Кіріспе

Ресейде туған франко-итальян дирижері және композиторы (1912–1983)

Игорь Борисович Маркевич (Игорь Борисович Маркевич, Ігор Борисович Маркевич, Ihor Borysovych Markevych; 27 шілде 1912 – 7 наурыз 1983) – Ресей империясында туған композитор және дирижер, Парижде оқып, жұмыс істеді, 1947 және 1982 жылдары сәйкесінше итальян және француз азаматтығын алды. Оған 1929 жылы Монте-Карлодағы «Рус балеті» импресариосы Серж Дягилев фортепиано концертін жазуға тапсырыс берді. Маркевич Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Италияға қоныстанды. Соғыстан кейін ол Швейцарияға көшті және осы елден халықаралық дирижерлік карьерасын бастады. Ол екі рет үйленді және үш ұлы мен екі қызы болды.

Шығу тегі

Ол Киев қаласында, Киев губерниясында, Ресей империясында (қазіргі Киев, Украина) 18 ғасырда дворян титулы алған украиндық казақ старшинасының отбасында дүниеге келді. Оның әкесінің әкесі Андрей Маркевич Ресейдің Александр II тұсында мемлекеттік хатшы, Санкт-Петербургтегі шын жеке кеңесші және Ресей музыкалық қоғамын құрылтайшыларының бірі болды. Игорь – пианист Борис Маркевич пен Зоя Похитонованың (суретші Иван Похитоновтың қызы) ұлы. 1914 жылы, оған екі жас толғанда, отбасы Парижге көшті. 1916 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде әкесінің денсаулығы нашарлағандықтан (кейін туберкулезден қайтыс болды) Швейцарияға қайта көшті. Француз пианині Альфред Корто баланың қабілетін таныды. 1926 жылы, 14 жасында, ол оған École Normale-де композиция және фортепианоны оқу үшін Парижге баруға кеңес берді, онда ол Кортодан фортепиано, ал Надя Буланжеден композицияны оқыды.

Мансап

Маркевич 1929 жылы хореограф-импресарио Серж Дягилев оны танып, одан фортепиано концерті тапсырыс берген кезде маңызды танымалдыққа қол жеткізді. Сонымен қатар, Дягилев оны биші және либреттошы Борис Кочномен бірлесіп балет қоюға шақырды. Лондон Таймс газетіне жазған хатында Дягилев Маркевичті «циникалық сентиментальды қарапайымдылық музыкасының даулы кезеңіне» нүкте қоятын композитор деп бағалады. Балет жобасы 19 тамыз күні 1929 жылы Дягилевтің қайтысымен аяқталды, бірақ Маркевичтің шығармаларын Schott баспасы қабылдады. 1930 жылдары ол жылына кем дегенде бір маңызды туынды жазды. Ол сол кездегі жетекші заманауи композиторлардың қатарында саналды, тіпті Игорь Стравинскийден кейін «екінші Игорь» деп аталды. Маркевич 1931 жылы Леонид Массинмен «Rébus» балетінің музыкасын, ал 1932 жылы Серж Лифармен «L'envol d'Icare» балетін жасады. Екеуі де сахнаға қойылмады, бірақ екеуі де концертте орындалды. Икардың құлауы туралы аңызға негізделген «L'envol d'Icare» шығармасын Маркевич 1938 жылы Бельгия Ұлттық оркестрін басқарып жазды, бұл шығармада ағаш және скрипкалық аспаптарда төртінші интервалдар қолданылды. (1943 жылы ол осы туындыны «Icare» деген атаумен қайта жазды, төртінші интервалдарды алып тастап, ырғақ пен оркестрлеуді жеңілдетті.) Бела Барток Маркевичті «қазіргі заманғы музыкадағы ең көрнекті тұлға» деп сипаттап, оның өзінің шығармашылығына әсер еткенін айтты. Барток естіген «L'envol d'Icare» әнінің екі фортепиано мен соққы аспаптарына арналған жеке нұсқасы, оның 2 фортепиано мен соққы аспаптарына арналған сонатасына ықпал еткен деп саналады. Маркевич соғыс жақындаған кезде композициялауын жалғастырды, бірақ 1941 жылдың қазан айында, өзінің соңғы түпнұсқа туындысын – Хенделдің тақыбына негізделген вариациялар, фуга және енвойді аяқтағаннан кейін көп ұзамай ауыр сырқатқа шалдықты. Сауыққаннан кейін, ол композициядан бас тартып, дирижерлік өнерге толыққанды берілді. Оның соңғы композициялық жобалары «L'envol d'Icare» туындысын қайта қарау және басқа композиторлардың музыкасын аранжировкалау болды. Оның Ж.С. Бахтың «Музыкалық құрбандық» (Musikalisches Opfer) туындысының нұсқасы ерекше атақты. Ол 18 жасында Корольдік Концертгебау оркестрімен дирижерлік дебютін жасады. «Rébus» балетінің голландтық премьерасын өткізгеннен кейін Маркевич Пьер Монте және Герман Шерхеннен дирижерлік өнерді оқыды. Дирижер ретінде ол француз, орыс және австриялық-неміс репертуарын, сондай-ақ ХХ ғасыр музыкасын шебер түсіндіргені үшін жоғары бағаланды. Ол Италияға қоныс аударды және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде партизан қозғалысына қатысты. Соғыстан кейін 1947 жылы Швейцарияға көшіп, үйленді. Ол дирижерлік мансабын бүкіл әлемде жалғастырды. 1950 жылдары Париждегі Ламуро оркестрінің тұрақты дирижері болды, 1965 жылы испандық RTVE оркестрін, 1966 жылы Лондон симфониялық оркестрін басқарды, сондай-ақ Монте-Карло филармониясының тұрақты дирижері болды. 1970 жылы, шамамен 30 жыл бойы өзінің шығармаларын назардан тыс қалдырғаннан кейін, Маркевич өзінің музыкасын жиі орындауға кірісті, бұл оның баяу қайта жандануына себеп болды. Оның соңғы концерті туған жері Киевте өтті. 1983 жылдың 7 наурызында Жапония мен Ресейдегі концерттік турнеден кейін Антибте жүрек талмасынан кенеттен қайтыс болды.

Отбасы

Оның арғы атасының атасы – Николай Маркевич – украин тарихшысы, этнограф, композитор және ақын болған. Оның арғы атасы Андрей Маркевич белсенді, этнограф, заңгер, қайырымдылық шараларын ұйымдастырушы және музыкант болды. Оның анасының әкесі белгілі суретші Иван Похитонов (1850 – 1923) болған. Оның інісі Димитрий Маркевич көрнекті музыка зерттеушісі және виолончельші болды. Украиналық Маркевич (поляк тілінде Маркевич деп те жазылады) отбасының 300 жыл бұрын ортақ әкесі мен оның әйелінен тарағаны айтылады. Олардың ұлты поляк, украин немесе серб екені даулы, себебі әкесінің аты Орталық Еуропа халықтары арасында кең таралған. Будапештте 1936 жылғы 20 сәуірде Маркевич Кира Нижинскаяға (1914 жылғы 19 маусым – 1998 жылғы 1 қыркүйек) үйленді, ол ұлы балет бишісі Васлав Нижинский мен оның әйелі Ромола де Пульскидің қызы болған. Олар ажырасқанға дейін Васлав Маркевич (1937 жылғы 20 қаңтар – 2024 жылғы 12 қаңтар) атты ұлдары дүниеге келді. Екінш рет Маркевич 1947 жылғы 22 шілдеде Лозаннада Донна Топазия Каетаниге (1921 – 1990) үйленді, ол Сермонета герцогінің ұлы Дон Микеланджело Каетани мен оның әйелі, бұрынғы Кора Антиноридің жалғыз баласы болған. Кора Каетани Париждегі "Жансен" декоративтік фирмасының дүкенін басқарды. Олардың ұлы Олег Каетани Маркевич (1956 жылы туған) Австралиядағы Мельбурн симфониялық оркестрінің бас дирижері және көркемдік жетекшісі болды. Олардың тағы екі қызы болды: Аллегра (1950 жылы туған) және Наталия (Натали, 1951 жылы туған), сондай-ақ тағы бір ұлы – Тимоур Маркевич (1960–1962).