Кіріспе

2005 жылы Франциядағы азаматтық тәртіпсіздіктер

2005 жылғы қазан және қараша айларында Париж маңындағы және басқа француз қалаларында үш аптаға созылған тәртіпсіздіктер болды. Бұл тәртіпсіздіктерде жастар зорлық-зомбылыққа құрылған шабуылдар жасап, көліктер мен мемлекеттік ғимараттарды өртеді. Тәртіпсіздіктер 27 қазанда Клиши-су-Буада басталды, онда полиция бір құрылыс алаңындағы ұрлық фактісін тергеп жатқан кезде, жергілікті жастардың тобы сұраққа тартылудан қашу үшін шашырап кетті. Олардың үшеуі электр подстанциясына тығылып кірді, нәтижесінде екеуі электр тогынан қаза тауып, қуат тоқтатылды (полицияның осы адамдарға күдік танытқандығы немесе бөлек қылмыс бойынша іздеп отырған басқа топқа қатысты екені анықталған жоқ). Бұл оқиға жастардың жұмыссыздығы және кедей аудандарда полицияның қатыгездігіне байланысты туған жағдайды шиеленістірді, содан кейін Франция бойынша үш апталық тәртіпсіздіктер басталды. 8 қарашада төтенше жағдай жарияланды, кейіннен үш айға ұзартылды. Тәртіпсіздіктердің салдарынан 8 мыңнан астам көлік өртенді және 2760-тан астам адам қамауға алынды.

Ашылатын оқиға

"Нью-Йорк Таймс" газеті екі полиция тергеуіне сілтеме жасап, оқиға 2005 жылдың 27 қазанында сағат 17:20-де Клиши-су-Буада басталғанын, онда полиция құрылыс алаңында мүмкін болған бұзушылықты тексеру үшін шақырылған. Полиция қуып жеткен үш жасөспірім электр подстанциясының қабырғасына көтеріліп, жасырынды. Сағат 17:50-ге дейін алты жасөспірім ұсталды. Ливри-Гарган полиция бөлімшесінде сағат 18:12-де тергеу кезінде станцияда және жақын аудандарда тоқ кесілді. Полиция бұл оқиғаның себебі Зиед Бенна мен Буна Траореге тоқ соғуы, ал үшінші бала, Мухиттин Альтун, олар жасырынған электр подстанциясынан электр тогының әсерінен зардап шеккенін мәлімдеді. "Нью-Йорк Таймс" жазды:

blockquote|Жарақаттарына байланысты әлі ауруханада жатқан мырза Альтунның мәлімдемесіне сәйкес, он шақты досы жақын жердегі алаңда футбол ойнап, үйлеріне қайтып бара жатқанда полиция патрулін көрген. Олардың барлығы полициядан ұзақ сұраққа тартылуын болдырмау үшін әртүрлі бағытта қашып кетті. Тұрғын үйлердегі жастар полиция тарапынан жиі кездесетін ұзақ сұрақтарға жауап беруге мәжбүр болатынын айтады. Олар жеке куәліктерін көрсетуге міндетті және полиция бөлімшесінде төрт сағатқа дейін ұсталуы мүмкін, кейде полиция оларды босату үшін ата-аналарының келуін талап етеді. Бұл оқиға бұрыннан бар шиеленісті күшейтті. "Ассошиэйтед Пресс" агенттігіне сұхбат берген наразылық білдірушілер бұл наразылықтың себебі – жоғары жұмыссыздық деңгейі, полицияның қатыгездігі мен зорлық-зомбылық екенін айтты. "Адамдар бірігіп, бізге осының бәрі жеткілікті деп айтуға кірісті", - деді бір наразылық білдіруші. "Біз геттоларда өмір сүреміз. Барлығы қорқынышпен өмір сүреді". Қала маңындағы аудандарда негізінен Солтүстік Африка және Сахарадан оңтүстік Африкадан келген көптеген иммигранттар тұрады. Бұл діни шиеленісті күшейтеді деп саналады, және кейбір сарапшылардың пікірінше, 11 қыркүйек шабуылынан кейін мұсылмандарға қатысты дискриминация мен наразылықтарға ықпал етеді. Францияның барлау қызметі (Renseignements Généraux) басшысы Паскаль Майлхос 2005 жылғы Франциядағы тәртіпсіздіктерге радикалды исламизмнің немесе ислами терроризмінің ешқандай әсері болмағанын мәлімдеді.

Уақыт шкаласы

Францияда жасөспірімдер арасындағы шиеленіс күшейгенімен, іс-қимылға көшкенге дейін күзде мектептер ашылғанға дейін күтілді, себебі француз халқының көп бөлігі жазғы демалыста болады. Дегенмен, 2005 жылдың 27 қазанында Clichy sous Bois қаласында кешкісін шамамен он адам футбол ойнаған стадионнан жаяу оралды. Жолда олар үлкен құрылыс алаңының жанынан өтті. Жергілікті тұрғын құрылыс алаңы маңындағы ұрылық әрекеті туралы полицияға хабарлағаннан кейін, полиция көлік жіберді. Ұлттық полиция африкалық немесе Солтүстік Африкалық тегі бар алты француз жасын қамауға тырысты: төртеуін Винсент Ауриол саябағында, ал екеуін EDF (Electricité de France) электр станциясының жанындағы зиратта ұстады. Электр станциясында жасырынған Буна Траоре мен Зиед Бенна тоқ соғудан көз жұмды. Үшіншісі, Мұхиттин Алтын, ауыр күйіп, бірақ жазылып, ауданға оралды. Осы оқиғадан кейін көп ұзамай тәртіпсіздіктер басталды. Бастапқыда Париж аймағымен шектелген, наразылықтар кейіннен Францияның басқа аймақтарына, сондай-ақ қалалық аймақтардың шеткеріне және тіпті кейбір ауылдық жерлерге тарады. 3 қарашадан кейін ол Францияның басқа қалаларына таралып, елдегі 15 ірі қалалық аймақтың барлығына әсер етті. Мыңдаған көліктер өртеліп, наразылықтардың салдарынан кем дегенде бір адам қаза тапты. 2900-ге жуық адам қамауға алынды. 8 қарашада президент Жак Ширак түн ортасынан бастап төтенше жағдай режимін жариялады. Жаңа ережелерге қарамастан, келесі екі түнде тәртіпсіздіктер азайғанмен, үшінші түнде қайта күшейді. 9 қарашада және 10 қарашаның таңертеңінде Белфортта мектеп өртенді, ал Тулуза, Лилль, Страсбург, Марсель және Лионда зорлық-зомбылық орын алды. 10 қарашада және 11 қарашаның таңертеңінде Париж аймағында зорлық-зомбылық күшейді, ал ел бойынша бірнеше полицейлер жарақат алды. Ішкі істер министрінің мәлімдемесіне сәйкес, 11 және 12 қараша күндері зорлық-зомбылық, өрт және полицияға жасалған шабуылдар күшейді, сондай-ақ электр станцияларына шабуылдар жасалып, Амиеннің солтүстік бөлігінде қараңғылыққа түсірді. 12 қарашада Лионның орталық бөлігінде тәртіпсіздіктер болды, жастар көліктерге шабуыл жасап, тәртіпсіздікке қарсы полицияға тас лақтырды, ал полиция жас шығаратын газ қолданды. Сол түні оңтүстік Карпентрас қаласында балабақша өртенді. 14 және 15 қараша түнде Франция бойынша 215 көлік өртеліп, 71 адам қамауға алынды. Париждің орталық бөлігінде 13 көлік өртенді, ал бұрынғы түнде тек біреуі ғана өртенген. Париждің маңындағы Бобиньидегі қазынаханаға және оқиғалар басталған Клиши-су-Буадағы электр трансформаторына өрт сөндіргіш бомбалар лақтырылды. Сондай-ақ Камбредегі балабақша мен Фонтен-су-Буадағы туристік агенттікке шабуыл жасалды. Сент-Этьендегі депода өрт сөндіруден 18 автобус зақымдалды. Сент-Шамондтағы мешітке үш өрт сөндіргіш бомба тиді, бірақ көп зақым келтірмеді. 15-16 қараша аралығындағы тәртіпсіздіктің 20-шы түнінде 163 көлік өртеніп, француз үкіметі елде "жағдай жақсарып келе жатыр" деп мәлімдеді. Түнде Рим католик шіркеуі өртеліп, Romans sur Isère қаласындағы полиция бекетіне көлік соғылды. Басқа оқиғаларда, жасөспірімдер Понт-ль-Эвеке қаласындағы әкімдікке қышқыл бөтелкелерін лақтырып, полиция қызметкерін тұтқындаған кезде жараланды, ал Гренобльдегі орта мектеп өртенді. Ел бойынша 50 адам қамауға алынды. 16 қарашада Франция парламенті қалалық жастардың тәртіпсіздіктерін тоқтатуға бағытталған төтенше жағдай режимін үш айға ұзартуды мақұлдады (оның мерзімі 2006 жылдың 4 қаңтарында аяқталды). Сенат төменгі палатада осындай дауыс беруден бір күн өткен соң ұзартуды қабылдады. Заң жергілікті билік органдарына комендант сағаты енгізуге, үйлерді тінтіп қарауға және қоғамдық жиналыстарға тыйым салуға мүмкіндік береді. Төменгі палата оны 346–148 дауыспен, ал Сенат 202–125 дауыспен қабылдады.

Салах Гахамның өлімі

Салах Гахам – француз консьержі, Алжирде туған. 2005 жылдың 2 қарашасында Бесансондағы Форум ғимаратының жертөлесінде үш көлік өртеліп жақылды, ол сол ғимаратта жұмыс істеген. Ол өртті сөндіруге тырысты, бірақ түтінге уланғаннан есінен танып қалды. Өрт сөндірушілер оны қайта тірілтуге тырысты, бірақ нәтиже болмады. Ол 34 жасында қайтыс болды; бұл тәртіпсіздік кезеңіндегі алғашқы қаза болды. Қала әкімі оның есімін Форумға жақын жердегі көшеге беріп, осылай құрмет көрсетті. Көше "Салах Гахам алаңы" деп аталады және ескерткіш тақтамен белгіленген.

Контекст

Бірнеше айдан кейін Парижде өткен басқа демонстрацияларға қатысты BBC хабарлағандай, оқиғаның себептері жастар арасындағы жұмыссыздық пен Францияның ең кедей аймақтарындағы мүмкіндіктердің жетіспеушілігі болды. Direction centrale des renseignements généraux басшысы бүліктерде ислами факторды анықтамады, ал New York Times 2005 жылдың 5 қарашасында "қылмыс жасаған жастардың көпшілігі мұсылман, африкалық немесе Солтүстік Африкадан шыққан" деп хабарлады. Жергілікті жастардың айтуынша, "туған француздың көптеген балалары да қатысқан". BBC француз қоғамының исламға деген теріс пікірлері мен иммигранттарға қатысты әлеуметтік кемсітушілік кейбір француз мұсылмандарын шеттетуіне және тәртіпсіздіктердің себептерінің бірі болуы мүмкін екенін хабарлады: "Ислам соңғы 100 жылда елдің секулярлық моделіне ең үлкен сын-қатер ретінде қарастырылады". Француз мұсылмандары мен Солтүстік Африка иммигранттары француз қалаларының шеткері аудандарында наразылық пен шеттетілу сезімін бастан өткеріп жатқаны туралы хабарланды. Дегенмен, редакциялық мақалада мұндай алаңдаушылықтың негізділігіне күмән келтіріліп, Францияның мұсылмандық геттолары сепаратизм ошағы емес екені және "аудан тұрғындарының көпшілігі кең қоғамға интеграциялануға ұмтылып жатыр" делінген.

Суреттер мен кестелер

Ескерту: Кестеде және диаграммаларда түнде және келесі күні таңертең болған оқиғалар таңертеңгі күні болған оқиғалар ретінде тіркелген. Уақыт сызығы мақаласы керісінше. Күні Көліктердің өртелуі Тұтқындалғандар Дүрбелеңнің ауқымы Дереккөздері 1. Жұма, 28 қазан 2005 ж. NA 27 Clichy sous Bois 2. Сенбі, 29 қазан 2005 ж. 29 14 Clichy sous Bois 3. Жексенбі, 30 қазан 2005 ж. 30 19 Clichy sous Bois 4. Дүйсенбі, 31 қазан 2005 ж. NA NA Clichy sous Bois, Montfermeil 5. Сейсенбі, 1 қараша 2005 ж. 69 NA Seine Saint Denis 6. Сәрсенбі, 2 қараша 2005 ж. 40 NA Seine Saint Denis, Seine et Marne, Val de Marne, Val d'Oise, Hauts de Seine 7. Бейсенбі, 3 қараша 2005 ж. 315 29 Île de France, Dijon, Rouen, Bouches du Rhône, Planoise (бір адам қаза тапты) 8. Жұма, 4 қараша 2005 ж. 596 78 Île de France, Dijon, Rouen, Marseille 9. Сенбі, 5 қараша 2005 ж. 897 253 Île de France, Rouen, Dijon, Marseille, Évreux, Roubaix, Tourcoing, Hem, Strasbourg, Rennes, Nantes, Nice, Toulouse, Bordeaux, Pau, Lille 10. Жексенбі, 6 қараша 2005 ж. 1,295 312 Île de France, Nord, Eure, Eure et Loir, Haute Garonne, Loire Atlantique, Essonne 11. Дүйсенбі, 7 қараша 2005 ж. 1,408 395 274 қаланың барлығы. Île de France, Nord Pas de Calais, Midi Pyrénées, Rhône Alpes, Alsace, Franche Comté, Angers 12. Сейсенбі, 8 қараша 2005 ж. 1,173 330 Париж аймағы, Lille, Auxerre, Toulouse, Alsace, Lorraine, Franche Comté, Angers 13. Сәрсенбі, 9 қараша 2005 ж. 617 280 116 қаланың барлығы. Париж аймағы, Toulouse, Rhône, Gironde, Arras, Grasse, Dole, Bassens 14. Бейсенбі, 10 қараша 2005 ж. 482 203 Toulouse, Belfort 15. Жұма, 11 қараша 2005 ж. 463 201 Toulouse, Lille, Lyon, Strasbourg, Marseille 16. Сенбі, 12 қараша 2005 ж. 502 206 NA 17. Жексенбі, 13 қараша 2005 ж. 374 212 Lyon, Toulouse, Carpentras, Dunkirk, Amiens, Grenoble :fr:Violences urbaines de 2005 en banlieue française#Bilan des journées passées 18. Дүйсенбі, 14 қараша 2005 ж. 284 115 Toulouse, Faches Thumesnil, Halluin, Grenoble 19. Сейсенбі, 15 қараша 2005 ж. 215 71 Saint Chamond, Bourges 20. Сәрсенбі, 16 қараша 2005 ж. 163 50 Париж аймағы, Arras, Brest, Vitry le François, Romans sur Isère БАҒЫТТЫҚ ҚОСЫМША 20 түн 8,973 2,888

Ұйымдастырылған сөз байласу туралы айыптаулар және Николя Саркозидің пікірлері

Ол кездегі ішкі істер министрі Николя Саркози төртінші түнгі тәртіпсіздіктерден кейін қалалық зорлық-зомбылыққа "нөлдік төзімділік" саясатын жариялады және 17 тәртіпсіздік полициясының (CRS) және жеті мобильді жедел эскадрильясының (escadrons de gendarmerie mobile) Париждің даулы аудандарына орналасатынын мәлімдеді. Екі қаза болған жастың отбасы Саркозимен кездесуден бас тартқаннан кейін, премьер-министр Доминик де Вильпенмен кездесті. Тең мүмкіндіктерді ілгеріту жөніндегі делегат министр Азу Бегаг Саркозиді "нақты емес, соғысқа шақыратын тіл қолдануы" үшін сынады, ал Франция Коммунистік партиясының хатшысы Мари Джордж Баффет "қабылдамас керісінше стратегияны" және "ішкі істер министрі Саркозидің француз жастарын "төтендеушілер" (racaille, кейбірлер бұл сөздің нәсілдік және этникалық мәні бар деп санайды) деп атауының кешірілмейтінін" сынады. Баффет сондай-ақ, тәртіпсіздіктерге себеп болған екі жастың өліміне байланысты мән-жайларды зерттеу үшін парламенттік комиссия құруды ұсынды.

Төтенше жағдай және көші-қон саясатына қатысты шаралар

Президент Жак Ширак 8 қарашада елі бойынша төтенше жағдай режимін жариялады. Сол күні танымал футболшы және Интеграция жөніндегі жоғары кеңестің мүшесі Лилиан Турам Саркозиді кінәлады. Ол мәселенің түбінде дискриминация мен жұмыссыздық тұрғанын түсіндірді. 2005 жылдың 9 қарашасында Николя Саркози қатысы бар деген айыппен шетелдіктерді депортациялау туралы бұйрық берді, бұл солшыл саясаткерлердің алаңдаушылығын тудырды. Ол парламентте полицияға 120 шетелдікті шақырып, түнгі шабуылдарға қатысқандары үшін айыпталғанын мәлімдеді. "Префекттерден оларды, тіпті тұруға визасы барларды да, ұлттық аумағымыздан дереу шығарып тастауды сұрадым", - деді ол. Францияның оңшыл саясаткері Жан Мари Ле Пен де келісіп, француз азаматтығын алған тәртіпсіздік тудырушылардың азаматтығынан айыру керек екенін айтты. Сот төрешілерінің кәсіподақ ұйымы – Syndicat de la Magistrature, Саркозидің көтерілісшілердің көпшілігі шетелдіктер деген ойды қалыптастыруға тырысқанын сынады, ал шындығында олардың басым бөлігі француз азаматтары еді. 15 қарашада Парижде солшыл және адам құқықтары ұйымдары барлық шетелдік тәртіпсіздік тудырушыларды депортациялауға қарсы және төтенше жағдай режимін тоқтату талабымен демонстрация ұйымдастырды. 2005 жылдың 20 қарашасында премьер-министр Доминик де Вильпен иммиграция бақылауын күшейту туралы жариялады: билік 10 жылдық тұруға рұқсат алуға немесе француз азаматтығын алуға үміттенетін иммигранттардың француз тілін мінсіз меңгеруі және қоғамға бейімделуі қажеттігін қатаң талап ететін болады. Ширактың үкіметі сондай-ақ кейбір иммигранттардың тұру құқығын алу үшін пайдаланатын жалған некелерге қарсы күресуді және шетелдік студенттерге қатысты тексеру шараларын күшейтуді жоспарлап отыр. Расизмге қарсы топтар бұл шараларға қарсы шығып, иммигранттарға қатысты үкіметтік бақылаудың күшеюі расизм мен расистік әрекеттерді қоздыруы мүмкін екенін, ал энергия мен қаражатты алаяқтың өте аз бөлігін қуудың орнына басқа мақсаттарға жұмсаған дұрыс екенін мәлімдеді.

Полиция

6 қарашада қосымша 2600 полицей күші жұмылдырылды. 7 қарашада Франция премьер-министрі Доминик де Вильпен TF1 телеарнасында 1500 резервтік күшпен 18 000 полицейдің орналастырылуы туралы хабарлады. Саркози сондай-ақ, телеарнада ұсталған адамды ұрып-соққан сегіз полицейдің бейнесі көрсетілгеннен кейін, оларды қызметтен шеттету туралы шешім қабылдады.

Медиа қамту

Жан-Клод Дассиер, TF1 жеке арнасының жаңалықтар жөніндегі бас директоры және Францияның жетекші тележаңалықтар басшыларының бірі, елдегі тәртіпсіздіктерді жариялауда өзін-өзі цензуралағанын мойындады, себебі ол оңшыл саясаткерлерге қолдау көрсетуді ынталандырудан қорқыныш сезінді; ал France 3 мемлекеттік телеарнасы өрттелген көліктердің санын хабарлауды тоқтатты, көрінеу қылмыстық топтар арасында "рекорд жасауға" деген құлшынысты қоздырмау үшін. Президент Ширак шетелдік жаңалықтарды жариялауда кейбір жағдайларда артық шектен шығу (демерес) байқалып тұрғанын сынға алды, ал премьер-министр де Вильпен CNN телеарнасына берген сұхбатында бұл оқиғаларды тәртіпсіздік деп атауға болмайтынын айтты, өйткені жағдай 1992 жылғы Лос-Анджелестегі тәртіпсіздіктердей зор болған жоқ, тәртіпсіздік кезінде ешкім қаза болған жоқ, бірақ бұл оқиға полиция қуып жеткен екі жастың қазасынан кейін басталған еді.

Француз хип-хоп әншілеріне қарсы наразылық

Француз рэперлері мен хип-хоп әртістері қала маңындағы жастарды тәртіпсіздікке ұйытуда айыпталды. Тәртіпсіздіктерден кейін 200 француз парламент мүшесі бірнеше француз рэперіне қарсы заң шараларын қабылдауды талап етіп, оларды зорлық-зомбылықты қоздыруда айыптады.

Соттық салдарлар

Он жылдық алдын ала сот тергеулерінен кейін, 2015 жылдың наурыз айында Зиед Бенна мен Буна Траоренің қазасына қатысқан полиция қызметкерлеріне қарсы сот отырысы өтті. Сот ешбір кінәлі деп табылғандарсыз аяқталды, бұл кейбір жұртшылықтың наразылығын тудырды.