Кіріспе
Француз дәрігері және хирург Гай де Шаулиак (də ʃoljak), сондай-ақ Гуидо немесе Гиго де Каулиако деп те аталады (1300 – 25 шілде 1368), латын тілінде хирургия туралы ұзақ және ықпалды еңбек – «Chirurgia Magna» атты трактат жазған француз дәрігері және хирург болды. Ол көптеген басқа тілдерге (оның ішінде орта ғасырлық ағылшын тіліне) аударылып, соңғы орта ғасырлық Еуропа дәрігерлері арасында кеңінен таралды.
Guy de Chauliac (də ʃoljak), also called Guido or Guigo de Cauliaco ( 1300 – 25 July 1368), was a French physician and surgeon who wrote a lengthy and influential treatise on surgery in Latin, titled Chirurgia Magna. It was translated into many other languages (including Middle English) and widely read by physicians in late medieval Europe.
Өмір
Гай де Шолиак Францияның Лозер провинциясындағы Шольхак қаласында қарапайым отбасында дүниеге келген. Ол медицинаны 14-ғасырдағы Франциядағы медициналық білім орталығы Монпельеде оқып, алдымен Тулузада медицинаны зерттей бастады. Ол 1315 - 1320 жылдары Парижде болды, ал 1325 жылы медицина және хирургия магистрі атанды. Диплом алғаннан кейін Болоньяға барып, Никола Бертуччодан анатомияны оқыды, және ол одан хирургиялық тәсілдерді үйренген болуы мүмкін. Де Шолиак хирургиялық білімдерін қолданды ма, жоқ па - белгісіз. Чарльз Х. Талбот былай деп жазады: "Оның хирургияны [Шолиак] көбінесе кітаптардан үйренген сияқты. Өлі папалардың денелерін бальзамалау кезінде пышақты қолданған болуы мүмкін, бірақ ол тірі науқастарға қолданудан сақтанды". Басқалар, соның ішінде Тевенет, Шаулиактың хирургия өнерін Бертуччодан үйренгеннен кейін медицинаны тәжірибеге енгізу үшін Мендеге, содан кейін Лионға көшіп кеткенін айтады. Оба ауруы жұқпалы екені анықталды, бірақ жұқпаның қоздырғышы белгісіз болды; ем ретінде Шаулиак ауаны тазартуды, веналық қан кетуді (қан соғу) және дұрыс тамақтануды ұсынды. Обаның таралуы мен кең таралған өлім-жітімге еретиктер саналған яһудилер кінәлі деп айыпталды, ал кейбір аймақтарда олар құдықтарды улаған деген сенім болды; Шаулиак бұл идеяға қарсы күресіп, ғылымды қолданып, бұл теорияның жалған екенін дәлелдеді.
Хирургия магна
Шаулиактың хирургияға арналған "Chirurgia magna" еңбегі 1363 жылы Францияның Авиньон қаласында, дәл бубондық обадан кейін аяқталды. Жеті томдық трактат анатомия, қан тазарту, қайнату, дәрі-дәрмектер, анестезия, жаралар, сынықтар, ойық жаралар, ерекше аурулар және уларға қарсы дәрілерді қамтиды. Ол интубация, трахеотомия және тігіс салу сияқты хирургиялық техникаларды сипаттайды. Медицина тарихын баяндауға тырысқанда Шаулиак өзінің замандастарының немесе ертерек дәрігерлер мен анатомиялықтардың еңбектерінен жиі цитата келтіреді. Ол хирургияның Гиппократ пен Галенмен басталғанын, ал араб әлемінде Хали Аббас, Альбукасис және Аль Рази еңбектерінің даму алғанын айтады. Папаның жеке дәрігері болғандықтан, Шаулиак Галеннің жазбаларына қол жеткізе алды, олар Никколо да Реджоның түпнұсқа грек нұсқаларынан жаңадан аударылған және латын тіліне қарағанда дәл болды. "Chirurgia magna" Галенге қарыз болғанымен, ислам ғалымдарының ықпалына да көп көңіл бөлді, де Шаулиак еңбекте Авиценнаға жиі сілтеме жасайды. Бұл еңбек кең танылып, ағылшын, француз, голланд, итальян және прованс тілдеріне аударылды. Оны ирланд тіліне Кормак Мак Дуиншлеиб аударды. Еңбек бірнеше рет қайта өңделді, соның ішінде ислам ғалымдарына жасалған сілтемелерді жою мақсатында, нәтижесінде ол Шаулиактың түпнұсқа еңбегі ретінде танылмайтын болды. Де Шаулиак Монпелье қаласының хирургиялық зерттеулер саласындағы маңыздылығын мойындады.
Chauliac quoted frequently from other medical works, written by contemporaries or those written by earlier physicians and anatomists, as he sought to describe the history of medicine. He claimed that surgery began with Hippocrates and Galen, and was developed in the Arab world by Haly Abbas, Albucasis, and Al Razi. Through his position as papal physician, Chauliac had access to Galen's texts, recently translated by Niccolò da Reggio from original Greek versions, which were more accurate than the Latin translations. As well as owing a debt to Galen, Chirurgia magna was greatly influenced by Islamic scientists, and de Chauliac references Avicenna often in the work. The work became popular and was translated into English, French, Dutch, Italian, and Provençal. It was translated into Irish by Cormac Mac Duinnshléibhe. It was reworked multiple times, including to remove references to Islamic scientists, to the point that the work was no longer recognizable as Chauliac's own. De Chauliac recognized the importance of Montpellier with respect to surgical study.
Анатомияға баса назар аударылады
Галеннің Шаулиакқа тигізген әсері хирургтардың анатомияны толыққанды білуі керек деген сенімінен анық көрінеді. Ол: «Анатомиясын білмейтін хирург – ағаш кескен соқыр адамдай», – деп жазған. Ол сондай-ақ, Галеннің адам денесі туралы ұстанымдарына сәйкес, мәйіттің жарылуын сипаттаған. Де Шаулиактың (және оның замандастарының) оқулықтардағы білімнен тыс ізденіске құштар болмауы, Шаулиактың анатомиялық сипаттамаларының әрқашан дұрыс болмауының себебінің бірі болды.
Басқа жұмыстар
Шаулиак тағы үш еңбек жазды: Practica astrolabii (De astronomia) – астрология туралы мақала; De ruptura – түрлі грыжа түрлерін сипаттайтын еңбек; және De subtilianti diaeta – катарактаны емдеу жолдары туралы мәліметтер.