Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Айдын (,) – Түркияның Эгей аймағындағы Айдын провинциясының орталығы. Қала Бююк-Мендерес өзенінің (көне Меандр өзені) төменгі аңғарының ортасында, аймақтың биік жерлерінен теңіз жағалауына дейінгі кеңістікті бақылап тұратын маңызды жерде орналасқан. Қала Эфелер ауданының қалалық бөлігін құрайды және 2022 жылы 259 027 тұрғыны болған. Рим және Византия дәуірінде ол Траллес (латын тілінде) немесе Траллеис (көне грек тілінде Τράλλεις) деп аталды және ежелгі Эгей теңізінің ірі қалаларының бірі болған. Кейбір мәліметтерге сәйкес, бұрын оның аты Харакс (Χάραξ) болған, бірақ бұл атау Ахаракаға қатысты болуы мүмкін. Дегенмен, Гүзельхисар атауы Осман әкімшілігінің алғашқы ғасырларында да қолданылып, көбінесе «Айдынның Гүзельхисары» деп аталатын, бірақ Айдын атауы жиірек қолданылған. Бұл түрік атауы халықаралық сауда лексикасында кем дегенде 18 ғасырдың соңына дейін кездесетін. Оның өзгешеленген формалары – Жозеласар және тіпті Джозеф Ласат осы аймақта өндірілетін және жоғары бағаланатын мақтаның сапалы түрін сипаттау үшін пайдаланылған.
Aydın ('/aɪ//d//ɪ//n/ EYE din; ; formerly named Güzelhisar; Greek: Τράλλεις) is a city in and the seat of Aydın Province in Turkey's Aegean Region. The city is located at the heart of the lower valley of Büyük Menderes River (ancient Meander River) at a commanding position for the region extending from the uplands of the valley down to the seacoast. The city forms the urban part of the Efeler district, with a population of 259,027 in 2022. In Roman and Byzantine times, it was known as Tralles (in Latin) or Tralleis (Τράλλεις in Ancient Greek), and was one of the largest Aegean cities in antiquity. There is some indication that it once bore the name Charax (Χάραξ), but that name may have belonged to Acharaca. Nevertheless, the name Güzelhisar was used throughout the early centuries of the Ottoman administration as well, often recorded in adjectival form, as "Güzelhisar of Aydın (lands)", but the name Aydın was increasingly preferred. This previous Turkish name also found its way into the international trade vocabulary until at least the end of the 18th century and its modified forms Joselassar and even Joseph Lasat were used to describe a fine type of cotton produced in this same region and much sought after.
Ежелгі дәуір
Страбонның айтуынша, Траллесті аргивтер мен траллиандар құрған. Лидияның қалған бөлігімен бірге, қала Парсы империясының билігіне қарады. Пелопоннес соғысында Афинаға қарсы жеңіске жеткеннен кейін, Спарта парсылардан қаланы тартып алуға тырысты, бірақ б.з.д. 334 жылы Тралле Александр Ұлына қарсылықсыз бағынды, сондықтан қала тоналанбады. Александрдың генералы Антигон б.з.д. 313 жылдан 301 жылға дейін қаланы бақылады, ал кейін Селевкидтер б.з.д. 190 жылға дейін иеленді, содан кейін қала Пергамонның құрамына кірді. Б.з.д. 133-129 жылдары қала Пергамон тағына талапкер болған Аристоникке қарсы римдіктерге қолдау көрсетті. Римдіктер оны жеңгеннен кейін, қаланың монета шығару құқығы жойылды. Траллес Рим республикасы кезінде біраз уақыт конвентус болды, бірақ кейін Ефес осы мәртебені иеленді. Митридат соғысы кезінде қала көтерілісшілер тарапынан басып алынды, оның салдарынан көптеген римдік тұрғындары қаза тапты. Тралле б.з.д. 26 жылы болған жер сілкінісінен ауыр зардап шекті. Август қаланы қайта жаңартуға қаржы жұмсады, ал қала оған ризалық білдіріп, атын Кесария деп өзгертті. Страбон қаланы дамыған сауда орталығы деп сипаттап, оның танымал тұрғындарының ішінде Ниса қаласының тумасы Питодор, сондай-ақ шешендер Дамасус Скомбрус және Дионисоклдерді атады. Бірнеше ғасырдан кейін, Константинопольдегі Ая Софияның сәулетшісі Антемий Траллес қаласында дүниеге келді.
According to Strabo Tralles was founded by the Argives and Trallians. Along with the rest of Lydia, the city fell to the Persian Empire. After its success against Athens in the Peloponnesian War, Sparta unsuccessfully sought to take the city from the Persians, but in 334 BC, Tralles surrendered to Alexander the Great without resistance and therefore was not sacked. Alexander's general Antigonus held the city from 313 to 301 BC and later the Seleucids held the city until 190 BC when it fell to Pergamon. From 133 to 129 BC, the city supported Aristonicus of Pergamon, a pretender to the Pergamene throne, against the Romans. After the Romans defeated him, they revoked the city's right to mint coins. Tralles was a conventus for a time under the Roman Republic, but Ephesus later took over that position. The city was taken by rebels during the Mithridatic War during which many Roman inhabitants were killed. Tralles suffered greatly from an earthquake in 26 BC. Augustus provided funds for its reconstruction after which the city thanked him by renaming itself Caesarea. Strabo describes the city as a prosperous trading center, listing famous residents of the city, including Pythodoros (native of Nysa), and orators Damasus Scombrus and Dionysocles. Several centuries later, Anthemius of Tralles, architect of the Hagia Sophia in Constantinople, was born in Tralles.
Түрік және Осман дәуірі
Ментеше билігі тұсында, оның жерлері оңтүстікке қарай созылғанда, қала Гүзельхисар ("әдемі қамал") деп аталды. Кейін қаланы Айдындықтар жаулап алды, олар оны өздерінің маңызды елді мекендерінің біріне айналдырды, бірақ астана етпеді. 1307 жылы аймақта Айдын бейлігі құрылды және олар Бююк-Мендерес өзенінің солтүстігіндегі, тіпті Измирді де қамтитын жерлерді биледі. 14 ғасырдың бірінші жартысында Айдындықтар Анатолияның батысындағы аралдар мен жерлерге қысым жасау арқылы Османдықтармен бірдей, тіпті олардан да белсендірек болды, және Эгей теңізі мен материктік Грекиядағы Византия және Латын тәуелділіктеріне көп қиындықтар туғызды. 1402 жылы Осман империясы мен Тамерлан арасындағы Анкара шайқасынан аз уақыт бұрын князьдік алғаш рет Осман империясының қол астына өтті, содан кейін Тамерлан провинцияны Айдын ұлдарына қайтарды. Соңында, 1425 жылы Османдықтар оны толық жаулап алды. Айдын 1827 жылға дейін Осман империясының Анатолия провинциясының бір бөлігі болды, содан кейін аймақтағы жағдайдың ушығуына, мысалы, Атчалы Кел Мехмет көтерілісіне (1829–1830) жауап ретінде, өз есімімен дербес эялеттің орталығына айналды. 1840 жылдары орталық Измирге көшірілді, ал 1864 жылғы әкімшілік реформалардың нәтижесінде эялеттер таратылғаннан кейін Айдын сол аттас вилаяттың санджағына (кіші провинциясы) айналды, оның орталығы әлі де Измирде болды, ол халықаралық сауданың өркендеген портына айналып, Айдын қаласынан гөрі үлкеніп кеткен еді. 19 ғасырда Айдын құнарлы Мендерес аңғарының орталық орнынан пайда көруін жалғастырды және оның халқы өсті. Осы кезеңде өрік пен зәйтүн майынан басқа, аймақтың дәстүрлі өнімдерінен бөлек, мақта да маңызға ие болды, себебі Америка Азамат соғысы кезінде көптеген еуропалық инвесторлар мақтаның баламалы көздерін іздеді.
Under the rule of Menteshe, whose lands extended towards the south, the city was renamed as Güzelhisar ("beautiful castle"). The city was later taken over by the Aydinids, who made it one of their principal settlements, but not the capital. The Beylik of Aydin was founded in the region in 1307 and they ruled the lands north of Büyük Menderes River up to and including İzmir. During the first half of the 14th century, Aydinids were as active as the Ottomans, if not more, in pressuring the islands and the lands west of Anatolia, and they caused much hardship for the Byzantine and Latin dependencies of the Aegean Sea and mainland Greece. The principality was taken over by the rising Ottoman Empire, for the first time shortly before the Battle of Ankara between the Ottomans and Tamerlane in 1402, and then Tamerlane having given back the province to the sons of Aydın. Finally Ottomans definitely captured it in 1425. Aydın became part of Anatolia Province of the Ottoman Empire and this until 1827, when it became the seat of its own eyalet under its own name, constituted among other reasons to respond to the prevalent unrest in the region, as exemplified by Atçalı Kel Mehmet Rebellion (1829–1830). The seat was moved to İzmir in the 1840s and with the abolition of eyalets under the administrative reforms of 1864, Aydın became a sanjak (subprovince) of the vilayet of the same name, with its seat still in İzmir, which had outgrown Aydın city in size as it became a booming port of international trade. In the 19th century Aydın continued to benefit from its location at the center of the fertile Menderes valley, and its population grew. At that time, besides figs and olive oil, which were the traditional crops of the region, cotton also grew in importance, with many European investors seeking alternative sources of cotton at the time of the American Civil War.
Измир-Айдын темір жолының құрылысы
Бірінші теміржол Осман империясында басталып, қазіргі Түркия аумағында салынған алғашқы теміржол британдық Левант компаниясы тарапынан Айдынды Смирнаға (қазіргі Измирге) қосу үшін салынды. Жол 1856 жылы салына бастап, он жылда аяқталды. Бұл теміржол Айдын аймағының экономикасын түбірімен өзгертті. Сол кезде салынған теміржол станциясы Айдын қаласындағы әсерлі құрылыс болып табылады.
The first railroad commenced in the Ottoman Empire and the first finished within the present day territory of Turkey was built by the British Levant Company connecting Aydın to Smyrna (now İzmir). The line was started in 1856 and finished in ten years. The line fundamentally changed Aydın region's economy. The railway station built at the time remains an impressive structure in the city of Aydın.
Айдіннің гректермен бағындырылуы
Грек-түрік соғысы (1919-1922) кезінде Айдын [Айдин] және оның төңірегінде, әсіресе соғыстың басында, 1919 жылдың 27 маусымы мен 4 шілдесі аралығындағы Айдын шайқасы барысында қатыгез шайқастар өтті. Қаланың азаматтық халқы, бастысы түрік және грек халқы, ауыр қаза тапты. 1917 жылы 3500 адамнан тұратын еврей халқы да зардаптан құтыла алмады.
During the Greco Turkish War (1919 1922), violent fighting took place in and around Aydın [Αϊδίνιο], especially in the beginning phase of the war, during the Battle of Aydın between 27 June and 4 July 1919. The civilian population of the city, principally Turkish as well as Greek, suffered heavy casualties. Neither could the city's Jewish population, 3,500 strong in 1917 go unscathed.
"Эф" кедергісі
Айдын 1922 жылдың 7 қыркүйегінде түрік әскері қайта басып алғанға дейін қираған күйінде қалды. Айналасындағы тауларда орналасқан және грек әскеріне қарсы партизандық соғыс жүргізген, efe Yörük Ali сияқты қарсылық күресшілері Түркияда батырларға айналды. Соғыс аяқталғаннан және Түркия Республикасы құрылғаннан кейін, Айдын гректері 1923 жылғы Грекия мен Түркия арасындағы халық алмасу туралы келісім бойынша Грекияда тұратын мұсылмандармен алмастырылды.
Aydın remained in ruins until it was re captured by the Turkish army on 7 September 1922. Resistance warriors such as the efe Yörük Ali, who were based in the surrounding mountains and conducted a guerrilla warfare against the Greek army, became heroes in Turkey. Following the war and the foundation of the Republic of Turkey, the Greeks of Aydın were exchanged with Muslims living in Greece under the 1923 agreement for the Population exchange between Greece and Turkey.
Климат
Айдын Кёппен және Треварта жіктеулері бойынша қызатын жазғы Жерорта теңізі климатына ие. Жазда ауа-райы өте ыстық және құрғақ, көбінесе жаз күндері температура 35°C-тан асып кетеді. Көктем мен күз жылы әрі ауыспалы, ал қыс жұмсақ және жаңбырлы болады.
Aydın has a hot summer Mediterranean climate (Csa) under both the Köppen and Trewartha classification. Summers are very hot and dry, with highs above 35°C most summer days. Spring and fall are warm and variable, while winters are mild and quite rainy.
Экономика
1920 жылдары Айдын мақта және астық өндірісімен көзге түсті. Айдын өңірінде көптеген зәйтүн ағаштары өседі. Халықтың бір бөлігі зәйтүн майын шығарады, сонымен қатар, зәйтүн майын түрлі елдерге экспорттайтын көптеген шағын фирмалар да бар.
In the 1920s, Aydın was noted for its cotton and grain production. There are many olive trees located in Aydın. Some citizens usually produce olive oil but there are also many small scale firms which export olive oil to different countries.
Қазіргі Айдын
Соңғы онжылдықтарда Айдын ауыл шаруашылығы өнімдерінің орталығы ретіндегі дәстүрлі рөлінен асып, қызмет көрсетуге негіделген әртараптандырылған экономиканы дамытты. Осы процесте 1992 жылы Аднан Мендерес университеті ашылды, ол Эфелердің сүйікті ұлы, 1950 жылдары Түркияның премьер-министрі болған Айдын Аднан Мендерес есімімен аталады. Экономиканың қарқыны қаланың орналасқан жерімен анықталады, ол теңіз жағалауынан бір сағаттық жерде орналасқан. Айдынның көптеген тұрғындары Кушадасы, Гүзельчамлы және Дидим сияқты туристік орталықтарда немесе олардың маңында жазғы үйлерге және инвестицияларға ие. Бірақ қала әлі де тыныш ауылдық базар қаласының сезімін сақтайды және бірқатар ауыл шаруашылығы өнімдерін, әсіресе інжірді өндірудегі басымдығымен Айдын провинциясын анықтап тұр, ал осы сауданың көп бөлігі Айдыннан басқарылады. Айдын қаласының орталығы әлі салыстырмалы түрде кішкентай, бірақ өсіп келеді, бір жағынан дүкендер мен кафелермен қатарланған пальма аллеясы, екінші жағынан апельсин ағаштарымен көмкерілген тар көшелерден тұрады. Халық көбінесе отбасылық құндылықтарға баса назар аударады, сондықтан түнгі өмір аз және жастарға арналған мәдени демалыс орындары да шектеулі, бірақ енді университеті бар еңді бұл өзгеріп, жақсаруы мүмкін. Қала ішінде мешіттер, орта мектептер, дерсане (университетке кіру емтихандарына дайындау курстары) және басқа да қоғамдық ғимараттар бар. Барлық түрік қалалары сияқты Айдын да кеңейіп келеді, өйткені орта тап қаладағы пәтерлерін тастап, қала сыртындағы жақсырақ пәтерлерге немесе үйлерге көшіп барады.
Recent decades have seen Aydın going beyond its traditional role as a hub for agricultural products, and developing a diversified economy increasingly based on services. One event in this process was the opening in 1992 of Adnan Menderes University, named after a favorite son of Efeler, Aydın Adnan Menderes, Turkey's prime minister during the 1950s. The pace of the economy is determined by the city's location, at only an hour's drive from the seashore. Many residents of Aydın typically have summer houses and investments in or around such centers of tourism as Kuşadası, Güzelçamlı and Didim. But still the city has a quiet country market town feel to it and its dominance, within both the Turkish market and abroad, in the production of a number of agricultural products, particularly figs, still identifies Aydın Province, and most of this trade is managed and handled from Aydın itself. Aydın city centre is still relatively small but growing, centred on one palm lined avenue of shops and cafes, and a maze of narrow side streets, dotted with orange trees. The people more family oriented, so there is little night life, or cultural amenities for young people, although presumably now they have a university this will change. There are a number of mosques, high schools, dersane (private courses cramming students for the university entrance exams) and other public buildings. Like all Turkish cities Aydın is now spreading as the middle classes are leaving their flats in the city for smarter apartments or houses slightly out of town.
Көлік
Алты жолақты Измир-Айдын тас жолы Айдыннан Түркияның екінші порты – Измирге саяхатты бір сағаттан кемге дейін қысқартты, ал халықаралық Аднан Мендерес әуежайына дейін тіпті де аз уақыт керек.
The construction of the six lane İzmir Aydın motorway shortened the journey from Aydın to İzmir, Turkey's second portuary center, to less than an hour, and less still to the international Adnan Menderes Airport.
Спорт
2018–2019 жылғы маусымның соңында Айдынның ешбір спорт клубы келесі лигаға көтерілмеді немесе төмендеген жоқ. Айдынның жалғыз суперлига командасы – Айдын Бююкшехир Беледиеспор әйелдер волейбол командасы Еуропадағы Челлендж Кубогының финалында ойнап, екінші орынды иеленді. Футболдан Назилли Беледиеспор плей-офф матчтарының қорытындысы бойынша 2-лигада 10-шы орынға таяды. Айдын ПТТ СК ерлер қол добының бірінші лигасынде 9-шы орын алды. Басқа клубтар 2-ші, 3-ші және аймақтық лигаларда өнер көрсетеді.
At the end of the 2018–2019 season, no sports clubs in Aydın were promoted or relegated to the next league. Aydın's only super league team, Aydın Büyükşehir Belediyespor Women's Volleyball team, played in the final in the Challenge Cup in Europe and ranked second. In football, Nazilli Belediyespor ranked 10th in the 2nd League at the end of the play off matches. Aydın PTT SK placed 9th in the Handball Men's 1st League. Other clubs are in the 2nd, 3rd and regional leagues.