымен байланысын, бағдарламаның немесе ұйымның өлшенетін көрсеткіштерін, деректерді жинауды және прогресс туралы есеп беруді бақылайды. USAID прогрестің екі түрін атап өтті: «шығыс көрсеткіштері» және «нәтиже көрсеткіштері». Шығыс көрсеткіштері тікелей өзгерістерді немесе нәтижелерді, мысалы, оқытылған адамдар санын өлшеуге арналған. Нәтиже көрсеткіштері әсерді өлшеуге мүмкіндік береді, мысалы, оқытылған адвокаттардың нәтижесінде заңдардың өзгеруі. Алайда, «оқытылған адамдардың саны» және «заңдардың өзгеруі» тек кіріс немесе аралық кіріс болып табылады және мемлекеттік органдардың өлшенетін нәтижелері тұрғысынан «тиімділіктің» нақты жақсаруын өлшемейді, бұл әлеуетті дамытудың анықтамасы болып табылады. Осы бағалау тәсілдерінің бар екеніне қарамастан, кәсіби басқару стандарттарын немесе нақты бақылауды қолданбайтын, тек кіріс пен шығыстардың тізімдері болды. 2009 жылғы Дүниежүзілік банк есебінде мәселелер терең және жүйелі екені атап өтілді, қолданылатын өлшемдер «күлімдеу парақтары» болды, олар бенефициарлардан «бақытты» немесе «жақсырақ» екендерін сұрайды және «білімділікті арттыру», «біліктілікті жақсарту» және «командалық жұмысты күшейту» сияқты нәрселерді өлшейді, бұл «жергілікті деңгейде жүзеге асырылады», ал негізгі проблемалар шешілгеніне қарағанда, ықпалды сатып алу, элиталарды субсидиялау және тәуелділікті жалғастыру үшін жасырын мақсаттар бар ма деген сұраққа назар аудармайды. 20 жылдан бері проблемалар танылса да, саясаткерлер кейбір әлеуетті дамыту жобалары тек «логикасыз немесе талдаусыз симптомдарға ақша жұмсау» екенін атап өтуде. Басқалары «үкіметтік құрылымдарды құлдыратуға бағытталған, шетелдік басқаратын министрліктер мен шетелдік ықпал ететін саяси партиялар немесе азаматтық қоғам құру арқылы жасалған жасырын пара беру және үкіметтік шенеуніктерге пара беру» болып табылады, бұл араласуларды «жұмсақ күш» түрінде пайдалану.