Кіріспе

Айдын (,) – Түркияның Эгей аймағындағы Айдын провинциясының орталығы. Қала Бююк-Мендерес өзенінің (көне Меандр өзені) төменгі аңғарының ортасында, аймақтың биік жерлерінен теңіз жағалауына дейінгі кеңістікті бақылап тұратын маңызды жерде орналасқан. Қала Эфелер ауданының қалалық бөлігін құрайды және 2022 жылы 259 027 тұрғыны болған. Рим және Византия дәуірінде ол Траллес (латын тілінде) немесе Траллеис (көне грек тілінде Τράλλεις) деп аталды және ежелгі Эгей теңізінің ірі қалаларының бірі болған. Кейбір мәліметтерге сәйкес, бұрын оның аты Харакс (Χάραξ) болған, бірақ бұл атау Ахаракаға қатысты болуы мүмкін. Дегенмен, Гүзельхисар атауы Осман әкімшілігінің алғашқы ғасырларында да қолданылып, көбінесе «Айдынның Гүзельхисары» деп аталатын, бірақ Айдын атауы жиірек қолданылған. Бұл түрік атауы халықаралық сауда лексикасында кем дегенде 18 ғасырдың соңына дейін кездесетін. Оның өзгешеленген формалары – Жозеласар және тіпті Джозеф Ласат осы аймақта өндірілетін және жоғары бағаланатын мақтаның сапалы түрін сипаттау үшін пайдаланылған.

Ежелгі дәуір

Страбонның айтуынша, Траллесті аргивтер мен траллиандар құрған. Лидияның қалған бөлігімен бірге, қала Парсы империясының билігіне қарады. Пелопоннес соғысында Афинаға қарсы жеңіске жеткеннен кейін, Спарта парсылардан қаланы тартып алуға тырысты, бірақ б.з.д. 334 жылы Тралле Александр Ұлына қарсылықсыз бағынды, сондықтан қала тоналанбады. Александрдың генералы Антигон б.з.д. 313 жылдан 301 жылға дейін қаланы бақылады, ал кейін Селевкидтер б.з.д. 190 жылға дейін иеленді, содан кейін қала Пергамонның құрамына кірді. Б.з.д. 133-129 жылдары қала Пергамон тағына талапкер болған Аристоникке қарсы римдіктерге қолдау көрсетті. Римдіктер оны жеңгеннен кейін, қаланың монета шығару құқығы жойылды. Траллес Рим республикасы кезінде біраз уақыт конвентус болды, бірақ кейін Ефес осы мәртебені иеленді. Митридат соғысы кезінде қала көтерілісшілер тарапынан басып алынды, оның салдарынан көптеген римдік тұрғындары қаза тапты. Тралле б.з.д. 26 жылы болған жер сілкінісінен ауыр зардап шекті. Август қаланы қайта жаңартуға қаржы жұмсады, ал қала оған ризалық білдіріп, атын Кесария деп өзгертті. Страбон қаланы дамыған сауда орталығы деп сипаттап, оның танымал тұрғындарының ішінде Ниса қаласының тумасы Питодор, сондай-ақ шешендер Дамасус Скомбрус және Дионисоклдерді атады. Бірнеше ғасырдан кейін, Константинопольдегі Ая Софияның сәулетшісі Антемий Траллес қаласында дүниеге келді.

Түрік және Осман дәуірі

Ментеше билігі тұсында, оның жерлері оңтүстікке қарай созылғанда, қала Гүзельхисар ("әдемі қамал") деп аталды. Кейін қаланы Айдындықтар жаулап алды, олар оны өздерінің маңызды елді мекендерінің біріне айналдырды, бірақ астана етпеді. 1307 жылы аймақта Айдын бейлігі құрылды және олар Бююк-Мендерес өзенінің солтүстігіндегі, тіпті Измирді де қамтитын жерлерді биледі. 14 ғасырдың бірінші жартысында Айдындықтар Анатолияның батысындағы аралдар мен жерлерге қысым жасау арқылы Османдықтармен бірдей, тіпті олардан да белсендірек болды, және Эгей теңізі мен материктік Грекиядағы Византия және Латын тәуелділіктеріне көп қиындықтар туғызды. 1402 жылы Осман империясы мен Тамерлан арасындағы Анкара шайқасынан аз уақыт бұрын князьдік алғаш рет Осман империясының қол астына өтті, содан кейін Тамерлан провинцияны Айдын ұлдарына қайтарды. Соңында, 1425 жылы Османдықтар оны толық жаулап алды. Айдын 1827 жылға дейін Осман империясының Анатолия провинциясының бір бөлігі болды, содан кейін аймақтағы жағдайдың ушығуына, мысалы, Атчалы Кел Мехмет көтерілісіне (1829–1830) жауап ретінде, өз есімімен дербес эялеттің орталығына айналды. 1840 жылдары орталық Измирге көшірілді, ал 1864 жылғы әкімшілік реформалардың нәтижесінде эялеттер таратылғаннан кейін Айдын сол аттас вилаяттың санджағына (кіші провинциясы) айналды, оның орталығы әлі де Измирде болды, ол халықаралық сауданың өркендеген портына айналып, Айдын қаласынан гөрі үлкеніп кеткен еді. 19 ғасырда Айдын құнарлы Мендерес аңғарының орталық орнынан пайда көруін жалғастырды және оның халқы өсті. Осы кезеңде өрік пен зәйтүн майынан басқа, аймақтың дәстүрлі өнімдерінен бөлек, мақта да маңызға ие болды, себебі Америка Азамат соғысы кезінде көптеген еуропалық инвесторлар мақтаның баламалы көздерін іздеді.

Измир-Айдын темір жолының құрылысы

Бірінші теміржол Осман империясында басталып, қазіргі Түркия аумағында салынған алғашқы теміржол британдық Левант компаниясы тарапынан Айдынды Смирнаға (қазіргі Измирге) қосу үшін салынды. Жол 1856 жылы салына бастап, он жылда аяқталды. Бұл теміржол Айдын аймағының экономикасын түбірімен өзгертті. Сол кезде салынған теміржол станциясы Айдын қаласындағы әсерлі құрылыс болып табылады.

Айдіннің гректермен бағындырылуы

Грек-түрік соғысы (1919-1922) кезінде Айдын [Айдин] және оның төңірегінде, әсіресе соғыстың басында, 1919 жылдың 27 маусымы мен 4 шілдесі аралығындағы Айдын шайқасы барысында қатыгез шайқастар өтті. Қаланың азаматтық халқы, бастысы түрік және грек халқы, ауыр қаза тапты. 1917 жылы 3500 адамнан тұратын еврей халқы да зардаптан құтыла алмады.

"Эф" кедергісі

Айдын 1922 жылдың 7 қыркүйегінде түрік әскері қайта басып алғанға дейін қираған күйінде қалды. Айналасындағы тауларда орналасқан және грек әскеріне қарсы партизандық соғыс жүргізген, efe Yörük Ali сияқты қарсылық күресшілері Түркияда батырларға айналды. Соғыс аяқталғаннан және Түркия Республикасы құрылғаннан кейін, Айдын гректері 1923 жылғы Грекия мен Түркия арасындағы халық алмасу туралы келісім бойынша Грекияда тұратын мұсылмандармен алмастырылды.

Климат

Айдын Кёппен және Треварта жіктеулері бойынша қызатын жазғы Жерорта теңізі климатына ие. Жазда ауа-райы өте ыстық және құрғақ, көбінесе жаз күндері температура 35°C-тан асып кетеді. Көктем мен күз жылы әрі ауыспалы, ал қыс жұмсақ және жаңбырлы болады.

Экономика

1920 жылдары Айдын мақта және астық өндірісімен көзге түсті. Айдын өңірінде көптеген зәйтүн ағаштары өседі. Халықтың бір бөлігі зәйтүн майын шығарады, сонымен қатар, зәйтүн майын түрлі елдерге экспорттайтын көптеген шағын фирмалар да бар.

Қазіргі Айдын

Соңғы онжылдықтарда Айдын ауыл шаруашылығы өнімдерінің орталығы ретіндегі дәстүрлі рөлінен асып, қызмет көрсетуге негіделген әртараптандырылған экономиканы дамытты. Осы процесте 1992 жылы Аднан Мендерес университеті ашылды, ол Эфелердің сүйікті ұлы, 1950 жылдары Түркияның премьер-министрі болған Айдын Аднан Мендерес есімімен аталады. Экономиканың қарқыны қаланың орналасқан жерімен анықталады, ол теңіз жағалауынан бір сағаттық жерде орналасқан. Айдынның көптеген тұрғындары Кушадасы, Гүзельчамлы және Дидим сияқты туристік орталықтарда немесе олардың маңында жазғы үйлерге және инвестицияларға ие. Бірақ қала әлі де тыныш ауылдық базар қаласының сезімін сақтайды және бірқатар ауыл шаруашылығы өнімдерін, әсіресе інжірді өндірудегі басымдығымен Айдын провинциясын анықтап тұр, ал осы сауданың көп бөлігі Айдыннан басқарылады. Айдын қаласының орталығы әлі салыстырмалы түрде кішкентай, бірақ өсіп келеді, бір жағынан дүкендер мен кафелермен қатарланған пальма аллеясы, екінші жағынан апельсин ағаштарымен көмкерілген тар көшелерден тұрады. Халық көбінесе отбасылық құндылықтарға баса назар аударады, сондықтан түнгі өмір аз және жастарға арналған мәдени демалыс орындары да шектеулі, бірақ енді университеті бар еңді бұл өзгеріп, жақсаруы мүмкін. Қала ішінде мешіттер, орта мектептер, дерсане (университетке кіру емтихандарына дайындау курстары) және басқа да қоғамдық ғимараттар бар. Барлық түрік қалалары сияқты Айдын да кеңейіп келеді, өйткені орта тап қаладағы пәтерлерін тастап, қала сыртындағы жақсырақ пәтерлерге немесе үйлерге көшіп барады.

Көлік

Алты жолақты Измир-Айдын тас жолы Айдыннан Түркияның екінші порты – Измирге саяхатты бір сағаттан кемге дейін қысқартты, ал халықаралық Аднан Мендерес әуежайына дейін тіпті де аз уақыт керек.

Спорт

2018–2019 жылғы маусымның соңында Айдынның ешбір спорт клубы келесі лигаға көтерілмеді немесе төмендеген жоқ. Айдынның жалғыз суперлига командасы – Айдын Бююкшехир Беледиеспор әйелдер волейбол командасы Еуропадағы Челлендж Кубогының финалында ойнап, екінші орынды иеленді. Футболдан Назилли Беледиеспор плей-офф матчтарының қорытындысы бойынша 2-лигада 10-шы орынға таяды. Айдын ПТТ СК ерлер қол добының бірінші лигасынде 9-шы орын алды. Басқа клубтар 2-ші, 3-ші және аймақтық лигаларда өнер көрсетеді.