Кіріспе

Судан үкіметі 1985 жылдан 2019 жылға дейін. Бұл мақала 1985 және 2019 жылдар аралығындағы Судан тарихының кезеңін қамтиды. Осы кезеңде Суданның қорғаныс министрі Абдель Рахман Свар әл-Дахаб 1985 жылғы Судан төңкерісінде Судан президенті Гаафар Нимейриден билікті тартып алды. Ұзақ өтпей, ұлттық ислам фронты деп аталатын исламистік саяси партияның қолдауымен генерал-лейтенант Омар әл-Башир 1989 жылы төңкеріс жасап, аз ғана уақытқа созылған үкіметті құлатты. Башир билік құрған кезеңде, оны Баширлік Судан деп те атайды, ал олар өздерін әл-Ингаз режимі деп атады. Ол 2011 жылы Оңтүстік Суданның тәуелсіздігіне қол жеткізу кезінде үш рет қайта сайланды. Оның режимі Дарфурдағы адам құқықтарын бұзу, жасалған қатыгездіктер мен геноцид үшін сынға ұшырады, сондай-ақ аймақта террористік топтарды (әсіресе 1992-1996 жылдар аралығында Осама бен Ладеннің тұру кезінде) бағындырып, қолдады деген айыптамаларға ұшырады. Бұл Суданның 1995 жылдан бастап БҰҰ санкцияларына түсуіне және халықаралық жаңалықтардағы оқшауланған мемлекет ретінде танылуына әкеп соқты.

Бірінші коалиция

1986 жылғы маусымда Садик әл-Махди Ұлттық Умма партиясы (NUP), Демократиялық унионисттік партия (DUP), Ұлттық ислам фронты (NIF) және төрт оңтүстік партиясымен коалициялық үкімет құрды. Садықтың үкіметтік кезеңі партиялық жікшілік, сыбайлас жемқорлық, жеке бастық бәсекелестік, дау-жанжалдар және саяси тұрақсыздықпен ерекшеленді. Бір жылға жетпеген уақыттан соң Садик үкіметті таратып жіберді, себебі ол шариғат заңын алмастыратын жаңа қылмыстық кодексті әзірлеуге, Халықаралық валюта қорымен (ХВҚ) келісімге келуге, оңтүстіктегі азамат соғысын тоқтатуға немесе Суданнан тыс жерде тұратын судандықтардың ақшасын елге тарту жолын табуға қол жеткізе алмады. ДЮП пен оңтүстік саяси партияларының қолдауын сақтап қалу үшін Садик тағы бір тиімсіз коалициялық үкімет құрды.

Екінші коалиция

Садық бірінші коалициялық үкіметтің сәтсіздіктерімен байланысты министрлерді қызметтен босатудың орнына, олардың он үшін біреуін сақтап қалды, олардың он бірі бұрынғы лауазымдарын кезектен шығармады. Осының салдарынан көптеген судандықтар екінші коалициялық үкіметті бірінші үкіметтің көшірмесі деп қарады. Жағдайды ушықтыра түскендей, Садық пен DUP басшысы Ахмет әл-Миргани жаңа үкіметтің басымдықтарын айқындаған, жеткіліксіз түсіністік меморандумына қол қойды. Меморандумда мұсылдарға шариат заңдарын қолдануды бекіту, исламдық банк жүйесін нығайту және ұлттық ту мен елтаңбаны өзгерту мәселелері қарастырылды. Бұдан өзге, меморандум үкіметке бұрынғы көшбасшы Нимейридің есімін барлық мекемелерден алып тастау және Нимейридің халықаралық және аймақтық ұйымдарда қызмет етуіне тағайындаған барлық шенеуніктерді қызметтен босату туралы тапсырма берді. Күтілгендей, үкіметке қарсы күштер меморандумда азамат соғысы, ашаршылық немесе елдің нашарлап бара жатқан әлеуметтік-экономикалық жағдайы туралы ештеңе айтылмағаны үшін сынады. 1987 жылдың тамызында ДЮП үкіметті құлатты, себебі Садық ДЮП мүшесі Ахмад Саидты Жоғарғы комиссияға тағайындауға қарсылық танытты. Келесі тоғыз ай бойы Садық пен әл-Мирғани келесі коалициялық үкіметтің құрамы туралы келісе алмады. Осы кезеңде Садық ҰҚК-ға жақындады. Дегенмен, ҰҚК солшыл топтарды қамтитын коалициялық үкіметке қосылудан бас тартты. Сонымен қатар, ҰҚК жетекшісі Хасан әл-Тураби коалициялық үкімет құру көптеген факторларға байланысты екенін мәлімдеді, олардың ең маңыздысы – орталық және аймақтық үкіметтердегі жоғары лауазымдардағы адамдардың отставкаға кетуі немесе қызметтен босатылуы, 1987 жылдың шілдесінде қайта енгізілген төтенше жағдайдың күшін жою және Конституциялық жиналыстың жұмысын жалғастыру.

Үшінші коалиция

Осы мәселелер бойынша үздіксіз пікірталас болғандықтан, 1988 жылдың 15 мамырында ғана Садық әл-Махди басқаратын жаңа коалициялық үкімет құрылды. Бұл коалицияға Umma, DUP, NIF және бірқатар оңтүстік партиялары кірді. Бірақ бұрынғыдай, саяси тартыстардың салдарынан бұл одақ та тез ыдырады. Басты келіспеушіліктерге NIF-тің Хартум комиссары лауазымын талап етуі, аймақтық әкімдерді таңдау критерийлерін анықтау мүмкін болмауы, сондай-ақ NIP-тің жоғары әскери шенеуніктерді және атқарушы биліктің бас штабын ауыстыруға қарсылығы жатты. 1988 жылдың тамызында Хартумда ауыр су тасқыны болды. 1988 жылдың қарашасында Мырғани мен Судан Халықтық Азаттық Қозғалысы (СХАҚ) Адис-Абебада атысты тоқтату, шариғат заңдарын күштен шығару, төтенше жағдайды жою және барлық шетелдік саяси және әскери келісімдерді тоқтату туралы келісімге қол қойғанда, тағы бір шиеленісті саяси мәселе туды. Екі тарап Суданның саяси болашағын шешу үшін конституциялық конференция өткізуді ұсынды. NIF шариғатқа қатысты ұстанымына байланысты бұл келісімге қарсы болды. Үкімет келісімді қолдаудан бас тартқан соң, DUP коалициядан шықты. Одан кейін қарулы күштердің бас қолбасшысы генерал-лейтенант Фатхи Ахмад Али Садық әл-Махдиге 150 жоғары әскери офицердің қол қойған ультиматумын ұсынды, онда коалициялық үкіметтің құрамын кеңейтуді және азамат соғысын аяқтау шарттарын жариялауды талап етті.

Аль-Махдидің құлауы және қысқа мерзімді НИФ режимі

1989 жылғы 11 наурызда Садик әл-Махди осы қысымға жауап ретінде үкіметті таратып жіберді. Жаңа коалицияға Умма партиясы, ДУП, оңтүстік партияларының және кәсіподақтардың өкілдері кірді. NIF коалицияға қосылудан бас тартты, себебі коалиция шариғат заңдарын күшімен орындауға міндеттенбеді. Садик өзінің жаңа үкіметінің 1988 жылғы қарашадағы ДУП пен СХАА арасындағы келісімді іске асыру арқылы оңтүстіктегі азаматтық соғысты тоқтатуға бел буғанын мәлімдеді. Ол сондай-ақ аштық аймақтарына азық-түлік жеткізу, үкіметтің халықаралық қарызын азайту және ұлттық саяси келісімге қол жеткізу үшін үкіметтік ресурстарды жұмылдыруға уәде берді. Садықтың осы уәделерін орындамауы нәтижесінде ол құлап кетті. 1989 жылғы 30 маусымда полковник (кейін генерал-лейтенант) Умар Хасан Ахмад әл-Башир Садикті құлатып, Суданды басқару үшін Ұлттық құтқару революциялық кеңесін құрды. Дегенмен, Баширдің мұсылман емес оңтүстік аймақтарында шариғат заңын орнатуға және Судан Халықтық Азаттық Армиясына (СХАА) қарсы әскери жеңіске жетіп, елді ұзақ мерзімге бөлініп қалдыруы және Садик әл-Махдиге ұшыраған проблемаларды шешуге кедергі келтіруі мүмкін болды. Сонымен қатар, NIF саяси күш ретінде пайда болуы оңтүстікпен келісімге келу ықтималдығын азайтып жіберді. Революциялық кеңес 1993 жылғы қазан айында өздігінен таратылды. Оның өкілеттіктері Президентке (әл-Башир өзін Президент деп жариялады) және Уақытша Ұлттық Ассамблеяға берілді.

Оңтүстік конфликт, Дарфур конфликті және Чадпен конфликт

Оңтүстікте болған азамат соғысы 4 миллионнан астам оңтүстік тұрғынын қоныс аударды. Бір бөлігі Джуба сияқты оңтүстік қалаларына қашса, енді бірі солтүстікке дейін, тіпті Хартумға, Эфиопияға, Кенияға, Угандаға, Египетке және басқа да көрші елдерге аттанды. Бұл адамдар тамақ өсіре де алмады, өздерін асырау үшін ақша табуға да мүмкіндік болмады, соның салдарынан нашар тамақтану мен аштық кеңінен тарады. Оңтүстікке инвестиция құюдың жетіспеуі халықаралық гуманитарлық ұйымдардың "жоғалған ұрпақ" деп атап кеткен жағдайға алып келді. Олар білім алуға мүмкіндіксіз, денсаулық сақтау қызметтеріне қол жеткізе алмай, оңтүстік пен солтүстіктің шағын әрі әлсіз экономикаларында өнімді жұмыс табудың перспективасы да жоқ еді. 2003 жылдың басында Дарфур аймағының батысында Судан Азаттық Қозғалысы/Армиясы (SLM/A) және Әділет пен Теңдік Қозғалысы (JEM) топтарының жаңа көтерілісі басталды. Көтерілісшілер орталық үкіметті Дарфур аймағына немқұрайлы қарауымен айыптады, бірақ көтерілісшілердің мақсаттары және олардың Судан құрамында Дарфурдың жағдайын жақсартуды немесе толық тәуелсіздікке ұмтылуын анықтау қиын болды. Бұл соғыста үкімет пен көтерілісшілердің екеуі де жасаған қатыгездіктер айыпталып, кінәның басым бөлігі үкіметке одақтас араб жасақтарына (Джанжауид) тиді. Көтерілісшілер бұл жасақтар Дарфурда этникалық тазалау жүргізіп жатыр деп мәлімдеді. Соның салдарынан жүз мыңдаған адамдар қоныс аударды, олардың көпшілігі көршілес Чадта пана тапты. Қаза тапқандардың саны туралы әртүрлі есептер бар, олар жиырма мыңнан бірнеше жүз мыңға дейін жетеді, олар тікелей шайқаста немесе қақтығыс салдарынан туындаған аштықтан және аурулардан қаза тапты. 2004 жылы Чад Нджаменада келіссөздер өткізіп, 8 сәуірде Судан үкіметі, JEM және SLA арасындағы гуманитарлық атысты тоқтату туралы келісімге қол қойылды. Бірақ атысты тоқтатуға қарамастан, қақтығыс жалғасты, ал Африка Одағы (АО) оның сақталуын бақылау үшін Атысты тоқтату комиссиясын (CFC) құрды. 2004 жылдың тамызында Африка Одағы 150 руандалық әскерді атысты тоқтату бақылаушыларын қорғау үшін жіберді. Бірақ көп ұзамай 150 әскердің жеткіліксіз екені анық болды, сондықтан оларға 150 нигериялық әскер қосылды. 2004 жылдың 18 қыркүйегінде Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі 1564 қарар қабылдап, Судан үкіметі өз міндеттемелерін орындамағанын мәлімдеді, сондай-ақ Дарфурдағы ауылдарға жасалған тікұшақтардың шабуылдары мен Джанжауид жасақтарының шабуылдарына алаңдаушылық білдірді. Ол Африка Одағының Дарфурдағы бақылау миссиясын күшейту ниетін құттықтады және барлық мүше мемлекеттерді осындай күш-жігерді қолдауға шақырды. 2005 жылы Судандағы Африка Одағы миссиясының күші шамамен 7000-ға дейін артты. Чад пен Судан арасындағы қақтығыс ресми түрде 2005 жылдың 23 желтоқсанында Чад үкіметі Суданмен соғыс жағдайын жариялап, Чад азаматтарын Демократия және Бостандық Жиналысы (RDL) жасақтарына (Судан үкіметі қолдаған Чад бүлікшілері) және Судандық әскерилерге қарсы жұмылдыруға шақырды. Олар Чадтың шығысындағы ауылдар мен қалаларға шабуыл жасап, мал ұрлап, азаматтарды өлтіріп, үйлерді өртеп жіберді. 2003 және 2004 жылдың басында оңтүстік көтерілісшілері мен үкімет арасындағы бейбіт келіссөздер маңызды жетістіктерге жетті, бірақ оңтүстіктің кейбір аймақтарында ұсақ-түйекі шайқастар жалғасып жатыр. Екі тарап та бейбіт келісімге қол қойылғаннан кейін оңтүстік Судан алты жыл бойы автономияға ие болады және осы мерзім аяқталғаннан кейін оңтүстік Судан халқы тәуелсіздік туралы референдумда дауыс беруге құқылы болады деп келісті. Бұдан басқа, алты жылдық аралық кезеңде мұнайдан түсетін табыс үкімет пен көтерілісшілер арасында тең бөлінеді. Бірақ кейбір бақылаушылар үкіметтің осы уәделерін орындауға қабілетіне және дайындығына күмән келтірді, ал үш орталық және шығыс провинцияның мәртебесі келіссөздерде дау тудырды. Кейбір бақылаушылар солтүстіктегі қатал топтар келісімді жүзеге асыруға рұқсат берер ме деп ойлады. 2005 жылдың 9 қаңтарында Найробиде соңғы бейбіт келісімге қол қойылды. Бейбіт келісімнің шарттары мынадай: оңтүстік алты жыл бойы автономияға ие болады, содан кейін тәуелсіздік туралы референдум өтеді. Егер референдумда тәуелсіздікке қарсы нәтиже шықса, екі тарап та алты жылдан кейін өздерінің қарулы күштерін біріктіріп, 39 мыңдық күш құрады. Мұнай кен орындарынан түсетін табыс солтүстік пен оңтүстік арасында тең бөлінеді. Жұмыс орындары әртүрлі үлес бойынша бөлінеді (орталық басқару: 70-30, Абьей/Көк Ніл штаты/Нуба таулары: 55-45, екеуі де үкімет пайдасына). Солтүстікте ислам заңы сақталады, ал оңтүстікте шариғат заңын қолдануды сайланған жиналыс шешеді. 2006 жылғы 31 тамызда Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі 1706 қарар қабылдап, Дарфурға 17 300 адамнан тұратын жаңа бейбітшілікті сақтау күшін жіберуге рұқсат берді. Бірақ келесі айларда БҰҰМИС Судан үкіметінің Біріккен Ұлттар Ұйымының ғана күштерімен жүргізілетін бейбітшілікті сақтау операциясына қарсы тұруына байланысты Дарфурға орналаса алмады. БҰҰ аймақты тұрақтандыру үшін кезең-кезеңмен АМИС күшін күшейтуге, содан кейін Африка Одағы/Біріккен Ұлттар Ұйымының бірлескен бейбітшілікті сақтау операциясына өкілеттік беруге бағытталған жаңа тәсілге көшті. Судан үкіметімен ұзақ және қарқынды келіссөздер мен халықаралық қысымнан кейін Судан үкіметі Дарфурдағы бейбітшілікті сақтау операциясын қабылдады. 2009 жылы Халықаралық қылмыстық сот Әл-Баширге қарсы адамзатқа қарсы қылмыстар мен соғыс қылмыстары жасады деген айыппен тұтқын алу ордерін шығарды. 2009 және 2010 жылдары Солтүстік Кордофандағы көшпелі тайпалар арасындағы қақтығыстар көптеген құрбандықтың тууына және мыңдаған адамдардың қоныс аударуына әкелді. 2010 жылдың 15 қаңтарында Чад пен Судан арасындағы келісімге қол қойылды, ол олар арасындағы бес жылдық соғыстың аяқталуын белгіледі. 2010 жылдың ақпанында Судан үкіметі мен JEM Дарфур қақтығысын аяқтау туралы келісімге келді. 2011 жылдың қаңтарында Оңтүстік Судан тәуелсіздігі туралы референдум өтті, оның нәтижесінде оңтүстік сол жылы Республика Оңтүстік Судан ретінде бөлінуге басымдық берді, астанасы Джуба, ал бірінші президенті Салва Киир Майардит болды. Әл-Башир нәтижеге келісімін білдірді, бірақ даулы Абьей аймағында, солтүстік пен оңтүстік екеуі де таласқан жерде зорлық-зомбылық орын алды. 2011 жылдың 6 маусымында Солтүстік Кордофанда Солтүстік және Оңтүстік Судан күштері арасында қақтығыс басталды, бұл 9 шілдеде оңтүстіктің тәуелсіздігі күтілуінен бұрын болды. Бұған дейін екі тарап Абьейден шығып кету туралы келісімге келді. 20 маусымда тараптар даулы Абьей аумағын демилитаризациялауға келісті, онда Эфиопиялық бейбітшілік сақтаушылары орналастырылады. 2011 жылдың 9 шілдесінде Оңтүстік Судан тәуелсіз мемлекетке айналды.

Аль-Баширдің құлдырауы

2018–2021 жылдар аралығындағы араб елдеріндегі наразылықтар 2018 жылдың желтоқсанында Суданға жетті. 2019 жылдың 11 сәуірінде Башир биліктен құлатылып, оның режимі аяқталды және 2022 жылы демократияға өтуге дейін Суданның Егемендік Кеңесі құрылды.